Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Бейсембаева Акмарал Рашидкызы «6D020300 – Тарих» мамандығы бойынша ««Уәли ханның өмірі мен мемлекеттік қызметі (XVIII ғасырдың екінші жартысы – XIX ғасырдың басы)»» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Қазақстан тарихы кафедрасы» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Ресми рецензенттер:
Исин Амантай Исаевич – тарих ғылымдарының кандидаты, Шәкәрім университетінің профессоры (Семей қаласы, Қазақстан Республикасы);
Мамытова Сауле Насеновна – тарих ғылымдарының докторы, Astana IT University жалпы білім беру кафедрасының профессоры (Астана қ., Қазақстан Республикасы).
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Тепкеев Владимир Толтаевич – тарих ғылымдарының докторы, Ресей ғылым академиясының Қалмақ ғылыми орталығының тарих бөлімінің жетекші ғылыми қызметкері (Элиста қ., Ресей Федерациясы);
Мұқтар Әбілсейіт Қапизұлы – тарих ғылымдарының докторы, профессор, «Сарайшық» мемлекеттік тарихи-мәдени музей-қорығының директоры (Атырау қ., Қазақстан Республикасы);
Исенов Өтеген Ихсанұлы – тарих ғылымдарының кандидаты, Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай өңірлік университетінің Қазақстан тарихы кафедрасының профессоры (Қостанай қ., Қазақстан Республикасы).
Ғылыми кеңесшілері:
Қабылдинов Зиябек Ермұханұлы, «Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтыyың» бас директоры, тарих ғылымдарының докторы, профессор, ҚР ҰҒА академигі, Қазақстан Республикасы.
Плахотник Тамара Юрьевна, тарих ғылымдарының кандидаты, Омбы мемлекеттік педагогикалық университетінің жалпы тарих, социология және саясаттану кафедрасының доценті, Ресей Федерациясы.
Қорғау 2025 жылғы 26 желтоқсан, сағат 14:30 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «6D020300 – Тарих» мамандығы бойынша «8D022 – Гуманитарлық ғылымдар» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес отырысы офлайн және онлайн форматта өткізіледі.
Сілтемесі: https://us06web.zoom.us/j/84950046687?pwd=SwZdGGE5hMwOQoax0RAtSsv3PtTNkP.1
Мекен-жайы: Астана қ., А.Пушкин көшесі, 11, 324-аудитория
Аңдатпа (қаз.): Зерттеудің өзектілігі. Диссертациялық зерттеу қырық жылға созылған билігі барысында қазақ жерін қорғап, ел алдындағы борышын атқарған қазақ әміршісі, батыры және дипломаты Уәли баһадүр сұлтан бин Абылайдың қызметіне арналған. XVIII ғасырдағы қазақ қоғамы элитасының өкілі болып табылатын Уәли ханның есімі Қазақстан тарихындағы күрделі кезеңмен – Қазақ даласының Ресей империясына қосылу үдерісімен байланысты. Жақын уақытқа дейін Уәли ханның қызметі Ұлы дала тарихына арналған еңбектерде өзіне лайықты деңгейде зерттелмеген. 2017 жылы тарихи ескерткіш – Уәли хан мазары Қазақстанның қасиетті нысандары тізіміне енгізілді. 1740–1780 жылдары Қазақ хандығында децентрализация үдерістері айқын көрініс тауып, хандықтың күрделі сыртқы саяси өзара байланыстар жүйесіне тартылуына алып келді. Саяси егемендікті сақтау жолындағы күрделі жағдайда стратегиялық шешімдерді әзірлеу және жүзеге асыруда билеуші элитаның аса ықпалды өкілдері шешуші рөл атқарды. Солардың ішінде Ұлы даланың саяси кеңістігіндегі негізгі тұлғалар ретінде Абылай хан мен оның мұрагері сұлтан Уәли ерекше орынға ие болды. Дала ақсүйектерінің бірқатар көрнекті өкілдерінің тарихи рөлі мен мемлекеттік қызметі мәселесі бүгінгі күнге дейін ғылыми әдебиетте де, қоғамдық қабылдауда да жеткілікті деңгейде зерттелмеген. Абылай хан тұлғасы отандық және шетелдік историографияда орынды түрде кеңінен қарастырылғанымен, оның көптеген замандастары мен ең жақын серіктерінің қызметі тарихи зерттеулерде әлі толық ашылған жоқ. Сұлтан Уәли үздік әскери және дипломатиялық дайындықтан өткен, бірнеше шығыс тілдерін меңгерген тұлға болған. Диссертацияда оның жоңғарларға және Орта Азия хандықтарына қарсы әскери жорықтарға қатысуына, сондай-ақ Цин империясына бағытталған қазақ дипломатиялық миссиялары құрамындағы рөліне қатысты жинақталған материалдар берілген. 