«6D050900 - Қаржы» мамандығы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Турмаханбетова Галия Атабековна диссертациясын қорғауы
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Турмаханбетова Галия Атабековна «6D050900 – Қаржы» мамандығы бойынша «Қазақстан Республикасында қаржы жүйесінің қызмет ету тетігін жетілдіру» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Қаржы» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Рецензенттер:
Омирбаев Серик Мауленович - ғылым докторы, «Astana IT University»
Исахова Парида Бакировна - ғылым докторы, Almaty Management University , бөлім бастығы
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Адамбекова Айнагуль Амангельдиновна - Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті, профессор
Асилова Айжан Сарсеновна - доцент, Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті, аға оқытушы
Матайбаева Гаухар Аскеровна - философия докторы (PhD), С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті, аға оқытушы
Петров Александр Михайлович - ғылым докторы, профессор, Ресей Федерациясы Үкіметінің жанындағы Қаржы университеті
Карпицкая Марина Евгеньевна - ғылым кандидаты, доцент, Янка Купала атындағы Гродно мемлекеттік университеті, Факультет деканы
Искаков Бауыржан Мұратбекұлы - ғылым кандидаты, қауымдастырылған профессор, доцент
Ғылыми кеңесшілер:
Искакова Загира Дуйсембаевна – экономика ғылымдарының докторы, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Қаржы» кафедрасының профессоры
Бектенова Дамира Чотуевна – экономика ғылымдарының докторы, профессор, Б.Н. Ельцин атындағы Қырғыз-Ресей Славян Университеті «Қаржы және кредит» кафедрасының меңгерушісі (Бишкек қ., Қырғыз Республикасы)
Қорғау 2023 жылғы 22 желтоқсан, сағат 15:00 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «6D050900 – Қаржы» мамандығы бойынша «8D041 – Бизнес және басқару» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі онлайн форматта өткізіледі деп жоспарлануда.
Сілтемесі: https://clck.ru/36EyFU
Мекен-жайы: г. Астана, ул. К.Сатпаева, 2, Главный корпус, ауд. №302.
Аңдатпа (қаз.): Зетттеу тақырыбының өзектілігі. Қазіргі таңда түбегейлі маңызды проблемалардың бірі қаржы жүйесін нығайту және Қазақстанның ұлттық экономикасының тұрақты әлеуметтік-экономикалық даму траекториясына шығуын қамтамасыз ету болып табылады. Ал бұл жерде мемлекеттік аппараттың да, бүкіл жұртшылықтың да күш-жігерін біріктіру, ғалымдардың интеллектуалдық әлеуеті мен кәсіпкерлердің жұмылдырылған күш-жігері басты шешуші фактор болады. Экономиканы тұрақтандыру және оны дағдарыстан шығару жолында қол жеткізілген оң нәтижелердің өзгермеуін қамтамасыз ету ортақ күш пен тиімді іс-әрекетке байланысты. Нарықтық қайта құру кезеңінде Қазақстан экономикасын құрудағы қаржы жүйесін дамыту перспективалары мен оны кадрлық және кәсіби қамтамасыз ету жолдары олардың рөлі мен қоғамның жұмыс істеуіне ықпалы тұрғысынан қаралуы тиіс. Зерттеулерде экономикадағы қаржы ағзаның қанайналым жүйесіне тең екендігі жеткілікті түрде дәлелденген. Олар белгілі бір қаржы салаларының тығыз байланысын жасайды – бюджет, қазынашылық, салық салу, әлеуметтік қорғау, банк ісі және несие, біртұтас тізбектің