Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Мәлік Үміт Берікболқызы «8D01103 – Педагогика және психология» білім беру бағдарламасы бойынша «Аралас оқыту жағдайында студенттердің метакогнитивті дағдыларын дамыту» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Педагогика кафедрасы» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Ресми рецензенттер:
Бахишева Светлана Меңдіғалиқызы – педагогика ғылымдарының докторы, педагогика және психология кафедрасының профессоры, Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті (Орал қ., Қазақстан Республикасы);
Попандопуло Анар Серікқызы – философия докторы (PhD), «Тұлғалық даму және білім» кафедрасының қауымдастырылған профессоры, Toraighyrov university (Павлодар қ., Қазақстан Республикасы).
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Илларионова Людмила Петровна – педагогика ғылымдарының докторы, профессор, Ресей мемлекеттік әлеуметтік университетінің қазіргі заманғы педагогика, үздіксіз білім беру және кәсіби тректер кафедрасының профессоры (Мәскеу, Ресей Федерациясы);
Кудышева Айнаш Амангельдыевна – педагогика ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор, Басқарма мүшесі - Академиялық мәселелер жөніндегі проректор, Өзбекәлі Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университеті (Шымкент қ., Қазақстан Республикасы);
Мнайдарова Светлана Сейтжановна – PhD, «Назарбаев зияткерлік мектептері» педагогикалық шеберлік орталығының қосымша кәсіби білім беру бөлімінің аға менеджері (Астана қ., Қазақстан Республикасы).
Ғылыми кеңесшілері:
Абдыхалыкова Жазира Есенкелдиевна – философия докторы (PhD), «Психология» кафедрасының доценті, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті (Астана қ., Қазақстан Республикасы);
Швецова Майя Николаевна – психология ғылымдарының кандидаты, Білім беру психологиясы кафедрасының профессоры, Мәскеу педагогикалық мемлекеттік университеті (Мәскеу қ., Ресей Федерациясы).
Қорғау 2025 жылғы 10 сәуір, сағат 11:00 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D01103 – Педагогика және психология» білім беру бағдарламасы бойынша «8D011 – Педагогика және психология» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі аралас форматта (оффлайн және онлайн) өткізіледі деп жоспарлануда.
Сілтемесі: https://clck.ru/3GhtqV
Мекен-жайы: Астана қ., А.Янушкевич көшесі, 6, 106 аудитория.
Аңдатпа (қаз.): «8D01103 – Педагогика және психология» білім беру бағдарламасы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесіне ұсынылған Мәлік Үміт Берікболқызының «Аралас оқыту жағдайында студенттердің метакогнитивті дағдыларын дамыту» атты диссертациялық жұмысы Диссертациялық зерттеудің мақсаты: аралас оқыту жағдайында студенттердің метатанымдық дағдыларын дамытудың құрылымдық-мазмұндық моделінің тиімділігін теориялық негіздеу және эмпирикалық тексеру. Зерттеу мақсаттары: 1. ЖОО студенттерінің метатанымдық дағдыларының сипатты ерекшеліктерін анықтау. 2. Университетте студенттердің метатанымдық дағдыларын дамыту үшін аралас оқытудың мүмкіндіктерін анықтау. 3. Аралас оқытуда метатанымдық дағдыларды дамытудың құрылымдық мазмұндық моделін жасау және оның артықшылықтарын көрсету. 