«8D04121 - Мемлекеттік аудит» мамандығы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Бектурова Арман Турсуновна диссертациясын қорғауы
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Бектурова Арман Турсуновна «8D04121 – Мемлекеттік аудит» мамандығы бойынша «Қазақстан Республикасында мемлекеттік аудиттің халықаралық стандарттарын қолдану тиімділігін бағалау» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Рецензенттер:
Тусибаева Гульмира Сергеевна
Кузгибекова Светлана Болатовна
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Зейнельгабдин Алтай Болтайханович - профессор
Есенова Гульмира Жексеновна - Кафедра меңгерушісі
Клычова Гузалия Салиховна
Проданова Наталья Алексеевна - ғылым докторы, доцент, Жоғары білім берудің федералды мемлекеттік бюджеттік ғылыми білім беру мекемесі Қазан мемлекеттік аграрлық университеті, профессор
Жамкеева Махаббат Кангожиевна - доцент
Ғылыми кеңесшілер:
Сембиева Ляззат Мықтыбековна – экономика ғылымдарының докторы, профессор, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, «Мелекеттік аудит» кафедрасының меңгерушісі
Петров Александр Михайлович – экономика ғылымдарының докторы, Ресей Федерациясы Үкіметі жанындағы Қаржы университеті Федералдық мемлекеттік білім берудің салық, аудит және бизнес-талдау факультетінің бизнес-аналитика департаментінің профессоры
Қорғау 2024 жылғы 15 наурыз, сағат 16:00 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D04121 – Мемлекеттік аудит» мамандығы бойынша «8D041 – Бизнес және басқару» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі онлайн форматта өткізіледі деп жоспарлануда.
Сілтемесі: http://surl.li/pizvb
Мекен-жайы: г. Астана, ул. К. Сатпаева, 2, Главный корпус, ауд. №302.
Аңдатпа (қаз.): АННОТАЦИЯ Бектұрова Арман Турсунқызының диссертациялық жұмысы «Қазақстан Республикасында мемлекеттік аудиттің халықаралық стандарттарын қолдану тиімділігін бағалау» 8D04121 – «Мемлекеттік аудит» білім беру бағдарламасының философия докторы (PhD) дәрежесін алуға ұсынылған Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Ұсынылған диссертациялық жұмыс мемлекеттік аудиттің және Қазақстан Республикасының контекстінде халықаралық стандарттарды (ISSAI) қолданудың маңызды тақырыбын қозғайды. Бұл диссертациялық жұмыс елімізде халықаралық стандарттарды қолдану тиімділігін бағалау жүйесінің жоқтығын атап өтіп, мемлекеттік аудит процестерін жақсарту үшін терең талдау мен практикалық ұсыныстарды қамтиды. Мемлекеттік аудиттің жоғары органдары (SAI) мемлекеттік қаржыны тиімді басқару бағалаудың негізгі қатысушылары ретінде қарастырылады. Диссертация сонымен қатар ISSAI жүйесін дамытудың маңыздылығын және халықаралық және ұлттық деңгейде бірлескен бастамалардың қажеттілігін көрсетеді. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев бюджеттік саясатты реформалауға және нәтижелерді басқаруға көшуге нұсқауы тұрғысынан жұмыс блоктық бюджетті енгізу мүмкіндігін қоса алғанда, жаңа құралдарды іздеу қажеттігін талқылайды. Экономиканың қазіргі заманғы реформалары жағдайында ресурстарды тиімді пайдалану, сапалы қызметтер көрсету және мемлекеттік органдардың ашықтығын қамтамасыз ету негізгі міндеттерге айналуда. Мемлекеттік аудитті дамыту қаржылық және ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудің басым бағыты болып табылады, ал аудитті реттеу тетігін оңтайландыру тиімді мемлекеттік басқаруға және оны реформалауға ықпал етеді. Тақырыптың даму дәрежесі. Жаңа стандарттарды қолдану сұраулары тиімді ресурстарды және стратегияны жетілдіруді қажет етеді. Бірақ INTOSAI стандарттарының ұлттық және халықаралық деңгейде қабылдау процесі мен аудиторлық практикаға сәйкес келетін мәселелерді зерттеген зерттеулердің саны шектеулі. Burns J., Fogarty J., Boolaky P., Soobaroyen T., V. Leuz C., Wysocki P., Lopéz Combarros, Саунин A. Н., Fraser P. N., Cordery C. J. сияқты шетелдік және отандық ғалымдардың зерттеулері, сондай-ақ Оксикбаев О. Н., Зейнелгабдин А. Б., Загоскина З. П., Нурумов А.