жекелеген буындары ретінде, олардың әрқайсысын идеалды күйге келтірген кезде, егер олар қаржы жүйесінің жұмыс істеуінің бүкіл процесін бір уақытта жетілдірмесе, экономикаға оң әсер ете алмайды. Бұл жағдайда екі жазықтық бойынша шоғырлану арқылы туындаған мәселелерді шешу айқын болады: тәжірибеде жұмыс істейтін қаржы жүйесін және оны басқару механизмін жетілдіруді бағалау, сәйкесінше қазіргі қажеттіліктерге; және қаржы қызметтері персоналының кәсібилігін және олардың осы тапсырмаларды орындау қабілетін бағалау. Ұйымдастырушылық тұрғыдан алғанда, қаржы жүйесі қазіргі заманғы қаржылық проблемалардың қиын ауыртпалығын кәсіби түрде көтеретін адамдармен ұсынылған. Тек кәсібилік пен жауапкершілік-қаржыны басқарудағы және қаржы жүйесінің қоғамның әлеуметтік-экономикалық дамуына әсер ету тиімділігін арттырудағы табыстың кепілі. Сарапшылардың пікірінше, Қазақстан құрылымдық экономикалық өзгерістердің шыңын еңсере отырып, экономикалық реформалардың өзіндік стратегиясы мен тактикасын іске асыра отырып, елеулі табыстарға қол жеткізді. Қазақстанда 1994 жылдың басынан бастап жаһандық экономикалық реформалар, айтарлықтай дәрежеде қаржылық тұрақтандыруға қол жеткізілді, мемлекеттік меншікті кезең-кезеңімен реформалау жүріп жатыр, елдегі өндірістің өрлеу үрдісі байқалады. Кез-келген прогрессивті қоғамдастықтың қаржылық құрылымын қалыптастыруда және дамытуда шешуші рөлді биліктің таңдаған қаржы саясатының ауқымында жүзеге асырылатын мемлекеттік реттеу атқарады. Мемлекетке экономикалық және қоғамдық реттеуді жүзеге асыруға мүмкіндік беретін негізгі құрылғылардың бірі қаржы жүйесі болып саналады. Жалпы, қаржы жүйесі белгілі бір белгілер мен көрсеткіштер бойынша топтастырылған экономикалық қатынастар болып табылады. Экономикалық және қаржылық жүйелерді дамытудың проблемалық мәселелері қазіргі уақытта ғылыми ортадағы талқылаулар мен пікірталастардың өзекті тақырыбы болып табылады. Бұл тақырыпты зерттеу қажеттілігі дамыған мемлекеттердің қаржы жүйелері туралы кең түсінік қалыптастыру, олардың құрылымы мен функцияларын білу, отандық қаржы жүйесінің жұмысын жетілдіру мәселелерінде құзыретті болу үшін өзгерістерді бақылау қажеттілігінен туындайды. Бұл жаһандану жағдайында әлемдік қаржы жүйесінің рөлі үнемі артып отыратындығына байланысты: мобильді, икемді және өзгермелі, ол әртүрлі факторлардың елеулі әсеріне ұшырайды. Қаржы жүйесі бір елдің шеңберімен шектелмейтінін, ол қаржы қатынастарының үздіксіз халықаралық процесіне кіретінін атап өту маңызды. Әлемдік қаржы ағындары әртүрлі қаржы-несие құралдары мен жиынтық нарық түріндегі форманың бірлігімен ерекшеленеді. Елдің қаржы жүйесі мемлекеттің барлық экономикалық саясатын жүргізудің негізгі құралы болып табылады, сондықтан оның үлкен әлеуметтік-экономикалық және саяси маңызы бар. Зерттеудің мақсаты: осы зерттеудің мақсаты мемлекеттің басқару функциясының жетекші буыны ретінде Қазақстан Республикасының қаржы жүйесінің теориялық негіздерін жинақтау және олардың қаржылық қатынастардағы тиімділігін бағалай отырып, қаржы жүйесінің жұмыс істеу тетігін талдау болып табылады. Мақсатқа жету үшін келесі міндеттерді шешу қажет: 1. Қолданыстағы теориялық және