4. Университетте аралас оқыту жағдайында студенттердің метатанымдық дағдыларын дамытудың құрылымдық және мазмұндық моделінің тиімділігін тексеру. Зерттеу әдістері: - модельдеу және идеализация әдісі – аралас оқытудың идеалдандырылған жағдайында алынған теориялық деректерді модельдеу әдісі қолданылды; - метатанымдық дағдыларды және байланысты көрсеткіштерді бағалайтын әдістер; - метатанымдық дағдыларды дамытудың әдістері, тәсілдері және принциптері; ‒ Т – student көмегімен мәліметтерге статистикалық талдау жасалды Қорғауға ұсынылған негізгі ережелер (дәлелденген ғылыми гипотезалар және жаңа білім болып табылатын басқа да қорытындылар). Университеттегі студенттердің метатанымдық дағдыларының сипатты ерекшеліктері. Метатанымдық дағдыларды зерттеуге теориялық шолу жасалды, зерттеу үшін үш негізгі метатанымдық дағдылардың (жоспарлау, бақылау және бағалау) сипаттамалары берілді; аралас оқытуға талдау жүргізілді, университетте студенттердің метатанымдық дағдыларын дамыту үшін аралас оқытудың мүмкіндіктері қарастырылды. Диссертациялық зерттеудің негізгі түсініктері - аралас оқытуға, университетте студенттердің метатанымдық дағдыларын дамытуға анықтама берілген. Жоғары оқу орындарында студенттердің метатанымдық дағдыларын дамыту үшін аралас оқытудың мүмкіндіктері. Аралас оқыту – оқу процесін дараландырудың ыңғайлы форматы. Студенттер оқу орны мен уақытын таңдайды, ақпаратты зерттеудің ең жақсы әдісін таңдай алады. Аралас оқыту студенттерден әдеттегіден көбірек өзін-өзі реттеу дағдыларын – жоспарлау, бақылау және бағалауды талап етеді. Олар жеке және онлайн сабақтар арасында уақыттарын ұйымдастыруды үйренеді. Аралас оқытудағы мұғалім студенттерге материалды меңгеріп қана қоймай, өз бетінше мақсат қою, оның нәтижелерін талдау, оқуға деген көзқарастарын жетілдіру, сол арқылы метатанымдық дағдыларын дамытуға көмектеседі. Аралас оқыту студенттерді ақпарат көздерін талдауға және оқу үшін жаңа құралдарды пайдалануға ынталандырады. Блоктардан тұратын аралас оқыту жағдайында университетте студенттердің метатанымдық дағдыларын дамыту моделі. Модель құрылымы: іске асырылатын модельдің мақсатын, тәсілдері мен принциптерін қамтитын, зерттеудің тұтас тұжырымдамасын құрайтын тұжырымдамалық блок. Педагогикалық шарттарды, ұйымдастыру формаларын қамтитын екінші, процессуалдық блок зерттеу мақсаттарын жүзеге асыру мақсатында орындалатын әрекеттер мен процестерді, олардың сипаттамаларын көрсетеді. Үшінші, метатанымдық дағдылардың шартты құрамдас бөліктерін және модельді жүзеге асырғаннан кейін күтілетін нәтижені қамтитын нәтиже блогы, оның негізінде ұсынылған даму моделінің тиімділігі мен нақты күтілетін нәтиже тексерілетін көрсеткіштерді көрсетеді. Бұл модельдің мақсаты пәнді оқу барысында метатанымдық дағдыларды дамытудың педагогикалық шарттарын жүзеге асыру арқылы аралас оқыту жағдайында студенттердің метатанымдық дағдыларын дамыту болды. Модель пәнді дамытудың педагогикалық шарттары арқылы студенттердің метатанымдық дағдыларын дамытуға бағытталған. Эксперименттік жұмыс барысында жүргізілетін аралас оқыту жағдайында студенттердің метатанымдық дағдыларын дамыту моделінің тиімділігін тексеру. Педагогикалық шарттары: Метатанымдық дағдылардың жан-жақты дамуын қамтамасыз ететін әдістер мен тәсілдер жиынтығы: - оқу үшін метатанымдық фон құру; - метатанымдық дағдылар туралы білімдерін байыту; - жоспарлау, бақылау және бағалау тәжірибесі; - тиімді оқуға ықпал ететін және кедергі келтіретін жеке қасиеттерді, оқудағы күшті және әлсіз жақтарды зерттеу; - оқу стратегияларын оқыту - тұжырымдамалық карталарды құру (графикалық органайзерлер, ақыл-ой карталары). 