А. және басқалардың ISSAI-ды зерттеулерді қолдануы туралы жүзеге асырады. Олар бұл стандарттарды енгізуде қолдау, білім беру және даму жүйесінің дайындалуын талдауға бағытталған. Бұл, мемлекеттік ресурстарды пайдалануда ашықтық, тиімділік пен жауапкершілікті нығайту мен қоғамдық сенімді арттыруда маңызды рөл атқарады. Диссертациялық зерттеудің мақсаты мемлекеттік аудиттің халықаралық стандарттарын енгізудің тиімділігін арттыруға бағытталған шаралар кешенін әзірлеу болып табылады. Бұл мақсатқа отандық және шетелдік тәжірибешілер ұсынған теориялық тәсілдердін шолу және жүйелеу арқылы қол жеткізіледі. Зерттеу сонымен қатар эксплораторлық зерттеу әдістерін және қолданыстағы әдіснамаларды бағалауды пайдалана отырып, Қазақстан Республикасының мемлекеттік аудит органдарының ISSAI-ды енгізу процесін талдауды қамтиды. Зерттеу объектісі Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасының, тексеру комиссияларының, Ішкі мемлекеттік аудит комитетінің, Ішкі аудит қызметінің ISSAI-ды қолдану және олардың тиімділігін бағалау жөніндегі қызметі болып табылады. Зерттеу пәні халықаралық мемлекеттік аудит стандарттарын қолдану тиімділігін бағалау кезінде туындайтын экономикалық қатынастардың жиынтығы болып табылады. Мәселеге, мақсатқа, зерттеу тақырыбына сәйкес біз келесі зерттеу мақсаттарын тұжырымдадық: - экономикалық мәнге көзқарастарды және мемлекеттік аудиттің халықаралық стандарттарын әзірлеу, енгізу қажеттілігін жүйелеу; - өркениеттің прогрессивті дамуының жаһандық қажеттіліктерін ескере отырып, мемлекеттік аудиттің халықаралық стандарттарын ұйымдастыру және қолдану тетігін қарастыру; - Қазақстан Республикасының мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау жүйесінің нормативтік-құқықтық базасын зерделеу негізінде мемлекеттік аудиттің халықаралық стандарттарын қолданудың тиімділігін бағалаудың әдіснамалық тәсілдерін талдау; - Қазақстан Республикасы мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау органдарының мемлекеттік аудиттің халықаралық стандарттарын сақтау бөлігінде аудиторлық іс-шаралардың нәтижелерін талдау; - Қазақстан Республикасының мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау органдарының халықаралық аудит стандарттарын қолдану тиімділігіне баға беру және халықаралық тәжірибені пайдалану негізінде ISSAI-ды игеруге және енгізуге байланысты жалпы артықшылықтар мен проблемаларды анықтау; - қазіргі заманғы ақпараттық технологияларды қолдана отырып, мемлекеттік аудиттің тиімділігін бағалау әдіснамасын жетілдіру бойынша ұсынымдар әзірлеу; - мемлекеттік аудит құралдарын одан әрі дамыту үшін фискалдық ережелерді пайдалану кезінде бюджеттің ашықтығын арттыру шараларын айқындау және әзірлеу. Жұмыстың теориялық және әдіснамалық негізін мемлекеттік аудит институтының даму заңдылықтарын, бюджет қаражатын пайдалану ерекшеліктерін талдау жасау жолында шетелдік және отандық ғалымдардың, экономистердің қосымша еңбектері бар. Зерттеудің ақпараттық базасы Қазақстан Республикасының заңнамалық актілері, ҚР Жоғары аудиторлық палатаның нормативтік құжаттары, Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің ұлттық статистика бюросы, INTOSAI стандарттары, шет елдердің жоғары аудит органдарының, БҰҰ, Дүниежүзілік Банктің материалдары және ғаламдық Интернет желісінің ресурстары. Жұмыста ғылыми – практикалық конференциялардың, семинарлардың және мерзімді басылымдардағы жарияланымдардың материалдары қолданылды. Зерттеу барысында жалпы және арнайы әдебиеттердің материалдары, аудит бойынша халықаралық ұйымдардың әзірлемелері мен ұсыныстары зерделеніп, жинақталды. Жұмыста зерттеудің әртүрлі әдістері мен әдістемелері қолданылды. Сандық әдістер көрсеткіштерді зерттеу кезінде қолданылды: оларды әрі қарай салыстыру үшін жинау және зерттеу, мемлекеттік аудит органдарының деректері негізінде құбылыстың немесе процестің өзара байланысы мен даму динамикасы анықталды. Зерттелетін