әдіснамалық тәсілдерді жүйелеу негізінде қаржы жүйесі ұғымының мазмұнын нақтылау және негіздеу; 2. ҚР қаржы жүйесін құрудың құқықтық және ұйымдастырушылық негіздеріне баға беру; 3. Шет елдерде қаржы жүйесінің жұмыс істеу тетіктерінің практикасын зерттеу; 4. ҚР-да қаржы жүйесінің жұмыс істеу тетігін құраушылардың өзара байланыстағы рөлі мен орнын негіздеу (жалпы бюджет, бюджетаралық қатынастар, салықтар, трансферттер); 5. Қаржы жүйесінің жұмыс істеу тетігі құрамдас бөліктерінің тиімділігін бағалай отырып, ҚР-да мемлекеттік бюджеттің және бюджеттік қатынастардың дамуына талдау жүргізу; 6. Қазақстанның даму стратегиясындағы қаржы жүйесінің бағыттарын жүйелеу және елдің қаржы жүйесінің тиімді жұмыс істеу жолдарын белгілеу. Зерттеу әдістері: зерттеудің теориялық және әдіснамалық базасы мемлекеттік қаржы теориясының ережелері және диссертация тақырыбына қатысты мәселелер бойынша отандық және шетелдік экономистердің ғылыми зерттеулерінің қорытындылары болды. Жұмыс барысында жалпы қабылданған талдау әдістері, дерексіз және логикалық пайымдау әдістері, экономикалық-математикалық әдістер мен модельдер, кестелік және графикалық модельдеу, Статистикалық зерттеу әдістерінің принциптері мен әдістері (салыстыру, топтастыру, іріктеу, жалпылау) және т.б. алға қойылған ережелерді негіздеу үшін қолданылды. Зерттеу ҚР Қаржы министрлігінің, ҚР Ұлттық экономика министрлігінің, ҚР Ұлттық Банкінің, ҚР Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің ұлттық статистика бюросының ақпараттық-статистикалық материалдары, ҚР бюджет процесін реттейтін нормативтік құқықтық актілер, отандық және шетелдік ғалымдардың монографиялық зерттеулерінің материалдары негізінде құрылған. Қорғауға ұсынылатын негізгі ережелер (дәлелденген ғылыми гипотезалар және жаңа білім болып табылатын басқа қорытындылары): 1. модель құрумен теориялық және әдіснамалық тәсілдерді жүйелеу негізінде «қаржы жүйесі» ұғымын негіздеу; 2. Қазақстан Республикасының қаржы жүйесін құрудың құқықтық және ұйымдастырушылық негіздері және оның шет елдердің тәжірибесімен өзара байланыста жұмыс істеу тетігі; 3. жалпы бюджетті, бюджетаралық қатынастарды, салықтарды, трансферттерді қарастыра отырып, ҚР-да қаржы жүйесінің жұмыс істеу тетігі; 4. қаржы жүйесінің жұмыс істеу тетігі құраушыларының тиімділігін бағалай отырып, ҚР-да мемлекеттік бюджетті және бюджеттік қатынастарды дамытудың басымдықтары; 5. қаржы жүйесінің заманауи трендтері және оның Қазақстанның даму стратегиясындағы тетігінің жұмыс істеу тиімділігі және елдің қаржы жүйесінің тиімді жұмыс істеу жолы. Зерттеудің негізгі нәтижелерінің сипаттамасы: Зерттеу нәтижелері тұтастай алғанда мемлекеттің қаржы саясатын және қаржы тетігін нақты айқындауды қарастыру кезінде, сондай-ақ қаржы жүйесінің жұмыс істеуі мен мемлекет қаржысын басқарудың қолданыстағы теориялық түсініктері мен практикалық тәжірибесін кеңейтуде, оларды қазақстандық жағдайларда бейімдеуде, әлеуметтік-экономикалық даму тұрақтылығының негізі ретінде қаржы жүйесін басқарудың тиімділігін арттыру резервтерін кеңейтуде пайдалы болады. Зерттеу нормативтік құжаттарды кеңінен қолдану және үлкен нақты материалды талдау негізінде жүргізілді. Диссертациялық