2. Аралас оқыту форматына бейімделуді дамыту - қолданылатын онлайн құралдарының арсеналын байыту; - физикалық оқыту ортасын басқару дағдысы - көмек іздеу стратегиясы Эксперименттің оң нәтижелері аралас оқыту жағдайында студенттердің метатанымдық дағдыларын дамытуға тиімді әсер ететінін көрсетеді. Зерттеудің негізгі нәтижелерінің сипаттамасы. Біріншіден, психологиялық-педагогикалық ғылымда студенттердің метатанымдық дағдыларының сипатты белгілері анықталады. «Метатаным» және «студенттердің метатанымдық дағдыларын дамыту» ұғымдары жан-жақты қарастырылып, оларға анықтама берілген. Сонымен қатар, теориялық жұмыстар жүргізілді, соның арқасында үш іргелі дағдыны – жоспарлау, бақылау және бағалауды таңдауымызға әкелді және метатаным мен өзін-өзі реттеу немесе өзін-өзі реттейтін оқытудың байланысы анықталып, талданды. Екіншіден, университетте студенттердің метатанымдық дағдыларын дамыту үшін аралас оқытудың әлеуеті анықталды. Нормативтік құжаттармен расталған мемлекет пен қоғамның жанама және тікелей «сұраныстарынан» басқа, жалпы аралас оқыту форматын әзірлеу, жұмыстың өзектілігі де тақырыптың «ішінде» бар – бұл аралас оқыту ортасы үшін метатанымды ғылыми түрде дамыту қажеттілігі. Үшіншіден, модель әзірленді, аралас оқытудағы метатанымдық дағдыларды және оның артықшылықтарын көрсетті. Аралас оқытуда студенттердің метатанымдық дағдыларын дамытудың әзірленген моделі студенттердің метатанымы бойынша жұмыстың қазіргі бағыттарына негізделген. Құрылған модельге негіз болған әдіснамалық тәсілдер мен принциптер анықталды. Метатанымның құрамдас бөліктері және оларды анықтау әдістері анықталды, ал құрамдас бөлік аралас оқыту жағдайында студенттердің метатанымының кешенді дамуының нәтижесін көрсетеді және анықтай алады. Бұл компоненттер: когнитивтік, жүйелік, өзін-өзі реттейтін, рефлексивті, әрбір құрамдас бөлік үшін деңгейді анықтау үшін классификация мен сипаттамалар әзірленді: бұл жағдайда жоғары, орташа және төмен. Аралас оқыту жағдайында студенттердің метатанымдық дағдыларын дамытудың педагогикалық шарттары анықталды: екі негізгі блоктан тұратын студенттердің метатанымдық дағдыларын дамыту бағдарламасын жүзеге асыру: біріншісі – метатанымды дамытудың әдіс-тәсілдерінің жиынтығы, метатанымдық дағдылардың жан-жақты дамуын қамтамасыз ету, екіншісі – аралас оқытуға бейімделген оқыту қабілетін дамыту. Төртіншіден, студенттердің метатанымдық дағдыларын дамытудың құрылымдық-мазмұндық моделінің тиімділігі енгізіліп, тексерілді. Тәжірибеге дейін және одан кейін метатанымның құрамдас бөліктері үшін нәтижелер анықталды. Сонымен қатар, аралас оқытуда туындайтын студенттердің проблемаларын анықтау үшін аралас оқытудағы метатаным сауалнамасы әзірленді, ол аралас оқытудың проблемаларын, жалпы экспериментке дейінгі кезеңде аралас оқытуға студенттердің қатынасын анықтауға ықпал етті, сонымен қатар эксперименттен кейінгі жауаптардың сапалық талдауынан өтті. Метатанымдық дағдыларды дамытатын бағдарламаны жүзеге асыру процесі егжей-тегжейлі сипатталған. Эксперименттік жұмыстың нәтижелері салыстырылды, талданды және түсіндірілді. Модельдің практикалық орындалуы мен тиімділігін тәжірибеде тексеру теориялық тұжырымдармен де, статистикалық есептеулермен де дәлелденді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы келесі ережелермен анықталады. 