1770-жылдардың басынан бастап Уәли сұлтан Ресей империясы өкілдерімен жүргізілген ресми хат алмасуда бірнеше рет аталады, бұл Абылайдың өз жерлерін басқару және дербес дипломатиялық келіссөздер жүргізу мәселелерінде ұлына сенім артқанын көрсетеді. Сұлтан Уәли өз халқының мүдделерін қорғаушы ретінде әрекет етіп, қазақ-орыс шекарасындағы мәселелерді болдырмауға немесе оларды шешуге қатысқан. Абылай қайтыс болғаннан кейін Уәли сұлтан хан сайланып, Орта жүз бен Ұлы жүздің бір бөлігін басқару міндетін өз мойнына алған. Отандық тарихи ғылымда Орта жүздің соңғы ханының жеке әлсіздігі мен қабілетсіздігі туралы құжаттармен дәлелденбеген стереотиптер қалыптасқан. Сонымен қатар, осы зерттеуде ұсынылған материалдар Уәли ханның саяси келбетіне қатысты орныққан бағаларды ішінара қайта пайымдауға және оны неғұрлым салмақты әрі жан-жақты қабылдауға мүмкіндік береді. Билігінің бастапқы кезеңінде-ақ Уәли хан сол дәуірдің екі ірі державасы – Цин және Ресей империялары тарапынан ресми тануға қол жеткізді. Бұл оның Абылай хан қалыптастырған, сыртқы саяси күш орталықтарымен икемді маневр жасауға және теңгерімді өзара қатынас орнатуға негізделген дипломатиялық бағытты сақтап, одан әрі дамытуға ұмтылғанын көрсетеді. Уәли ханның, Абылай ханның мұрагерінің аты XVIII ғасырдың екінші жартысы – XIX ғасырдың басындағы Қазақстан тарихының маңызды кезеңімен тығыз байланысты. Сол дәуір оқиғаларын толық қалпына келтіруге мүмкіндік бермейтін деректердің шектеулілігіне қарамастан, қолда бар материалдар бұл билеушінің өмір жолы мен саяси қызметін реконструкциялауға белгілі бір негіз береді. Уәли хан халықаралық деңгейде танылған Орта жүздің соңғы ресми билеушісі болған, бұл оның тұлғасына аталған кезеңдегі Қазақ хандығының сыртқы саяси қатынастары контексінде айрықша маңыз береді. Диссертациялық зерттеудің мақсаты XVIII ғасырдың екінші жартысы – XIX ғасырдың басындағы Қазақ хандығы тарихында Уәли ханның рөлі мен маңызын айқындау үшін зерттеліп отырған тарихи тұлғаның кешенді өмірбаяндық бейнесін реконструкциялау болып табылады. Мақсатқа жету үшін зерттеудің келесі міндеттері анықталды: архивтік материалдарды деректанулық талдаудан өткізу; Уәли ханның өмірі мен қызметін зерттеуге қатысты XVIII–XXI ғасырлардағы отандық және шетелдік әдебиеттерге историографиялық талдау жасау; Абылайдың Ресей, Цин империялары және Орта Азия мемлекеттерімен өзара қатынастарын талдау; Уәли сұлтанның мемлекеттік қайраткер және Орта жүз бен Ұлы жүздің бір бөлігінің ханы ретінде қалыптасу үдерісін зерттеу, Абылайдың қайтыс болуынан кейін Уәлидің хан сайлану барысын көрсету; Уәли ханның Орта жүздегі ішкі саясатын және оның Ұлы жүз бен Кіші жүз ақсүйектерімен өзара қатынастарын ашып көрсету; ханның шаруашылық және сауда қызметіне сипаттама беру, 1795 жылғы Орта жүздегі саяси дағдарыстың мәнін айқындау және оның салдарларын талдау; Уәли ханның Ресей және Цин империяларының сыртқы саясаты аясындағы орнын анықтау; XIX ғасырдың басындағы Орта жүздің әлеуметтік-экономикалық жағдайын және Уәлидің сыртқы саясатын талдау; Ресей империясының Орта жүздегі хандық билікті әлсіретуге бағытталған отарлық саясатын көрсету және бағалау. Диссертациялық зерттеудің объектісі XVIII ғасырдың екінші жартысы – XIX ғасырдың басындағы Қазақстанның саяси және әлеуметтік-экономикалық тарихы болып табылады. Диссертациялық зерттеудің пәні XVIII ғасырдың екінші жартысы – XIX ғасырдың басындағы Қазақстанның негізгі тарихи үдерістері, сондай-ақ саяси және әлеуметтік-экономикалық даму үрдістері контекстінде Уәли ханның өмірін