Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Мусина Жанар Амангельдиевна «8D03103 – Психология» білім беру бағдарламасы бойынша «Жастардың этникалық сәйкестіктің әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктері» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Психология кафедрасы» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Ресми рецензенттер:
Топанова Гульмира Туяковна – психология бойынша философия докторы (PhD), Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің білім беру бағдарламасының көшбасшысы, (Алматы қ., Қазақстан Республикасы).
Комекбаева Ляззат Кенесбаевна - психология ғылымдарының кандидаты, Q University «Психология және журналистика» академиялық мектебінің қауымдастырылған профессоры, (Алматы қ., Қазақстан Республикасы).
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Кулжабаева Ляззат Сериковна - психология ғылымдарының докторы, қауымдастырылған профессор, «Астаналық интегративтік және отбасылық психология институты» ЖШС директоры (Астана қ., Қазақстан Республикасы).
Шоманбаева Альмира Оразалиевна - психология ғылымдарының кандидаты, М. Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан зерттеу университетінің жалпы педагогика және психология кафедрасының доценті (Шымкент қ., Қазақстан Республикасы).
Умарова Навбахор Шокировна - Низами атындағы Өзбекстан ұлттық педагогикалық университеті практикалық психология кафедрасының меңгерушісі, психология ғылымдарының докторы, профессор (Ташкент қ., Өзбекстан).
Ғылыми кеңесшілері:
Аубакирова Жанат Канашовна – психология ғылымдарының кандидаты, Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ психология кафедрасының профессор м.а. (Астана қ., Қазақстан Республикасы)
Мелинда Хал – философия докторы (PhD), «Маттиас Корвинус Коллегиум» оқыту институтының ғылыми қызметкері (Будапешт қ., Венгрия)
Қорғау 2026 жылғы 9 маусым, сағат 14:00 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D03103 – Психология» білім беру бағдарламасы бойынша «8D031 – Әлеуметтік ғылымдар» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес отырысы офлайн және онлайн форматта өтеді.
Сілтемесі: https://clck.ru/3TKvNH
Мекен-жайы: Астана қ., Қаныш Сәтбаев көшесі, 2, 302 аудитория
Аңдатпа (қаз.): Зерттеу тақырыбы: Жастардың этникалық сәйкестіктің әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктері. Зерттеудің мақсаты: Жастардың этникалық сәйкестіктің әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктерін анықтау, олардың өзара байланысын талдау, сонымен қатар жастардың жағымды этникалық бірегейлігі мен этносаралық іс-қимыл мәдениетін дамытуға бағытталған тренинг-семинарлар бағдарламасын әзірлеу және апробациялау. Негізгі міндеттері: 1. Отандық және шетелдік психологиядағы этникалық сәйкестікті зерттеудің ғылыми-теориялық тәсілдерін талдау. 2. Жастардың этникалық сәйкестіктің әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктерін анықтау. 3. Жастардың этникалық сәйкестіктің әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктерін зерттеуге арналған диагностикалық әдістемелер кешенін таңдау және әзірлеу. 4. Жастардың этникалық сәйкестіктің әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктеріне корреляциялық және салыстырмалы талдау жүргізу. 5. Жастардың жағымды этникалық сәйкестікті мен этносаралық іс-қимыл мәдениетін дамытуға бағытталған тренинг-семинарлар бағдарламасын әзірлеу және апробациялау. Зерттеу әдістері. Зерттеу болжамы мен қойылған міндеттерді тексеру үшін келесі әдістер қолданылды: - Теориялық және тәжірибелік зерттеулерді талдау әдістері. - Эмпирикалық деректерді жинау әдістері: 1. Multigroup Ethnic Identity Measure (MEIM, J. Phinney) - Дж. Финни әдісі, этникалық сәйкестіктің айқындылығын өлшейді. 