Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Шанайбаева Жулдыз Абзаловна «8D04121 – Мемлекеттік аудит» білім беру бағдарламасы бойынша «Шетелдік тәжірибені ескере отырып сыртқы мемлекеттік аудит органдарының сараптамалық-талдау қызметін жетілдіру» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Мемлекеттік аудит кафедрасы» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Ресми рецензенттер:
Тусибаева Гульмира Сергеевна – PhD, қауымдастырылған профессор, «Қ.Құлажанов атындағы Қазақ технология және бизнес университеті» АҚ «Қаржы және есеп» кафедрасының қауымдастырылған профессоры (Астана қ., Қазақстан Республикасы);
Рахимова Гульмира Ахметовна – экономика ғылымдарының кандидаты, «С.Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті» АҚ «Есеп және қаржы» кафедрасының қауымдастырылған профессоры (Астана қ., Қазақстан Республикасы).
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Есымханова Зейнегуль Клышбековна – экономика ғылымдарының кандидаты, Esil University «Қаржы» кафедрасының қауымдастырылған профессоры (Астана қ., Қазақстан Республикасы);
Клычова Гузалия Салиховна – экономика ғылымдарының докторы, профессор, Қазан мемлекеттік аграрлық университеті «Бухгалтерлік есеп және аудит» кафедрасының меңгерушісі (Казань қ., Ресей Федерациясы);
Сыздыкова Эльмира Жаслановна – экономика ғылымдарының кандидаты, «Е.Б. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті» ҚеАҚ «Есеп және аудит» кафедрасының доценті (Қарағанды қ., Қазақстан Республикасы).
Ғылыми кеңесшілері:
Сембиева Ляззат Мыктыбековна – экономика ғылымдарының докторы, профессор, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, «Мелекеттік аудит» кафедрасының меңгерушісі (Астана қ., Қазақстан Республикасы);
Никифорова Елена Владимировна – экономика ғылымдарының докторы, Ресей Федерациясы Үкіметі жанындағы Қаржы университетінің «Экономика және қаржы» кафедрасының профессоры (Санкт-Петербург қ., Ресей Федерациясы).
Қорғау 2025 жылғы 28 наурыз, сағат 14:00-де Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D04121 – Мемлекеттік аудит» білім беру бағдарламасы бойынша «8D041 – Бизнес және басқару» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі аралас форматта (оффлайн және онлайн) өткізіледі деп жоспарлануда.
Сілтемесі: https://clck.ru/3Fs7if
Мекен-жайы: Астана қ., Қ. Сәтбаев көшесі, 2, Бас ғимарат, Мәжіліс залы (№302 ауд.).
Аңдатпа (қаз.): Зерттеудің өзектілігі. Қазіргі экономикалық даму жағдайында Қазақстан Республикасында әлеуметтік және экономикалық салалардағы процестерге әсер ету құралдарын жандандыру қажеттілігі туындады. «Қазақстан-2050» Стратегиясына сәйкес жаңа мемлекеттік курс шеңберінде мемлекеттің экономикалық әлеуетін арттыру мақсатында қаржылық тәртіпті жақсартуға, ресурстар мен активтерді басқарудың ашықтығы мен тиімділігін қамтамасыз етуге бағытталған сапалы сараптамалық-талдамалық іс-шараларды жүргізу талап етіледі. Бұл процесте мемлекеттік аудит институттарын нығайту маңызды рөл атқарады. Мемлекет басшысы Қ.