«6D052100 - Мемлекеттік аудит» мамандығы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Успамбаева Мадина Карабаевна диссертациясын қорғауы
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Успамбаева Мадина Карабаевна «6D052100 – Мемлекеттік аудит» мамандығы бойынша «Мемлекеттік аудит жүйесін дамыту: теория және тәжірибе» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Мемлекеттік аудит» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - қазақ тілінде
Ресми рецензенттер:
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Ғылыми кеңесшілері:
Зейнельгабдин Алтай Болтайханович - э.ғ.д., Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының профессоры (Астана қаласы, Қазақстан Республикасы)
Саунин Анатолий Николаевич – э.ғ.д., , М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің жоғары мемлекеттік аудит мектебінің профессоры (Мәскеу қ., Ресей Федерациясы)
Қорғау 2024 жылғы 13 қыркүйек, сағат 14:00 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «6D052100 – Мемлекеттік аудит» мамандығы бойынша «8D041 – Бизнес және басқару» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі онлайн форматта өткізіледі деп жоспарлануда.
Сілтемесі: http://surl.li/uqhnj
Мекен-жайы: г. Астана, ул. К. Сатпаева, 2, Главный корпус, ауд. №302.
Аңдатпа (қаз.): Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстанның экономикасы мен әлеуметтік саласын дамытудың қазіргі кезеңі ауқымды жалпыұлттық әлеуметтік-экономикалық міндеттерді қоюмен сипатталады. Кейбір міндеттерді мысалға келтірейік: экономиканың орташа жылдық өсу қарқыны 6-7% - дан төмен емес болғанда 2029 жылға қарай ЖІӨ-нің 450 млрд АҚШ долларына дейін өсуі немесе жан басына шаққандағы ЖІӨ-нің 1,4 есеге және орташа жалақының 1,9 есеге ұлғаюынан көрінетін азаматтардың әл-ауқатының елеулі өсуі; аграрлық-өнеркәсіптік кешенді жаңғырту, серпінді технологияларды енгізу және экономиканы цифрландыру. Бұл міндеттерді шешу ең алдымен сапалы қайта құруларсыз және мемлекет қызметінің тиімділігін арттырусыз - экономика мен мемлекеттік қаржыны басқаруда жүзеге асырыла алмайды. Қазақстан экономикасының сапалы қайта құрылуы, мемлекеттік басқару механизмдерінің түбегейлі өзгеруі, биліктің әлеуметтік-экономикалық функцияларының трансформациясы жағдайында мемлекеттік аудит пен қаржылық бақылаудың қолданыстағы жүйесінің маңызы мен рөлі, сондай-ақ оның институционалдық негіздерін ғылыми негізделген реформалауды әзірлеу объективті түрде артып келеді. 2015 жылғы қарашада «Мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау туралы» Қазақстан Республикасы Заңының қабылдануымен мемлекеттік аудит жүйесі заңнамалық негізге ие болды және қазіргі уақытта республикада мемлекеттік аудит жүйесін одан әрі дамыту бойынша белгілі бір жұмыстар жүргізілуде. Мемлекет басшысы Қ. Ж. Тоқаев 2022 жылғы 16 наурыздағы «Жаңа Қазақстан: жаңару және жаңғырту жолы» атты Қазақстан халқына жолдауында, Республикалық бюджеттің атқарылуын бақылау жөніндегі Есеп комитетін жоғары аудиторлық палатаға (ЖАП) түрлендіруді және парламент мәжілісінде жылына екі рет Жоғары аудиторлық Палата Төрағасының есептерін тыңдау құқығын бере отырып, республикалық бюджеттің атқарылу сапасына парламенттік бақылауды күшейтуді ұсынды, бұл республикалық бюджеттің атқарылу сапасы мен жоспарлау жауапкершілігінің артуына әкеп соғуы мүмкін. Мұның бәрі теориялық және практикалық тұрғыдан мемлекеттік аудиттің мазмұнын зерделеуді және Мемлекет басшысы Қ. Ж. Тоқаевтың 2022 жылғы 1 қыркүйектегі