2. «Этникалық сәйкестік типтері» әдісі (Г. У. Солдатова және С. В. Рыжова). 3. «Толеранттылық индексі» әдісі (Г.У. Солдатова, О.А. Кравцова, О.Е. Хухлаев, Л.А. Шайгерова). 4. Авторлық жеке сұрақнама - семантикалық дифференциал «Өз тобының бейнесі / Басқа топтың бейнесі» (Мусина Ж.А.). - Зерттеу нәтижелерін сапалық талдау және интерпретациялау әдістері. - Статистикалық талдау әдістері мен процедуралары - деректерді сандық және сапалық интерпретациялау үшін SPSS 26.0 статистикалық пакеті қолданылды (сипаттамалық статистиканы бағалау, шкалалардың ішкі біртектілігін бағалау үшін Кронбахтың α коэффициенті, үлестірімнің қалыптылығын тексеру үшін Колмогоров-Смирнов критерийі, Манна-Уитни U-критерийі, Спирменнің рангілік корреляция коэффициенті, факторлық талдау, кластерлік талдау). Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар: 1. Этникалық сәйкестілік тұлғаның интегративті сипаттамасы ретінде анықталады. Ол этникалық топпен эмоционалдық байланысын, этникалық топ туралы түсінігі мен білімін, этномәдени ортаға белсенді әлеуметтік қатысуын, сондай-ақ басқа этнос өкілдерімен өзара әрекеттесуін қамтиды. 2. Жастардың этникалық сәйкестілігінің әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктері - когнитивтік, аффективтік, мінез-құлықтық және әлеуметтік-идентификациялық сипаттамалардың жиынтығы. Олар когнитивтік этникалық өзіндік сананы, өз этникалық тобына эмоционалдық қатынасты, этномәдени ортаға қатысу деңгейін, этникалық толеранттылықты, этноцентристік ұстанымдарды және топаралық поляризация деңгейін көрсетеді. Бұл көрсеткіштер валидтелген әдістемелер мен авторлық семантикалық дифференциал сауалнамасы арқылы кешенді түрде өлшенеді. 3. Әлеуметтік-демографиялық факторларға байланысты этникалық сәйкестіліктің әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктерінің көрінуінде статистикалық тұрғыдан мәнді айырмашылықтар бар екені анықталды. 4. Жастардың этникалық сәйкестілігінің әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктері өзара байланысты екені және этносаралық түсініктерді қалыптастыратыны анықталды. 5. Әзірленген тренинг-семинар бағдарламасы жастардың когнитивтік этникалық өзіндік санасының дамуына, этникалық толеранттылықтың артуына және «Біз - Олар» бейнелерінің поляризациясының төмендеуіне ықпал ететіні дәлелденді. Зерттеу барысында алынған жаңа ғылыми нәтижелер: 6. Диссертациялық зерттеу аясында жүргізілген зерттеулер негізінде «Этникалық сәйкестілік» және «Жастардың этникалық сәйкестілігінің әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктері» ұғымдарына анықтама берілді. 7. Этникалық сәйкестіліктің әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктерінің интегралды көрсеткіштері әзірленді. Олар этникалық сәйкестіліктің келесі аспектілерін біріктіреді: когнитивтік этникалық өзіндік сана, эмоционалдық қатынас, этноцентристік ұстанымдар, этномәдени ортаға қатысу, этникалық толеранттылық және «Біз - Олар» поляризациясы. 8. Әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктер арасындағы жүйелік байланыстар анықталды. 9. Жастардың этникалық сәйкестілігінің дамуына әлеуметтік-демографиялық факторлардың дифференциалды рөлі эмпирикалық тұрғыда дәлелденді. 10. «Біз» және «Олар» бейнелерінің психосемантикалық кеңістігін зерттеуге арналған авторлық семантикалық дифференциал сауалнамасы әзірленіп, апробациядан өтті. Бұл әдіс топаралық түсініктердің поляризация деңгейін анықтауға мүмкіндік береді. 