жұмыстың материалдарын жоғары оқу орындарының оқу процесінде «Қаржы» мамандығы бойынша базалық және элективті курстарды оқытуда, тақырыптық дәрістер, арнайы курстар, әдістемелік құралдарды әзірлеу кезінде пайдалануды ұсынуға болады, сонымен қатар кейінгі әзірлемелерге негіз болады. Алынған нәтижелердің жаңалығы мен маңыздылығын негіздеу: 1. теориялық-әдіснамалық тәсілдерді жүйелеу негізінде қаржы жүйесі ұғымының мазмұны нақтыланды; 2. Қазақстан Республикасының қаржы жүйесін құрудың құқықтық және ұйымдастырушылық негіздеріне және оның жұмыс істеу тетігіне баға берілді; 3. шет елдерде қаржы жүйесінің жұмыс істеу тетіктерінің мазмұны зерттелді; 4. ҚР-да қаржы жүйесінің жұмыс істеу тетігін құраушылардың рөлі мен орны (жалпы бюджет, бюджетаралық қатынастар, салықтар, трансферттер) негізделген; 5. ҚР-да мемлекеттік бюджет пен бюджеттік қатынастарды дамытудың басымдықтары айқындалды және қаржы жүйесінің жұмыс істеу тетігінің құрамдас бөліктерінің тиімділігіне баға берілді; 6. Қазақстанның даму стратегиясындағы қаржы жүйесінің бағыттары жүйеленді және Қазақстан Республикасының қаржы жүйесінің тиімді жұмыс істеу жолдары жинақталды. Ғылымның даму бағыттарына немесе мемлекеттік бағдарламаларға сәйкестігі: Қазақстанның қаржы жүйесі ұлттық экономиканы басқарудың маңызды құралы болып табылады. Кез келген реформаны, оның ішінде экономикалық реформаны жүргізу экономикаға, әлеуметтік салаға және инфрақұрылымды дамытуға орасан зор қаржылық инвестицияларды талап етеді. Сонымен қатар, реформалардың негізгі ауыртпалығы, әдетте, республиканың бюджеттік жүйесіне түседі, өйткені ол қоғамның, экономиканың, әлеуметтік қорғаудың, білімнің, ғылымның, мәдениеттің, өнердің, денсаулық сақтаудың, қорғаныс пен басқарудың барлық салаларына әсер ететін экономикалық реформаны жүргізу үшін елдің ішкі және сыртқы қаржы ресурстарын жұмылдыруға және шоғырландыруға қабілетті. Тәуелсіздік жылдарында Қазақстанда экономиканы мемлекеттік қаржылық реттеудің барабар тетігін құру, бюджеттік процесті жетілдіру, мемлекеттік бюджет қаражатының қоғамның мұқтаждарына пайдаланылуын қаржылық бақылаудың тиімділігін арттыру бойынша орасан зор жұмыс жүргізілуде. Дегенмен, көптеген зерттеулер мен жарияланымдарға қарамастан, қаржы жүйесінің механизмін жетілдіру мәселелері толық шешілген жоқ. Шет елдердің тәжірибесін зерделеу, практиканы қорыту, Қазақстан Республикасында қаржы жүйесінің жұмыс істеу тетігінің нәтижелерін талдау қаржының, бюджеттің теориялық проблемаларын зерттеуді жалғастыру, орталықта да, жергілікті жерлерде де орта мерзімді және ұзақ мерзімді перспективада бюджеттік қамтамасыз етуді трансформациялау, сондай-ақ өңірлерде бюджеттік реформаны іске асыру қажеттілігін алдын ала айқындайды. ҚР Даму Стратегиясында мемлекеттің күш-жігерін: серпінді және жоғары тиімді өсу әлеуеті бар экономика моделін қалыптастыруға бағыттау ниеті жарияланады; азаматтардың әлеуметтік қорғалуын қамтамасыз ету; ел қауіпсіздігін қолдау; өңірлердегі әлеуметтік-экономикалық жағдайды сауықтыру, бюджеттік қамтамасыз етуді жүзеге асыру. Диссертациялық жұмыстың негізгі ғылыми және практикалық нәтижелері зерделеніп ҚазЭҚХСУ практикалық қызметіне және