К. Тоқаевтың 2022 жылдың қыркүйегіндегі «Әділетті мемлекет. Біртұтас ұлт. Берекелі қоғам» атты Қазақстан халқына Жолдауында: «Бізге қаражатымызға лайықты өмір сүруді үйренуіміз керек. Бюджеттік саясат үлгісі «бюджетті басқарудан» «нәтижені басқаруға» ауысу арқылы реформаланады» деп атап көрсетілді. «Қазақстан Республикасында мемлекеттік аудитті енгізу» тұжырымдамасын жүзеге асыру шеңберінде мемлекеттік аудит механизмдерін енгізу және мемлекеттік активтер мен ресурстарды басқару тиімділігін арттыру бойынша ұсыныстар әзірлеу қажеттілігі туындап отыр. Бұл ретте мемлекеттік аудит органдарының аудит жүргізу барысында сараптамалық-талдамалық іс-шараларға ерекше мән беріледі. Осы тұрғыдан алғанда, мемлекеттік аудит даму стратегиясының маңызды элементіне айналуда. Мемлекеттік аудиттің құрамдас бөлігі болып табылатын сараптамалық-талдамалық жұмыс еліміз алдында тұрған міндеттерге байланысты зерттеудің басты аспектісі ретінде қарастырылады. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, сараптамалық-талдамалық қызметтің жүргізілуі басқарушылық шешімдердің сапасын арттыруға және бюджет пен қаржы саласындағы шешімдердің орындалу деңгейін жоғарылатуға айтарлықтай әсер етеді. Сонымен қатар, бұл шаралар мемлекеттік органдар қызметінің жауапкершілігін, ашықтығын және есептілігін арттыруға ықпал етеді. Алайда, мемлекеттік аудит жүйесінде аудит түрлері бойынша сараптамалық-талдамалық іс-шараларды ұйымдастырудың әдіснамалық базасының жеткіліксіздігі, мемлекеттік бағдарламалардың орындалу тиімділігін бағалау негізіндегі сараптамалық талдау жүргізудің бірыңғай алгоритмінің болмауы, сондай-ақ сараптамалық-талдамалық қызметті жүзеге асырудың нақты жұмыс моделінің жоқтығы бұл процесті жүзеге асыруды қиындатады. Осыған байланысты, мемлекеттік қаражаттың пайдаланылу тиімділігін бағалау мақсатында аудит кезеңдерінде сараптамалық-талдамалық жұмысты ұйымдастыру және жүргізу өзекті мәселе болып табылады. Мемлекеттік аудитте ірі деректердің рөлі мен бизнес-аналитиканы кеңінен қолдану маңыздылығы артып келеді, бұл өз кезегінде жаңа мүмкіндіктер мен қиындықтар тудырады. Яғни, дәстүрлі аналитикалық процедуралар шеңберінен шығатын күрделі бизнес-аналитиканы, ақпараттық технологиялардың жетістіктерін, жасанды интеллектті қолдану мәселелері өзекті болып отыр. Мемлекеттік аудит органдарының сараптамалық-талдамалық қызметін жетілдіру тақырыбы қазіргі әлемде бірнеше себепке байланысты маңызды болып табылады. Біріншіден, мемлекеттік аудит органдары мемлекеттік қаражаттың жұмсалуын бақылау және оның тиімді пайдаланылуын қамтамасыз ету міндетін атқарады. Сараптамалық-талдамалық қызметті жетілдіру аудиторлық тексерулердің сапасы мен объективтілігін арттырып, сыбайлас жемқорлықты, басқару жүйесіндегі кемшіліктерді және мемлекеттік қаражатты пайдалану кезіндегі заң бұзушылықтарды нақты анықтауға мүмкіндік береді. Екіншіден, қазіргі экономика қаржылық қылмыстардың, оның ішінде ақшаны жылыстату, алаяқтық және сыбайлас жемқорлықтың өсуімен бетпе-бет келуде. Мемлекеттік аудит органдарының сараптамалық-талдамалық қызметі бұл қылмыстармен күресте маңызды рөл атқарады. Аудиторлардың біліктілігін арттыру, заманауи әдістер мен деректерді талдау құралдарын пайдалану қаржылық құқық бұзушылықтар мен