11. Жастардың оң этникалық сәйкестілігін дамытуға арналған авторлық тренинг-семинар бағдарламасы әзірленіп, апробациядан өтті. Диссертациялық зерттеудің ғылыми жаңалығы қазіргі заманғы әлеуметтік-мәдени жағдайларда жастардың этникалық сәйкестігі дамуының әлеуметтік-психологиялық заңдылықтарын теориялық негіздеуде, эмпирикалық растауда және эксперименталды түрде тексеруде болып табылады. Зерттеуде когнитивтік этникалық өзіндік сананы, өз этникалық тобына деген эмоционалдық көзқарасты, этномәдени тартылу деңгейін, этноцентристік қондырғыларды, этникалық төзімділікті, сондай-ақ «Біз» және «Олар» бейнелерінің ерекшеліктері мен олардың поляризациялану дәрежесін қамтитын «жастардың этникалық сәйкестіктің әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктері» ұғымының мазмұны нақтыланды. Бұл зерттеудің алғаш рет Қазақстан Республикасы жастарының іріктемесінде іске асырылуы принципті түрде маңызды болып табылады, бұл көпэтникалық және көпмәдениетті қоғам жағдайында этникалық сәйкестік көріністерінің ерекшелігін анықтауға мүмкіндік берді. Алынған мәліметтер отандық этнопсихологияның эмпирикалық базасын кеңейтеді және қазақстандық жастардың этникалық бірегейлігіне қатысты кешенді әлеуметтік-психологиялық зерттеулердің тапшылығын толтырады. Ғылыми жаңалық сонымен қатар этникалық сәйкестіктің әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктері арасындағы статистикалық маңызды өзара байланыстарды анықтауда; әлеуметтік-психологиялық ерекшеліктер көрінісінің әлеуметтік-демографиялық факторларға (жас, жыныс, тұрғылықты жері, тілдік орта) тәуелділігін белгілеуде; жастардың этникалық сәйкестіктің өзгермелі сипатын эмпирикалық түрде растауда; қазақстандық әлеуметтік-мәдени контексте этносаралық қондырғылар мен «Біз - Олар» поляризациясының деңгейін зерттеуге мүмкіндік беретін авторлық диагностикалық құралды («Өз тобының бейнесі / басқа топтың бейнесі» семантикалық дифференциалы) әзірлеу мен апробациялауда көрініс табады. Алынған нәтижелердің маңыздылығы олардың көпэтникалық қоғамдағы этникалық сәйкестіктің даму механизмдері туралы түсінікті тереңдететіндігімен негізделеді. Арнайы ұйымдастырылған тренинг-семинарлар бағдарламасы арқылы жастардың жағымды этникалық сәйкестігі мен этносаралық іс-қимыл мәдениетін мақсатты түрде дамыту мүмкіндігі эмпирикалық түрде дәлелденді. Зерттеу нәтижелері Қазақстан Республикасындағы қоғамдық келісім мен этносаралық татулықты нығайтуға бағытталған білім беру, профилактикалық және мәдениетаралық бағдарламаларды әзірлеу кезінде пайдаланылуы мүмкін. Диссертациялық зерттеу әлеуметтік және этнопсихологияның этникалық сәйкестікті, топаралық іс-қимыл механизмдерін және көпэтникалық қоғамдардағы төзімділікті қалыптастыруды зерттеуге бағытталған заманауи даму арнасында орындалған. Зерттеудің теориялық-әдіснамалық негізі ретінде келесі тұжырымдамалар алынды: Әлеуметтік сәйкестік теориясының қағидалары (H. Tajfel, J. Turner, M. Hogg, F. Barth); Этникалық сәйкестікті көпдеңгейлі құрылым ретінде қарастыратын тұжырымдамалар (J. Phinney, C. Taylor, D. Berry, R. D. Ashmore, K. Deaux, T. McLaughlin-Volpe); Уақыт өте келе этникалық сәйкестіктің өзіндік түсінігінің даму теориялары (E.H. Erikson, J. Marcia, William Cross, Umaña-Taylor); Этносаралық қатынастар психологиясы мен этникалық өзіндік сананы зерттеу еңбектері (Л. М. Дробижева, Т. Г. Стефаненко, Г. У. Солдатова, В. М. Хотинец); Көпэтникалық қоғам жағдайындағы қазақстандықтардың сәйкестік аспектілерін талдаған авторлардың зерттеулері (Н. Е. Елікбаев, Қ. Б. Жарықбаев, С. К. Бердібаева, Ә. Н. Нысанбаев, Ж. Т. Уталиева, А. Х. Кукубаева, Н. Э. Масанов, Ж. Ж. Әбділдин, М. С. Әшілова, Г. С. Әбдірайымова, М. М. Алтынбеков, А. Э. Әбдіров); Сондай-ақ, әлеуметтік