және оның мемлекеттік қызметінің (әскери-саяси, шаруашылық) әртүрлі қырларын зерттеу болып табылады. Диссертацияның теориялық-әдіснамалық негізін тарихи-биографиялық зерттеулерге тән теориялық және әдіснамалық қағидалар мен ғылыми тәсілдердің жиынтығы құрайды. Зерттеу тарихи құбылыстар мен үдерістердің өзара байланысы мен өзара шарттылығын хронологиялық ретпен қарастыратын тарихилық принципіне негізделген. Зерттеудің негізгі әдіснамалық қағидасы – жүйелік тәсіл. Жұмыстың теориялық және әдіснамалық негізін XVIII ғасырдың екінші жартысы – XIX ғасырдың басындағы Қазақстан тарихын зерттеген жетекші отандық, ресейлік және шетелдік ғалымдардың еңбектері құрады. Жұмыстың пәнаралық сипаты зерттеуде тарихи-генетикалық, тарихи-жүйелік және типологиялық әдістерді қолдануға мүмкіндік береді. Зерттеудің дереккөздік базасы ауқымды болып табылады және XVIII ғасырдың екінші жартысы – XIX ғасырдың басындағы Қазақстан тарихына, жалпы алғанда, сондай-ақ Уәли ханның қызметіне қатысты жарияланған және жарияланбаған материалдар кешінімен ұсынылған. Диссертациялық зерттеу тақырыбына қатысты деректердің едәуір бөлігі Омбы облысының Тарихи архиві (ИАОО, Омбы, Ресей Федерациясы), Орынбор облысының Біріккен мемлекеттік архиві (ОГАОО, Орынбор), Ресей империясының Сыртқы саясат архиві (АВПРИ, Мәскеу), Ресей мемлекеттік тарихи архиві (РГИА, Санкт-Петербург), Ресей мемлекеттік ежелгі актілер архиві (РГАДА, Мәскеу), Ресей мемлекеттік әскери-тарихи архиві (РГВИА, Мәскеу), Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік архиві (ҚР ОМА, Алматы), Қазақстан Республикасы Ұлттық архиві (ҚР ҰА, Астана), Астана қаласының мемлекеттік архиві (АҚ МА, Астана) және Синика академиясының Тарих және филология институтының «Министрлер кабинеті архиві» қорларынан (АКМ ИФИ АС, Тайбэй, Тайвань) анықталды. Зерттеудің ғылыми жаңалығы Уәли ханның өмірі мен мемлекеттік қызметіне қатысты кешенді мәселені алғаш рет ғылыми тұрғыдан қойып, оны шешумен айқындалады. Зерттеуде оның өмір жолының бұрын ашылмаған кезеңдеріне тарихи талдау алғаш рет жасалды. Қазақстан және Ресей историографиясында XVIII ғасырдың екінші жартысы – XIX ғасырдағы екіжақты қатынастар мәселелері алғаш рет Уәли ханның тарихи тұлғасы арқылы қарастырылды. Зерттеулер жаңа архивтік материалдарға және алғаш рет ғылыми айналымға енгізілген орыс, қытай және басқа да деректерге негізделді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен маңыздылығы төмендегідей көрініс табады: 1) отандық историографияда алғаш рет XVIII ғасырдың екінші жартысы – XIX ғасырдың басындағы Уәли ханның өмірбаянына, мемлекеттік қызметі мен тұлғасына кешенді талдау ұсынылды; 2) Уәли сұлтанның хан болып сайлануы 1781 жылдың тамызында, императрица Екатерина II-ге хабарланғаннан кейін емес, дәстүрлі түрде көрсетіліп келген мерзімнен ертерек жүзеге асқаны дәлелденді. 1780 жылдың соңында старшындар жиынында Абылайдың мұрагері ретінде Уәли сұлтанды атағаны айтылған. 1781 жылдың көктемінде ұлы Абылай ханды еске алу рәсімдері кезінде қазақ сұлтандары, старшындары, билері мен батырларының съезінде Уәли ақ киізге көтеріліп, хан сайланған; 3) ғылыми әдебиеттерде бар материалдардан әлдеқайда кең дереккөздер негізінде Уәлидің саяси өмірбаянының бірқатар маңызды бағыттары қарастырылды: оның мемлекеттік қайраткер ретінде қалыптасуы, хан болып сайлану үдерісі, Ресей және Цин империяларымен қарым-қатынастары, шекаралық мәселелерді, мал айдап кету және қарақшылық жағдайларын шешудегі тікелей қатысуы және т.