қылмыстық схемаларды анықтауға көмектесіп, құқықтық мемлекеттің нығаюына ықпал етеді. Үшіншіден, қазіргі әлемде мемлекеттік аудит тәжірибелерін үйлестіру және сәйкестендіру қажеттілігі артып келеді. Мемлекеттік аудит органдарының сараптамалық-талдамалық қызметін жетілдіру бірыңғай стандарттар мен аудит жүргізу тәсілдерін қалыптастыруға көмектеседі, бұл өз кезегінде елдер арасындағы сенім мен ынтымақтастықты нығайтады. Төртіншіден, технологиялық дамудың және цифрландырудың қарқынды өсу жағдайында мемлекеттік аудит органдары заманауи құралдар мен әдістерді қолдануға бейімделуі қажет. Бұл үлкен көлемдегі мәліметтерді тиімді талдауға, күрделі қаржылық схемаларды анықтауға және аудит үдерістерін жетілдіруге мүмкіндік береді. Осылайша, сараптамалық-талдамалық іс-шараларды жүргізу бойынша әлемдік тәжірибені терең зерттеу, сараптамалық-талдамалық қызметті қолданудың тиімділігін бағалау және осы міндеттерді жүзеге асыру бойынша әдістемелік ұсынымдарды әзірлеу Қазақстан Республикасында өзекті мәселелердің бірі болып табылады. Ғылыми даму дәрежесі. Мемлекеттік аудит пен қаржылық бақылаудың теориялық және практикалық мәселелері шетелдік ғалымдардың еңбектерінде жан-жақты талданған. Олардың қатарына A. Arnes, R. Adams, B. Bengfort, G. Lobbek, D. Stone, R. Dodge, K. Hedderwick, сондай-ақ М.В. Мельник, А.Н. Саунин және басқа да зерттеушілер кіреді. Бұл зерттеу экономикалық талдау әдістері мен тәсілдерінің, сондай-ақ аудиторлық тәжірибеде қолданылатын талдамалық процедуралардың тиімділігін көрсетеді. Осы салада E. Blocher, A. Kogan, D. Appelbaum, A. Moolman, M.A. Vasarhelyi, Jr. Patterson, T.G. Calderon, B.P. Green және басқа да ғалымдардың еңбектері маңызды орын алады. Қазақстандық ғалымдардың арасында мемлекеттік аудит пен қаржылық бақылау мәселелері бойынша бірқатар зерттеулер жүргізілуде. Олардың қатарында А.Б. Зейнельгабдин, З.Д. Искакова, Л.З. Бейсенова, А.А. Нурумов ғалымдардың еңбектері бар. Алайда, мемлекеттік аудит органдарының сараптамалық-талдамалық қызметін дамыту мәселелеріне жеткілікті назар аударылмаған. Диссертациялық зерттеудің мақсаты – мемлекеттік аудит органдарының (МАО) сараптамалық-талдамалық қызметінің қолданыстағы теориясы мен практикасын талдау және мемлекеттік аудит органдарының сараптамалық-талдамалық қызметін жетілдіру бойынша бірқатар тәжірибелік ұсыныстар әзірлеу, бұл ретте дамыған елдердің жоғары аудит органдарының (ЖАО) озық тәжірибесін негізге алу. Қойылған мақсатқа сәйкес келесі міндеттерді шешу қажет: ‒ қазіргі жағдайдағы мемлекеттік аудит органдарының сараптамалық-талдамалық қызметінің мәні мен маңызын зерттеу; ‒ мемлекеттік аудит органдарының сараптамалық-талдамалық қызметінің теориялық және әдіснамалық негіздерін жүйелеу; ‒ сараптамалық-талдамалық қызметті қолдану тәжірибесін зерттеу үшін шетелдік тәжірибені талдау, оның ішінде өлшемдер жүйесін, көрсеткіштерді және олардың шекті рұқсат етілген деңгейін қарастыру; ‒ Қазақстан Республикасында мемлекеттік аудит органдарының сараптамалық-талдамалық іс-шараларын жүзеге асыруға арналған стандарттардың әдіснамалық негізін талдау; ‒ Қазақстан мен шетелдегі сараптамалық және