қабылдау бейнелерін талдауға арналған психосемантикалық тәсіл (Ч. Осгуд, В. Ф. Петренко, Е. Л. Доценко). Диссертациялық зерттеу нәтижелері көрсетілген теориялық бағыттардың тұжырымдарын логикалық түрде жалғастырады және нақтылайды, жастардың этникалық сәйкестігінің құрылымдық ұйымын когнитивтік, эмоционалды және мінез-құлықтық компоненттер кешені арқылы, сондай-ақ топаралық қабылдау сипаты мен «Біз - Олар» поляризациясының деңгейін көрсететін ұстанымдар жүйесі арқылы ашады. Когнитивтік этникалық өзін-өзі тану, топқа эмоционалды қатынас, этнокультурлық қатысу, этноцентрлік көзқарастар және этникалық толеранттылық көрсеткіштері арасындағы корреляциялық байланыстар этникалық сәйкестіктің интегративтік сипатын эмпирикалық түрде дәлелдейді. Арнайы маңыздылығы - зерттеудің Қазақстан Республикасының жастары таңдамасында жүргізілгендігі. Бұл - полиэтникалық мемлекет, межкультурлық өзара әрекеттесу үлгісі бар. Қазақстандық ғылыми кеңістікте топаралық келісім, азаматтық сәйкестік және тұлғаның этнопсихологиялық ерекшеліктері мәселелері К.К. Жарықбаев, С.М. Джакупова, Ш.Т. Таубаева, А.Н. Нуркатова, Г.Т. Тажибаева және басқа зерттеушілердің еңбектерінде қарастырылған. Алайда жастардың этникалық сәйкестігінің құрылымын көпдеңгейлі диагностикалық құралдар арқылы кешенді әлеуметтік-психологиялық зерттеулер дерлік фрагменттелген түрде берілген. Ағымдағы жұмыс осы олқылықты толтырады, феноменді теориялық талдау мен эмпирикалық зерттеуді Қазақстандық репрезентативтік таңдамамен біріктіреді. Алынған нәтижелер Қазақстан Республикасының қоғамдық келісімді нығайту және этносаралық гармонияны қамтамасыз ету саласындағы мемлекеттік саясатының басымдықтарымен сәйкес келеді. Зерттеу келесі құжаттардың талаптарына жауап береді: 2025-2029 жылдарға арналған Қазақстан Республикасында қоғамдық келісімді нығайту тұжырымдамасы, онда этносаралық қарым-қатынастар мәдениетін қалыптастыру, әлеуметтік поляризацияны болдырмау және тұрақты азаматтық сәйкестікті дамыту қажеттілігі баса айтылған; Қазақстан халқы Ассамблеясының қызметін анықтайтын стратегиялық құжаттар, қоғамдағы топаралық диалогты сақтау және қақтығыстар қаупін алдын алу бағытында; Қазақстан Республикасының білім беруді дамытудың мемлекеттік бағдарламасы, жастарда толеранттылық, азаматтық жауапкершілік және мәдениетаралық құзыреттілік құндылықтарын қалыптастыруды көздейтін; сондай-ақ «Рухани жаңғыру» стратегиялық бастамасы, қоғамдық сана-сезімді жаңғыртуға, ұлттық сананы нығайтуға және мәдени әртүрлілікті құрметтеуге бағытталған. Осылайша, диссертациялық зерттеу шетелдік және отандық этнопсихология жетістіктерін біріктіріп, қазақстандық әлеуметтік психология ғылыми мектебінің дамуына үлес қосып, жастардың этникалық сәйкестігін зерттеудің эмпирикалық базасын кеңейтеді. Алынған деректер мемлекеттік саясатты жүзеге асыру контекстінде ғылыми және қолданбалы маңызға ие, ол қоғамдық тұрақтылықты, этносаралық келісімді қолдауға және полиэтникалық қоғам жағдайында жастардың үйлесімді дамуын қамтамасыз етуге бағытталған. Диссертациялық зерттеудің негізгі материалдары 12 баспа жұмысына енгізілді, оның ішінде: 1 мақала халықаралық деректер базасында индекстелетін және импакт-факторы нөлден жоғары журналда жарияланған; 5 мақала Қазақстан Республикасы Білім және ғылым саласында сапаны қамтамасыз ету комитетінің тізіміне енгізілген басылымдарда жарияланған; 6 жарияланым - басқа басылымдарда және ғылыми конференциялар материалдарында жарияланған; 2 авторлық куәлік алынған. Халықаралық