б.; 4) XVIII ғасырдың екінші жартысы – XIX ғасырдың басындағы Орта жүз бен Ұлы жүздің бір бөлігінің ішкі және сыртқы саясатына қатысты бірқатар мәселелер бойынша кейбір тұжырымдар нақтыланды; 5) Қазақстан, Ресей және Тайвань архивтерінің бұрын ғылыми айналымға енгізілмеген материалдары алғаш рет тартылды; 6) Уәли ханның өмірі мен қызметінің жекелеген оқиғаларына авторлық интерпретация ұсынылды, бұл аталған тарихи тұлға туралы қалыптасқан көзқарасты қайта қарастыруға ықпал етуі мүмкін. Зерттеудің хронологиялық шеңбері XVIII ғасырдың ортасы – XIX ғасырдың басын қамтиды. Зерттеудің аумақтық шеңбері Орта жүздің және Ұлы жүздің бір бөлігінің тарихи шектеріне сәйкес келеді. Зерттеліп отырған кезеңнің жалпы геосаяси жағдайын түсіну мақсатында Ресей және Цин империяларының іргелес шекаралық аумақтары да қамтылады. Зерттеу жұмысының нәтижелері бойынша қорғауға келесі тұжырымдар ұсынылады: 1. Абылайдың Ресей және Цин империяларымен, Орта Азия мемлекеттерімен өзара қатынастары қазақ халқының мүддесін қорғауға бағытталған күрделі дипломатиямен және стратегиялық жоспарлаумен сипатталады. 2. Уәли сұлтанның мемлекеттік қайраткер ретінде қалыптасуы және Абылай қайтыс болғаннан кейін хан сайлануы көршілес ірі державалардың қысымы жағдайында қазақ хандықтарының ықпалын сақтау бағытының жалғасын көрсетеді. 3. Уәли ханның Орта жүздегі ішкі саясаты билікті нығайтуға және тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталды. Алайда 1795 жылғы саяси дағдарыс контекстіндегі Ұлы жүз және Кіші жүз ақсүйектерімен күрделі қатынастар шиеленістер мен қайшылықтарға алып келді. 4. Уәли хан Ресей империясының сыртқы саяси орбитасында болды, бұл одан ішкі мәселелер мен шекаралас империялардың мүдделері арасында тепе-теңдік сақтауды талап етті. Оның сыртқы саясатын Қытай тарапынан жүргізілген іс-әрекеттер де айқындап отырды, бұл Поволжье, Сібір және Орта Азия халықтарымен байланыстарына әсер етті. 5. XIX ғасырдың басында Орта жүз аумағында қалыптасқан әлеуметтік-экономикалық жағдай Уәли ханның сыртқы саяси бағытының сипатына елеулі ықпал етті. Оның дипломатиялық стратегиясы бір жағынан ішкі әлеуметтік-экономикалық қайшылықтарды жұмсартуға және халықтың тұрмыс жағдайын жақсартуға, екінші жағынан Ресей империясының саяси-әкімшілік қысымын тежеп отыруға бағытталды. 6. Ресей империясының Орта жүздегі хандық билікті әлсіретуге бағытталған отарлық саясаты, Уәлидің хандық титулды өз мұрагері үшін бекітуге ұмтылысы, сондай-ақ ханның қайтыс болуы Қазақ даласының одан арғы дамуына және өңірдегі саяси жағдайдың динамикасына ықпал еткен негізгі факторлар болды. Диссертацияның негізгі ережелері мен тұжырымдары халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияларда ұсынылған баяндамаларда қамтылған және 29 жарияланымда көрініс тапқан, олардың 11-і диссертациялық зерттеулер нәтижелерін жариялауға Уәкілетті орган ұсынған басылымдар тізіміне кіретін журналдарда жарияланған. Жұмыстың құрылымы. Диссертациялық жұмыстың құрылымы зерттеуде қойылған міндеттермен айқындалады. Диссертация кіріспеден, үш бөлімнен тұрады: бірінші бөлім екі тармақтан, екінші бөлім екі тармақтан, үшінші бөлім екі тармақтан құралады. Сонымен қатар қорытынды, қысқартулар тізімі, пайдаланылған әдебиеттер тізімі және қосымшалар берілген. Бірінші бөлімде XVIII ғасырдың екінші жартысындағы Қазақ хандығының қоғамдық-саяси жағдайы және Уәлидің мемлекеттік қайраткер ретінде қалыптасуы қарастырылады. Екінші бөлімде XVIII ғасырдың 80–90-жылдарындағы Уәли ханның ішкі және сыртқы саясатының ерекшеліктері талданады. Үшінші бөлімде XIX ғасырдың басындағы хандық биліктің әлсіреу үдерістері зерттеледі. Қорытындыда қорғауға ұсынылған тұжырымдар қысқаша негізделеді. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі берілген. Диссертациялық зерттеу тарихи ғылымның қазіргі бағыттарына, сондай-ақ білім мен ғылымды дамытуға қатысты мемлекеттік бағдарламаларға сәйкес келеді.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://www.youtube.com/watch?v=-wW3w1WBBgc&t=6751s