талдамалық іс-шараларды қолдану тәжірибесіне баға беру; ‒ Қазақстан Республикасында сараптамалық-талдамалық іс-шаралардың сапасы мен тиімділігіне әсер ететін факторларды анықтау және бағалау; ‒ мемлекеттік аудит органдарының қызметін ақпараттық және технологиялық қамтамасыз ету бойынша шетелдік тәжірибені қарастыру және оны Қазақстанда қолдану мүмкіндіктерін зерделеу; ‒ дамыған елдердің жоғары аудит органдарының (ЖАО) мемлекеттік қаражаттың тиімділігін аудиттеу және сараптамалық-талдамалық қызметті жетілдіру бойынша тәжірибесін енгізуге қатысты ұсыныстар әзірлеу; ‒ ЖАО-ның сараптамалық-талдамалық қызметінің рөлін, сапасын және тиімділігін арттыруға бағытталған үлгі әзірлеу. Зерттеудің объектісі- Қазақстан мен шет мемлекеттердегі мемлекеттік аудит органдарының сараптамалық-талдамалық қызметі. Зерттеудің пәні- мемлекеттік аудит органдарының сараптамалық-талдамалық қызметін жетілдіруге байланысты экономикалық қатынастардың жиынтығы. Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негізі- мемлекеттік аудит органдарының сараптамалық-талдамалық қызметі саласындағы отандық және шетелдік ғалымдар мен практиктердің ғылыми еңбектері, мемлекеттік органдардың қаржылық және статистикалық есептілігі, Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасының (ЖАП), ЖАО, INTOSAI ұйымдарының халықаралық және ұлттық аудит стандарттары, сондай-ақ заңнамалық және нормативтік-құқықтық актілер. Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Диссертациялық жұмыстың ғылыми жаңалығы – мемлекеттік аудит органдарының сараптамалық-талдамалық қызметін ұйымдастырудың теориялық-әдіснамалық және практикалық мәселелерін кешенді зерттеуде, сондай-ақ шетелдік және отандық жетістіктерді талдау мен бағалау негізінде сараптамалық-талдамалық қызметті жетілдірудің тұтас тұжырымдамасын әзірлеуде. Қорғауға ұсынылатын негізгі ережелер: 1. Мемлекеттік аудит органдарының (МАО) сараптамалық-талдамалық қызметінің мәнін зерттеу және теориялық-әдіснамалық тәсілдерді қарастыру аясында: ‒ шетелдік және отандық ғалымдар мен практиктердің ұстанымдары жүйеленіп, МАО-ның сараптамалық-талдамалық қызметіне әдістемелік тәсілдер ұсынылды; ‒ сараптамалық-талдамалық қызметтің даму үрдістері, аналитикалық процедураларды қолданудағы өзгерістер қарастырылды. Бұл өзгерістер, негізінен, технологиялық дамумен, тәуекелге негізделген аудит әдістемелерінің енгізілуімен және аудит процесіне қаржылық емес ақпаратты тартумен байланысты; ‒ мемлекеттік ресурстардың ашықтығы мен тиімді пайдаланылуын қамтамасыз ету үшін маңызды бағыт ретінде МАО-ның сараптамалық-талдамалық қызметінің авторлық анықтамасы берілді. Сонымен қатар, бұл анықтама мемлекеттік аудит объектілерінің қызметін бағалаумен байланысты және анықталған кемшіліктерді түзету бойынша ұсынымдар әзірлеуді қамтиды. Мұнда аналитикалық процедуралар аудит қызметінің ажырамас бөлігі ретінде қарастырылып, олардың негізгі мақсаты нақты және анық аудиттік дәлелдерді алу болып табылады. 