1. ЖОО студенттерінің метатанымдық дағдыларының сипатты белгілері анықталды. Университетте студенттердің метатанымдық дағдыларын дамыту үшін аралас оқытудың мүмкіндіктері анықталды. Метатанымдық дағдыларын дамытудың құрылымдық-мазмұндық моделі әзірленді. Аралас оқыту жағдайында студенттердің метатанымдық дағдыларын дамыту моделінің эмпирикалық сынағы өткізілді. Ғылыми даму бағыттарына немесе мемлекеттік бағдарламаларға сәйкестігі. Аралас оқыту жағдайында метатанымдық дағдыларды дамытудың өзектілігін Қазақстан Республикасы заңнамасының бірқатар ережелері негізінде дәлелдеуге болады. Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 27 шілдедегі № 319-III «Білім туралы» Заңынан біз атап көрсеткен бірнеше ұстанымдар метатанымдық дамудың өзектілігін негіздейді [1]. Біріншіден, «Білім туралы» Заңда білім беру жүйесінің міндеттері жеке тұлғаны дамытуға жағдай жасау арқылы интеллектіні байыту, білім алушылар мен тәрбиеленушілердің жеке ерекшеліктерін ескере отырып, білім алу үшін ерекше жағдайлар жасау, «білім мен құзыреттілік негізінде әрбір адамға қоғамда өзінің жеке әлеуетін барынша пайдалануға көмектесетін үздіксіз білім беру жүйесін дамыту» деп көрсетілген. Оқытудың метакогнитивтік компоненті білім беру саласындағы мемлекеттік саясаттың білім беру процесінің үздіксіздігі сияқты қағидатын қамтамасыз етуге көмектеседі. Сондай-ақ, 2-тараудың 8-бабында (Білім беру саласындағы мемлекеттік кепілдіктер) «мемлекет электрондық оқытудың ақпараттық-коммуникациялық инфрақұрылымын құру үшін жағдайды қамтамасыз етеді» делінген, онда электрондық оқыту ортасының, оның ішінде аралас форматтағылардың маңыздылығы атап көрсетілген. «Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім берудің мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттарын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрінің 2022 жылғы 20 шілдедегі 2 бұйрығы (Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде 2022 жылы 27 шілдеде № 28916 болып тіркелді) [ 2 ] . Студенттер білім беру бағдарламасы бойынша оқу нәтижелеріне қол жеткізуге бағытталған оқу жолдарын өз бетінше анықтайды. Сондай-ақ студент әр жылға жеке жоспарды өз бетінше құрады. Бұл, сөзсіз, метатанымдық дағдыларды және оқуды реттеуді, студенттен білім алудағы хабардарлықты қажет етеді. Мета-дағдыларды дамыту бұл жағдайда оқытудағы формализмді жоя отырып, саналы білім алушылардың ортасын құру мүмкіндігіне ие. Сонымен қатар, стандарттарға сәйкес оқу дағдылары дескрипторларда оқу нәтижелері ретінде көрсетіледі, өйткені олар «бакалавриат пен магистранттар үшін де, докторанттар үшін де қосымша білім алуды өз бетінше жалғастыру» үшін қажет. Келесі нормативтік құжат – Қазақстан Республикасында жоғары білім мен ғылымды дамытудың 2023–2029 жылдарға арналған тұжырымдамасын бекіту туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2023 жылғы 28 наурыздағы No 248 қаулысы[3]. Жоғары білім мен ғылымды дамыту тұжырымдамасының 2-тарауы метатанымдық дағдылармен тығыз байланысты үздіксіз білім алуға арналған. Тұжырымдамада, Дүниежүзілік экономикалық форум сарапшыларының болжамы бойынша, алдағы 4 жылда барлық салалардағы жұмысшылардың жартысына жуығы жаңа мамандықтарды меңгеруі қажет, ал келешекте жүйелі түрде қайта даярлау қалыпты жағдайға айналуы тиіс екендігі туралы мысал келтірілген. Мұндай жағдайларда метакогнитивті дағдылар өзін-өзі тиімді оқытуды жеңілдететін дағдылар ретінде бұрынғыдан