құбылыстардың сапалық сипаттамаларын зерттеу үшін сапалы әдістер қолданылды: ашық сұрақтармен сұхбат жүргізу, кеңейтілген жауап беруді, сараптамалық сұхбатты, олардың белгіленген мағынасынан туындаған стандарттарды қолдану тиімділігінің белгілі бір тақырыбы бойынша пікірталастарды қажет етеді. Халықаралық стандарттар нормаларын қолданудың тиімді нәтижелерін алудың маңызды құралы экономикалық-математикалық модельдеуді қолдануға негізделген эмпирикалық зерттеулер болды. Қорғауға шығарылатын негізгі ережелер: 1. Мемлекеттік аудиттің халықаралық стандарттарының теориялық және тұжырымдамалық негіздері жүйеленген, атап айтқанда: - ғылыми, арнайы, талдамалық әдебиеттер мен материалдарды терең шолу негізінде біз мемлекеттік аудиттің халықаралық стандарттары аудиторлық қызметті жақсарту және мемлекеттік ресурстарды басқару үшін құнды құрал болып табылады деген қорытындыға келдік. Оларды имплементациялау мемлекеттік органдардың, аудиторлардың және жұртшылықтың қоғам қаражаттын тиімді және жауапты пайдалануды қамтамасыз ету үшін келісілген күш-жігерін талап етеді; - ғалымдардың мемлекеттік аудиттің халықаралық стандарттарын имплементациялау қажеттілігі мен мүмкіндігіне тұжырымдамалық көзқарастарына авторлық пікір ұсынылды; - мемлекеттік аудит саласындағы стандарттау арқылы өркениеттің прогрессивті дамуының жаһандық қажеттіліктерін ескере отырып, мемлекеттік аудиттің халықаралық стандарттарын ұйымдастыру және қолдану процесіне авторлық көзқарас, ISSAI стандарттарын имплементациялауды қолдануды бағалау қажеттілігін негіздейтін аспектілерді жүйелеу негізделген; - ISSAI имплементациялау кезеңдерін құру, стандарттарды имплементациялау тиімділігін бағалау әдістемесін пайдаланудың түйінді тұстарын анықтау, GCS моделін және ISMS ақпараттық қауіпсіздікті басқару жүйесін қолдану арқылы ISSAI-ды ұлттық практикаға имплементациялау тиімділігін бағалау әдістері жүйеленді. ISSAI стандарттарын имплементациялаудың тиімділігін бағалау әдістерін қолдану аудиторлық мақсаттардың сапалы орындалуын қамтамасыз етуге және аудит органдарының тиімділігін арттыруға бағытталған. 2. Қазақстан Республикасының мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау органдарының ISSAI қолдануының қазіргі жай күйіне баға берілді: - Қазақстан Республикасында мемлекеттік аудитті ұйымдастырудың нормативтік-құқықтық және әдіснамалық негіздерін талдау негізінде қолданыстағы жүйеде негізгі жетістіктер мен кемшіліктер анықталды; – біз «мемлекеттік аудиттің халықаралық стандарттарын қолдануды бағалау-бұл ақпараттық деректер базасы мен тәуекелдерді басқару жүйесін пайдалана отырып, оларды іс жүзінде енгізу жай-күйін объективті көрсетуге бағытталған мемлекеттік аудиттің халықаралық стандарттарын қолданудың тиімділігін айқындауға арналған іс-шаралар кешені» тұжырымдамасын енгізуді ұсынамыз; - талдау негізінде Заңға мынадай мазмұндағы ішкі бақылау жүйесі ұғымын енгізу үшін анықтама ұсынылады: «Ішкі бақылау жүйесі - бұл стратегиялық мақсаттар мен міндеттерге қол жеткізу үшін басқарушылық шешімдердің дұрыстығы мен уақтылығын тексеруге бағытталған ұйым қызметін реттелген және тиімді бақылау үшін ұйым басшылығы қабылдаған ұйымдық құрылымның, әдістемелер мен рәсімдердің жиынтығы». Бұл анықтама объектілердің де, ішкі аудит органдарының да операциялық қызметін жақсартуға мүмкіндік береді, сапалы есептілік пен комплаенс дайындауға ықпал етеді. - Қазақстан Республикасының Жоғарғы аудиторлық палатасы құжаттарының талдау нәтижелері бойынша мемлекеттік аудиттің халықаралық стандарттарын имплементациялаудың тиімділігін арттыру, ұлттық стандарттарға өзгерістер енгізу, бюджеттің ашықтығын автоматтандыруды күшейту, мемлекеттік қолдау шаралары арқылы цифрлық технологияларды пайдалану мүмкіндіктерін кеңейту, аудиттің бірыңғай дерекқорының архитектурасын дамыту жөнінде бірқатар ұсыныстар ұсынылды. 3.