деректер базасында индекстелетін және импакт-факторы нөлден жоғары журналда жарияланған мақала: «Commitment of adolescents and youth to ethnic identity in a contemporary intercultural society» Humanities and Social Sciences Letters, 13(4), pp. 1456-1465, ISSN(e): 2312-4318 ISSN(p): 2312-5659 https://doi.org/10.18488/73.v13i4.4517, 2025 (Q3, 50 Percentile) Қазақстан Республикасы Білім және ғылым саласында сапаны қамтамасыз ету комитетінің тізіміне енгізілген журналдарда жарияланған мақалалар: 1. «Features of ethnic identity in the formation of intercultural communication of students» Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Вестнигі. Педагогика. Психология. Социология сериясы, Том 138 № 1, 2022 DOI: https://doi org/10.32523/2616-6895-2022-138-1-648-655 2. «Features of ethnic identity of design students» Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің ВЕСТНИГІ, «Психология» сериясы, №4(73), 2022 DOI: https://doi org/10.51889/1220.2022.63.45.018 3. «Phenomenon of ethnic identity: scientific and theoretical aspect» Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің ВЕСТНИГІ, «Психология» сериясы, № 2(75), 2023 DOI: https://doi org/10.51889/2959-5967.2023.75.2.024 4. «Особенности этнической идентичности молодежи в современном межкультурном пространстве» Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің ВЕСТНИГІ, «Психология» сериясы, №4(77), 2023 DOI: https://doi org/10.51889/2959-5967.2023.77.4.029 5. «Features of ethnic identity of young people» Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Вестнигі. Педагогика. Психология. Социология сериясы, Том №2(147)/ 2024 DOI: https://doi.org//10.32523/2616-6895-2024-147-2-481-495 Басқа басылымдарда және ғылыми конференциялар материалдарында жарияланған мақалалар: 1. «Ethnic aspects of youth intercultural communication in Kazakhstan» Х Халықаралық ғылыми-практикалық конференция «Қазіргі әлемдегі ғылым мен білім: XXI ғасырдың сын-қатерлері», Бобек, 20.02.2022 2. «Ethnic identity as a socio-psychological phenomenon» Lyon. Scientific journal. 01.02.2022 (Elibrary, GIF, DRJI, Journal Factor) Франция 3. «Этнопсихологические аспекты межкультурной компетенции» V Халықаралық ғылыми-практикалық конференция « Theoretical and applied aspects of the application of modern science», 7-9 ақпан 2022 ж., Токио, Жапония 4. «Social and psychological features of the ethnic identity of youth of Kazakhstan» 1ST Imre Sándor International Conference On Pedagogy - education in a changing world BME, Budapest, 2023. November 9-10. 5. «The phenomenon of ethnic identity in the context of the dialogue of cultures» German International Journal of Modern Science №79 April, 2024 6. «Theory as process and result of creative search» International independent scientific journal. Польша», №46, 2023 Авторлық куәліктер: 1. Авторлық семантикалық дифференциал сұрақнамасы «Өз тобының бейнесі / Басқа топтың бейнесі». Авторлық куәлік № 66480, 19.01.2026 ж. 2. Жастардың позитивті этникалық сәйкестігін дамыту және этносаралық қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыруға арналған тренинг-семинарлар бағдарламасы. Авторлық куәлік № 67539 от 16.02.2026ж. Әдістемелік ұсынымдар: Жастардың позитивті этникалық сәйкестігін дамыту және этносаралық қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыруға арналған тренинг-семинарларды өткізу бойынша әдістемелік ұсынымдар «Туран-Астана» университетінің ғылыми-әдістемелік комитетімен бекітілген (протокол №2, 26.11.2025 ж.).
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://www.youtube.com/watch?v=WNTKPsO-8Ts