ҚР Қаржы министрлігінің Қазынашылық комитетіне енгізілді Ізденушінің әрбір жарияланымды дайындауға қосқан үлесінің сипаттамасы: диссертацияның негізгі ережелері мен нәтижелері жалпы көлемі 3,26 болатын 8 мақалада, оның ішінде Scopus халықаралық дәйексөздер базасына кіретін шетелдік журналдарда 2 мақала, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы сапаны қамтамасыз ету Комитеті ұсынған ғылыми журналдарда 3 мақала, 3 халықаралық конференциялар мен журналдардағы мақалалар, оның ішінде 2-еуі таяу шет елдердегі конференциялар жинақтары мен ғылыми журналдардағы мақалалар, 1-еуі ҚР ғылыми басылымдарындағы мақалалар. Scopus халықаралық ғылыми басылымында: 1. A. Rakhmetova, G. Kalkabayeva, Z. Iskakova, A Kurmanalina and G. Turmakhanbetova. Institutional conditions of interaction of financial-credit and innovative economic sectors// Entrepreneuship and Sustainability Issues. – 2019. – V.7 – Iss/ 1/ - P. – 716-730. 2. A. Kurmanalina, G. Turmakhanbetova, Z Iskakova, A Mukushev, N Khamitkhan and R. Ichshanova. Maintaining Environmental Sustainability through Public Financing. Insights from Kazakhstan// Journal of Environmental Management and Tourism. – 2023. – V.14 – Iss/1/ - P. – 207–216. ҚР БҒМ КОКСОН тізіміне кіретін журналдарда: 1. G. Turmakhanbetova. Improvement of the mechanism of the functioning of the financial system in the republic of Kazakhstan // Известия Национальной Академии наук Республики Казахстан. - Алматы, ISSN 2224-5294 №3 (319) Май –2018 г. С. 245-248. 2. G. Turmakhanbetova, D. Jarikbayeva. Legal and organizational basis of the finansial system of the republic of Kazakhstan // ISSN 2518-1483 (online), ISSN 2224-5227 (print) Ноябрь -2018 г. №3 С. 107-110 ISSN 2518-1483 (online), ISSN 2224-5227 (print) Ноябрь -2018 г. №3 С. 107-110 3. D. Jarikbayeva G. Turmakhanbetova, R. Ichshanova Social guidelines in the modern financial system of Kazakhstan // Известия Национальной Академии наук Республики Казахстан. - Алматы, ISSN 2224–5227 № 4 –2020 г. С. 107-112. Жақын шетелдің ғылыми басылымдарының тізіміне кіретін журналдарда: 1. Ищанова Р, Турмаханбетова Г, Искакова З. Кадры как решающий фактор в борьбе с теневыми финансовыми потоками в контексте эффективной системы ПОД/ФТ // Всероссийская с международным участием научно-практическая конференция студентов, аспирантов и молодых ученных «Актуальные проблемы формирования эффективной системы под/ФТ» сборник научных трудов УДК 338 (574) г. Севастополь декабрь –2019 г. С. 104-110. 2. Турмаханбетова Г, Турмаханбетова А, Адильбекова Б. Современные аспекты развития цифровой трансформации финансового сектора// Новая наука международный центр научного партнерства «Инновационноеразвитие науки: фундаментальные и прикладные проблемы» (Монография) УДК 001.12 ББК 70 И66 г.Петрозаводск –2023 г. С 285-295 Қазақстан Республикасының ғылыми басылымдарындағы жарияланымдар: - Ищанова Р, Искакова З, Турмаханбетова Г. Финансовая система в теории, и ее проявление в реалиях Казахстана на современном этапе // Qarjy-Финансы, ISSN 2409-4196 №3 (53) г.Астана -2021 г. С. 77-84.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://youtu.be/r2xBQropl5M