да маңызды. Тұжырымдамаға сәйкес, министрлік біліктілік анықтамалығын жоспарлап отыр, бұл кәсіптік дағдылардың бірыңғай тізбесін қалыптастыруға мүмкіндік береді, сондай-ақ техникалық және кәсіптік, жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім беру бағдарламаларын, онлайн курстарды әзірлеу мен жаңартудың шартына айналады. Бұл деректер қазақстандық жоғары білім беру жүйесінде жалпы дағдылардың маңыздылығын көрсетеді. Жоғары білімге қатысты Тұжырымдамадағы тенденциялардың бірі – цифрландыру, атап айтқанда, тұжырымдама қазақстандық университеттердің «ақылды университет» моделіне көшуін жоспарлайды; «Жоғары білім берудің инфрақұрылымы мен цифрлық архитектурасын дамыту» атты 3-тармағында «студенттерге дәстүрлі сабақтарға қатысуға және/немесе оларға онлайн қатысуға мүмкіндік беру үшін білім беру бағдарламаларының икемділік принципі туралы» айтылған. «Жоғары білімге гибридті тәсіл (синхронды және асинхронды оқытудың үйлесімі) жоғары білімнің инклюзиясы мен қолжетімділігін қамтамасыз етеді», - делінген тұжырымдамада. Тұжырымдаманың бұл үзіндісі аралас оқытудың маңыздылығы мен қазіргі замандағы ең тиімді оқу орталарының бірі ретінде мойындалуын растайды. Цифрлық құзыреттер барлық кәсіби стандарттардың міндетті элементіне айналады. Тұжырымдама аясында жүргізілген SWOT талдауы Қазақстан Республикасы халқының әлсіз жақтары арасында цифрлық дағдылардың тапшылығын атайды «Қазақстан азаматтарының 50%-ы білімді қарапайым тек жаттауын көрсетеді, инновациялық әлеуетке ие емес (функционалдық сауаттылықтың 2-деңгейі) және «біліктілік деңгейі төмен», «төмен біліктілікті пайдалану индексі» (0,40). Бұл факт диссертациялық жұмыстың тақырыбын барынша өзекті етеді. Өтініш берушінің әрбір басылымды дайындауға қосқан үлесін сипаттау. 1. Malik U., Abdyhalykova Zh., Malikov A. Blended learning in the development of university students’ metacognition зерттеу тұжырымдамасын дамытуға, әдебиеттерге шолу жасауға және деректерді түсіндіруге үлкен үлес қосты. 2. Malik U. Developing Student Metacognition Through Collaborative Work on the Quip Platform Докторант мақалаға байланысты барлық жұмыстарды өзі атқарды 3. Malik U., Abdyhalykova Zh. Assessment of metacognition and self-regulation of students in the context of online learning Мәлік Ү. мақаланың әдістемесін әзірлеуге, зерттеу нәтижелерін талдауға және онлайн оқыту аясында алынған деректерді интерпретациялауға қатысты. 4. Мәлік Ү.Б. Развитие универсальных метакогнитивных навыков студентов Бұл мақалада автор студенттерде әмбебап метатанымдық дағдыларды қалыптастыру механизмдерін өз бетінше зерттеп, оларды дамыту бойынша ұсыныстар әзірлеп, ұсынылған әдістердің тиімділігіне талдау жасаған. 5. Мәлік Ү.Б., Абдыхалыкова Ж.Е. Метакогнитивная инструкция в смешанной среде обучения Докторант метакогнитивті инструкция тұжырымдамасын жасауға, аралас оқыту ортасында оның қолданылуын талдауға және студенттерде метатанымдық стратегияларды дамытудағы тиімділігін бағалауға қатысты. 6. Abdykhalykova Zh, Rymgaliyeva A., Abdykhalyk F.Y., Malik U.B. Digital literacy as a component of assessing prospective teachers readiness for professional activity Мәлік Ү. болашақ мұғалімдердің цифрлық сауаттылығын талдауға, оны бағалау критерийлерін әзірлеуге және алынған нәтижелерді түсіндіруге үлес қосты
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://youtu.be/jvOt5FmNrOU