Мемлекеттік аудиттің халықаралық және ұлттық стандарттарын үйлестіру перспективалары мен мүмкіндіктері бойынша ұсынымдар кешені әзірленді: - халықаралық тәжірибені талдау негізінде IPSAS 35 сәйкес өкілеттіктерді бағалау тәсілдерін пайдалана отырып, ISSAI-ды игеруге және енгізуге байланысты жалпы артықшылықтар мен проблемалар анықталды; -ЖҚЗ пайдалану арқылы елдің қаржы ресурстарын әділ бөлу үшін тәуекелге бағдарланған әдіснаманы енгізу, ел экономикасына қатысудың неғұрлым үлестік салмағы бар секторларда (тәуекелдерді басқару жүйесі бойынша) мемлекеттік аудит құралдары мен әдіснамасын күшейту қажеттілігіне бағытталған гипотезаны, авторлық сауалнаманы пайдалана отырып, мемлекеттік аудиттің тиімділігін бағалау әдіснамасын жетілдіру жөніндегі шаралар мен бағдарламалар кешені әзірленді; - фискалдық түзетулерді ынталандыратын және аудит тәжірибесін жақсартатын бюджеттің ашықтығын анықтау және арттыру үшін фискалдық ережелерді пайдалануды ұсынамыз. Диссертациялық жұмыстың ғылыми жаңалығы мемлекеттік аудиттің халықаралық стандарттарын енгізудің әдіснамалық және практикалық аспектілерін кешенді зерттеуде көрінеді. Бұдан басқа, жұмыста ISSAI стандарттарын ұлттық стандарттарға қолданудың тиімділігін бағалау процесін жақсартуға бағытталған іс-шаралар кешені әзірленуде. Бұл әзірлемелер осы саладағы шетелдік және отандық жетістіктерді талдау мен бағалауға негізделген. Теориялық және практикалық маңыздылығы. Зерттеу маңызды, өйткені ол Қазақстанның мемлекеттік секторында халықаралық аудиторлық стандарттарды енгізу процесін түсінудегі зерттелген сұрақтарды толтырады және осы саладағы конвергенцияны талдайды. Оның нәтижелері мемлекеттік сектордағы аудит сапасын жақсартуға және мемлекеттік ресурстарды ашық басқаруды қамтамасыз етуге ұмтылатын ұлттық және халықаралық органдар үшін пайдалы болуы мүмкін. Зерттеу нәтижелерін сынақтан өткізу және енгізу. Диссертациялық зерттеудің негізгі ғылыми ережелері мен нәтижелері халықаралық, республикалық және шетелдік ғылыми-практикалық конференцияларда баяндалды және талқыланды: - «Аccounting Development Tool and Guidance on Core Indicators implementation experiences from member States (Kazakhstan)» БҰҰ Халықаралық есепке алу және есеп беру стандарттары бойынша Үкіметаралық жұмыс тобының (ISAR 37) халықаралық онлайн-конференциясы (Женева, 2020 ж.) - «Жаңа тарихи шындық жағдайындағы мемлекеттік аудит жүйесі» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы (Астана, 2021 ж.) - «Халық өмірінің жоғары сапасын және ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз етудегі мемлекеттік аудит» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясы» (Астана, 2023 ж.) Диссертациялық зерттеу тақырыбы бойынша жалпы көлемі 5,35 б.п. 13 ғылыми жұмыс жарияланды, оның ішінде ҚР ҒЖБМ ҒЖБССҚК ұсынған басылымдарда -4. Жұмыс материалдары Scopus халықаралық дәйексөздер базасында, «Montenegrin Journal of Economics» журналы, «Еxperience of Kazakhstan in Implementation of International Standards in Auditing: Healthcare Sector» журналында жарияланды. Диссертациялық зерттеудің жеке ғылыми нәтижелері. Диссертацияда әзірленген аудитті жетілдіру жөніндегі ұсыныстар өзінің практикалық қолданысын тапты, бұл Қаржы Министрлігінен бұзушылықтарды талқылау бойынша ішкі аудит жүргізу қағидаларын жақсарту түрінде алдын алу шараларын қабылдағанға дейін және мемлекеттік аудит кезінде жерді қашықтықтан зондтауды дамыту түрінде енгізудің 2 актісімен расталады. Диссертациялық зерттеудің жекелеген ғылыми нәтижелері Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының оқу процесінде сыналды. Олар бойынша №24270, №24206, №24249, №24691 авторлық құқықтар тізілімінде жазбалар бар, бұл мемлекеттік аудиторларды оқыту үшін пәндер модульдері. Диссертациялық зерттеудің көлемі мен құрылымы қойылған міндеттердің логикалық реттілігі мен алгоритмін көрсетеді және кіріспе, үш бөлім, қорытынды, пайдаланылған дереккөздер тізімі және 2 қосымшаны қамтитын 254 бетті құрайды.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://youtu.be/HAQGScaAGCk