Қазақстан халқына Жолдауында көрсетілген жаңа экономикалық саясатты іске асырудағы негізгі құралдардың бірі ретінде мемлекеттік аудит жүйесін зерттеуді талап етеді. Жоғарыда айтылғандардың барлығы зерттеу тақырыбының өзектілігін растайды. Демек, мемлекеттік аудит басқару объектісінің тиімді жұмыс істеуін және оған жедел басқару саласында да, ұзақ мерзімді жарқын болшақ сенімге белгіленген мақсаттарға қол жеткізуді қамтамасыз ететін саясатты әзірлеу мен шешімдер қабылдаудың негізгі құралдарының біріне айналуы тиіс. Зерттеу тақырыбының даму дәрежесі. Қарастырылып отырған мәселені зерттеуге шетелдік зерттеушілердің жұмыстары айтарлықтай үлес қосты, мысалы: Адамс Р., Арене Э., Ван Хорн Дж.К., Лоббек Дж.К., Робертсон Джек К., Майер Э., Корф Д. В., Parker L.D., Schmitz J., Jacobs K., Антипов Т.В., Воронин Ю.М., Борисов В.А., Бобошко А. Б., Грачева М. В. Ефремова Н.М., Двуреченских Т.Ф., Жуков В.А. Кузьминов Я.И. Рябухин С.Н., Саунин А.Н., Святковская Е. Ю.,Синева Е.Н., Шахрай М. С., Чечеткин В.Д. ж т.б. Мемлекеттік аудит институтын мемлекет пен қоғам атына сеніп тапсырылған Ұлттық ресурстарды басқару жөніндегі билік органдарының қызметін тәуелсіз объективті қоғамдық бақылауды жүзеге асыру тұрғысынан қазақстандық ғалымдардың Н. Н. Годунова С. Н. Нугурбеков, А. Б. Зейнельгабдин, Б. А. Алибекова, Д. М. Нұрхалиева, Л. З. Бейсенова, Л. М Сембинова, С.С. Қапсалямова, А.Е., Шахарова , А. Н. Рақаева, Т. С. Ибрагимова және т. б. отандық ғалымдардың ғылыми еңбектерінде зерттелген. Шетелдік тәжірибені ескере отырып, республикадағы мемлекеттік аудит жүйесін одан әрі дамыту адами, табиғи, экономикалық және қаржылық ресурстарды ашық әрі тиімді басқаруды енгізуге мүмкіндік береді, бұл экономиканың тұрақты дамуын қамтамасыз ете алады. Диссертациялық зерттеудің мақсаты дүниежүзілік тәжірибені пайдалана отырып, теориялық және әдіснамалық тәсілдерді жүйелеу негізінде мемлекеттік аудит жүйесін одан әрі жетілдіруге бағытталған ғылыми негізделген ұсыныстарды әзірлеу. Зерттеу мақсатына жету үшін келесі міндеттер қойылды: - қазіргі заманғы жағдайларды ескере отырып, мемлекеттік аудит жүйесінің мәнін ашу және оны зерделеуге әдіснамалық тәсілді қалыптастыру; - экономиканы басқарудағы мемлекеттік аудит жүйесінің жұмыс істеу механизімін жалпылау және жүйелеу; - қазіргі заманғы жағдайларды ескере отырып, мемлекеттік аудит жүйесінің мәнін ашу және жүйені зерделеуге өз көзқарасын қалыптастыру; - экономиканы басқаруда мемлекеттік аудит жүйелерінің жұмыс істеу тәсілдерін жалпылау және жүйелеу; - әлемдік тәжірибені зерделеу, мемлекеттік аудиттің анықтамасын әзірлеу; - Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік аудит жүйесінің қазіргі жай-күйіне салыстырмалы талдау жүргізу және бағалау; - республикадағы мемлекеттік аудит жүйесін жетілдірудің жаңа бағыттарын айқындау және негіздеу; - жекелеген мемлекеттік органдар қызметінің тиімділігін бағалаудың жаңа критерийлері мен көрсеткіштерін негіздеу; - Қазақстан Республикасы халқының өмір сүру сапасын арттыруға мемлекеттік органдар қызметінің ықпалын бағалаудың экономикалық-математикалық моделін құру. Зерттеу объектісі Қазақстан Республикадағы мемлекеттік аудиттің жоғары органдары. Зерттеу пәні республикада мемлекеттік аудитті ұйымдастыру және жүргізу үдерісіндегі экономикалық қатынастардың жиынтығы болып табылады. Зерттеудің әдіснамалық базасы Қазақстан Республикасының уәкілетті ведомстволарының, халықаралық қаржы ұйымдарының статистикалық деректері, мемлекеттік