2. Сараптамалық-талдамалық қызметті зерттеу мен дамытудың кеңейтілген моделі әзірленді. Бұл модель сараптамалық-талдамалық қызметтің мақсатын қалыптастыруға, әдістерін, санаттарын, бағалау түрлерін, шешім қабылдау критерийлерін, негізгі тәсілдерін, модельдері мен даму перспективаларын айқындауға негізделген. Бұл тұтас әдістеме аудиттік іс-шаралардың тиімділігін арттыруға және қолданылатын әдістер мен құралдарды жетілдіруге мүмкіндік береді. 3. Шетелдік тәжірибені талдау негізінде сараптамалық-талдамалық қызметтің негізгі үрдістері, ерекшеліктері, проблемалары және даму перспективалары анықталып, олардың Қазақстандық тәжірибеде қолдану мүмкіндіктері қарастырылды. 4. Қазақстан Республикасының Жоғары аудиторлық палатасының (ЖАП) сараптамалық-талдамалық қызметіне жүргізілген талдау мен бағалау негізінде мемлекеттік аудит органдары қызметінің жүйелі мәселелері айқындалды. Сондай-ақ, экономикалық-математикалық құралдарды пайдалану және тиімділікті бағалау әдістемелерін енгізу арқылы сараптамалық және талдамалық іс-шараларды қолданудың белгілі бір әдістері әзірленді. 5. Жасанды нейрондық желілер негізінде интеллектуалды деректерді талдаудың жетілдірілген алгоритміне негізделген аудиттік тәуекелдерді болжаудың тұжырымдамалық моделі жасалды. 6. Сараптамалық-талдамалық қызметті жетілдіруге бағытталған кешенді іс-шаралар әзірленіп, ұсынылды. Бұл іс-шараларға сандық технологиялар мен жасанды интеллектті пайдалану, сондай-ақ сараптамалық-талдамалық қызметтің сапасын арттыру үшін американдық тәуекелдерді бағалау әдістемесін енгізу кіреді. Зерттеудің теориялық және практикалық маңыздылығы. Диссертациялық зерттеу аясында әзірленген ұсыныстар мен ұсынымдар мемлекеттік аудит органдарының сараптамалық-талдамалық қызметін жетілдірудің жаңа әдістемелік негізін қалыптастыра алады. Бұл зерттеудің нәтижелері мемлекеттік аудит және экономикалық талдау саласында жұмыс істейтін сарапшылар үшін қызықты болуы мүмкін және әртүрлі деңгейдегі мемлекеттік аудит органдарының қызметінде қолданылуы мүмкін. Сондай-ақ, бұл нәтижелер «Мемлекеттік аудит», «Мемлекеттік аудит органдарының сараптамалық-талдамалық қызметі», «Нәтижеге бағытталған бюджеттеу» және басқа да пәндер бойынша дәрістер өткізу кезінде оқу процесіне енгізілуі мүмкін. Зерттеу нәтижелерін апробациялау және енгізу. Диссертацияның негізгі теориялық тұжырымдары мен қорытындылары халықаралық және ұлттық ғылыми-практикалық конференцияларда ұсынылып, талқыланды. Зерттеу нәтижелерінің апробациясы мен қолданылуы енгізу актілерімен құжаттық түрде расталған. Негізгі нәтижелер. Диссертациялық зерттеу материалдары бойынша ғылыми жарияланымдар жарық көрді. Оқу кезеңінде диссертациялық зерттеу тақырыбы бойынша 9 ғылыми еңбек жарияланды, оның ішінде: Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитетінің ұсынған басылымдарда – 3 мақала; Scopus базасында – 1 мақала; халықаралық конференцияларда – 2 баяндама; авторлық құқықпен қорғалған 3 ғылыми жұмыс жарияланған. Зерттеудің көлемі мен құрылымы. Диссертациялық зерттеу қойылған міндеттердің логикалық реті мен алгоритмін қамтиды және 177 беттен тұрады. Оның құрылымы: кіріспе, үш бөлім, қорытынды, пайдаланылған әдебиеттер тізімі және 2 қосымша.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://youtu.be/RSxUEI7JvHs?feature=shared