аудиттің жоғары органдары қызметінің нәтижелері туралы жария есептер, сараптамалық бағалаулар, сондай-ақ диссертанттың жеке өзі орындаған зерттеу нәтижелері болды. Диссертациялық зерттеудің жұмыс гипотезасы мемлекеттік аудит жүйесін дамыту, мемлекеттік қаржы ресурстарын тиімді басқару құралына айналады және мемлекеттік органдардың қызметін бағалайды. Диссертацияның ғылыми жаңалығы. Мемлекеттік аудиттің теориялық және тәжірибелік мәселелерін зерттеу арқылы Республикадағы экономикалық саясатты іске асыру үшін жүргізілуі тиіс мемлекеттік аудиттің жаңа бағыттары негізделеді, орталық мемлекеттік органдардың қызметін бағалау критерийлері мен көрсеткіштерін негіздей отырып, аудиттің осы жаңа бағыттарын ұйымдастыру және жүргізу бойынша әдіснамалық тәсілдер әзірленді. Зерттеу барысында алынған және қорғауға шығарылған ең маңызды нәтижелер: 1. Экономиканы басқару құралы ретінде мемлекеттік аудит жүйесіне тұжырымдамалық тәсіл әзірленді және «мемлекеттік аудит» ұғымының авторлық анықтамасы қалыптастырылды. Мемлекеттік аудит - болашақ ұрпақ және қоғамның мүддесі үшін ұлттық ресурстарды (табиғи, материалдық, қаржылық, еңбек, зияткерлік, ақпараттық) басқару тиімділігін талдауға және бағалауға бағытталған механизм. Мемлекеттік аудит жүйесі – халықтың әл-ауқатын арттыруға бағдарланған мемлекеттік аудитті жүзеге асыратын мемлекеттік аудит бағыттарының және аудит типтері мен органдарының жиынтығы. 2. Мемлекеттік аудит органдарының қызметін функционалдық және салыстырмалы талдау, қолданыстағы ережелерді контент-талдау негізінде мемлекеттік аудит жүйесі негізгі элементтерді (компоненттерді) бөліп көрсете отырып негізделді: мемлекеттік аудиттің экономикалық бағыттары мен заңнамалық, әдіснамалық, кадрлық және ақпараттық кіші жүйелерді негіздей отырып, мемлекеттік аудит органдардың жиынтығы. 3. ЖАП жүргізетін аудиторлық іс-шаралардың нәтижелерін талдау негізінде жұмыста республикадағы жаңа экономикалық саясатты, атап айтқанда сәйкестік аудитін, қаржылық есептілік аудитін және тиімділік аудитін іске асыру үшін мемлекеттік аудитті қайта жүктеу туралы ұсыныстар негізделеді және осы қайта жүктеулерді ескере отырып, мемлекеттік аудит органдарының жұмысын жетілдіру. Нәтижесінде Қазақстан Республикасында тиімділік аудиті және республикадағы қаржылық есептілік аудиті бойынша мемлекеттік аудит жүйесін жетілдірудің жаңа бағыттары ұсынылды. 4. Жұмыста экономикалық басқару құралдарының бірі ретінде тиімділік аудитінің жаңа бағыттары, атап айтқанда стратегиялық аудит, әлеуметтік аудит жүргізу негізделеді. Стратегиялық тиімділік аудиті келесі бағыттар бойынша жүргізілуі керек: – мемлекеттік жоспарлау жүйесінде стратегиялық құжаттардың өзара байланысының және елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына әсерінің тиімділік аудиті; – салық жүйесі мен бюджеттік жүйенің жұмыс істеу тиімділігінің аудиті және стратегиялық құжаттардың олардың мақсаттары мен нысаналы индикаторларына әсері; – республикадағы бюджеттен тыс қорлардың қаржысын басқару тиімділігінің аудиті. Әлеуметтік аудит жүргізілуі керек: – нақты табыстардың өсуіне жалақының әсерінің бағалаумен анықтау; – зейнетақы жүйелерінің халықтың әлеуметтік жағдайына әсерін бағалау, яғни зейнеткерлікке шыққаннан кейін лайықты өмір сүру деңгейін қамтамасыз ету; – халықтың әл-ауқатын әр түрлі әлеуметтік төлемдердің кедейлік пен теңсіздік деңгейінің төмендеуіне әсерін бағалау. 5. Орталық мемлекеттік органдар қызметінің тиімділігін талдау және бағалау негізінде олардың қызметін жаңа критерийлер негізінде бағалауға жаңа әдіснамалық тәсіл негізделеді. Орталық мемлекеттік органдардың қызметін бағалаудың экономикалық-математикалық моделі, ауыл шаруашылығы министрлігінің мысалында мемлекеттік органдардың басқару функцияларын модельдеуге экономикалық-математикалық тәсіл әзірленді. Атап айтқанда, мынадай нысаналы индикаторлар зерделенді: өсімдік шаруашылығындағы еңбек өнімділігінің индексі; мал шаруашылығындағы еңбек өнімділігінің индексі; ауыл шаруашылығының жалпы өнімінің (көрсетілетін қызметтерінің) нақты көлемінің индексі; өсімдік шаруашылығының жалпы өнімінің нақты көлемінің индексі; мал шаруашылығының жалпы өнімінің нақты көлемінің индексі, осы көрсеткіштер мен олардың өзара байланысының әсері, сондай-ақ ауыл шаруашылығының дамуын бағалау. Диссертациялық зерттеудің теориялық және практикалық маңыздылығы. Теориялық маңыздылығы - оның тиімділігін арттыру мақсатында қолданыстағы практикада және Қазақстан Республикасында мемлекеттік аудитті дамытуда анықталған үрдістер болып табылады. Тәжірибелік маңыздылығы тәжірибелік нәтижелерді бағалау үшін қалыптасқан көрсеткіштер жүйесінде, мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау органдары мемлекеттік басқарудың отандық жүйесін нәтижеге бағдарланған бюджеттеуге көшіру кезінде тиімділік аудитін жүзеге асыру саласында нақты ұсынымдар әзірлеуде жатыр. Тәжірибелік нәтижелерді бағалау үшін қалыптастырылған көрсеткіштер жүйесі, мемлекеттік аудит және қаржылық бақылау органдарының мемлекеттік басқарудың отандық жүйесін нәтижеге бағдарланған бюджеттеуге көшіру кезінде тиімділік аудитін жүзеге асыру саласында нақты ұсынымдар әзірлеу практикалық маңыздылықты білдіреді. Диссертацияда қамтылған практикалық ұсыныстарды мемлекеттік аудит органдары республикадағы мемлекеттік аудит жүйесін жетілдірудің жаңа бағыттарын қалыптастыру кезінде қолдана алады. Жұмыста негізделген жекелеген ұсыныстар ЖАП орталығы жүргізетін аудитті жүргізу әдіснамасын зерттеу мен әзірлеуге енгізілуі мүмкін. Тиімділік аудитінің әдістемесін әзірлеу бойынша зерттеуде тұжырымдалған ұсыныстар тиімділік аудитін жоспарлау және жүргізу кезінде пайдалы болуы мүмкін. Диссертацияда ұсынылған ұсынымдар заңнамалық нормативтік актілерді, мемлекеттік аудит жүргізу әдіснамасын әзірлеу кезінде пайдаланылуы мүмкін. Диссертацияда алынған қорытындылар мен ұсынымдар «Мемлекеттік аудит теориясы», «Мемлекеттік аудит» пәндерін оқыту кезінде жоғары оқу орындарының оқу процесінде пайдаланылуы мүмкін. Зерттеудің негізгі ережелері мен нәтижелерін сынақтан өткізу. Ғылыми диссертациялық зерттеу тақырыбы бойынша ережелер мен тұжырымдар жалпы көлемі 3,6 п. л. 9 ғылыми мақалада, оның ішінде Scopus базасына кіретін ғылыми басылымда 1 мақала, Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитеті ұсынған журналдарда 4 мақала және 4 мақала жарияланды халықаралық конференция материалдарында. Диссертациялық зерттеудің негізгі нәтижелері «Зерттеулер, талдау және тиімділікті бағалау орталығы» ЖШС зерттеу институттары және Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік басқару академиясының тәжірибесі қызметінде сынақтан өткізілді және енгізілді. Диссертациялық зерттеудің көлемі мен құрылымы қойылған міндеттердің логикалық реттілігі мен алгоритмін көрсетеді және кіріспе, үш тарау, қорытынды, пайдаланылған әдебиеттердің библиографиялық тізімін қамтитын 171 бетті құрайды.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://youtu.be/MMMpUu8Fm18?feature=shared
