Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін ДОСМУРЗИНОВ РУСТЕМ КУАНДЫКУЛЫ «8D02208 – Археология және этнология» білім беру бағдарламасы бойынша ««Қазақ халқының исламға дейінгі дүниетанымдық дәстүрлердің реликттері (XIX ғасырдың аяғы – XXI ғасырдың басы)»» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Археология және этнология кафедрасы» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Ресми рецензенттер:
Бекназаров Рахым Ағыбайұлы – тарих ғылымдарының докторы, «Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік университеті» КеАҚ Басқарма мүшесі, ғылым және инновациялар жөніндегі проректоры, Тарих және география факультеті Тарих және аймақтану кафедрасының профессоры (Ақтөбе қаласы, Қазақстан Республикасы);
Алпысбаева Ғалия Айтбайқызы – тарих ғылымдарының докторы, «С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық университеті» КеАҚ Гуманитарлық факультетінің Қазақстан тарихы кафедрасының профессоры (Астана қаласы, Қазақстан Республикасы).
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Стасевич Инга Владимировна – тарих ғылымдарының кандидаты, Ресей ғылымдар академиясының Ұлы Петр атындағы Антропология және этнография музейінің (Кунсткамера) Орталық Азияның этнографиясы бөлімінің аға ғылыми қызметкері (Санкт-Петербург қаласы, Ресей Федерациясы);
Бижанова Алия Ермекқызы – тарих ғылымдарының кандидаты, «Батыс Қазақстан инновациялық-теxнологиялық университеті» Білім және менеджмент факультетінің Тарих және құқық кафедрасының қауымдастырылған профессоры (Орал қаласы, Қазақстан Республикасы);
Картаева Тәттігүл Ерсайынқызы – тарих ғылымдарының кандидаты, «Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті» КеАҚ Тарих факультетінің Археология, этнология және музеология кафедрасының профессоры (Алматы қаласы, Қазақстан Республикасы).
Ғылыми кеңесшілері:
Раздықов Сәкен Зейноллаұлы – тарих ғылымдарының кандидаты, Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-інің тарих факультетінің археология және этнология кафедрасының доценті (Астана қ., Қазақстан Республикасы).
Наумова Ольга Борисовна – тарих ғылымдарының кандидаты, РҒА Н.Н. Миклухо-Маклай атындағы Этнология және антропология институтының (РҒА ЭАИ) Азия және Тынық мұхит орталығының аға ғылыми қызметкері (Мәскеу қ., Ресей Федерациясы).
Қорғау 2025 жылғы 26 желтоқсан, сағат 10:00 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D02208 – Археология және этнология» мамандығы бойынша «8D022 – Гуманитарлық ғылымдар» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес отырысы офлайн және онлайн форматта өткізіледі.
Сілтемесі: : https://us06web.zoom.us/j/86052038480?pwd=ihOrfmmawvITHeD2aEF8a5FLgsw86a.1 Идентификатор конференции: 860 5203 8480 Код доступа: 913423
Мекен-жайы: г. Астана, ул. А. Пушкина, 11, 324 аудитория.
Аңдатпа (қаз.): Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Тәуелсіздік жылдарында дін әлеуметтік институт ретінде біздің елімізде өз ұстанымын едәуір нығайта түскені анық. Ислам дінінің өсіп келе жатқан ықпалымен қатар қазақ халқының салт-дәстүрлерінде әлі күнге дейін көрініп келе жатқан көптеген мұсылманға дейінгі нанымдар да өз рөлін нығайтуда. Дінмен күресті және атеизмді насихаттауды қамтитын күрделі тарихи оқиғалар қазақ халқының дүниетанымына айтарлықтай әсер етті. Алайда, барлық діни көзқарастар мен дәстүрлер тарихтың игілігіне айналған жоқ. Мұсылман ұйғарымдарын сақтау, сондай-ақ балаға қатысты салт-дәстүрлерін, үйлену, жерлеу және еске алу рәсімдерін, ас беру дәстүрін өткізу, киелі орындарға зиярат ету қазақтардың қазіргі күнделікті рухани өмірінің алуан түрлілігін сипаттайды. Діни көзқарастардың көпшілігі отбасылық-тұрмыстық саламен байланысты және оны белгілі бір дәрежеде осы күнге дейін регламенттейді. Қазақтың «Қазақ халқы – ырымшыл халық» сияқты ескі мақалы бекер айтылмаған. Исламға дейінгі діни сенімдерді зерттеу өзекті әрі маңызды бағыт болып табылады, өйткені бұл діни көзқарастар күнделікті өмірде орнықтылығын сақтап келеді және ерекше діни құбылыс ретінде ғылыми зерттеулер үшін баға жетпес объект болып қала береді. Ежелгі діни дәстүрлер қазақ халқының ата-бабаларына өз күштеріне сенім беріп, осы уақытқа дейінгі салт-дәстүрлер мен сенімдерден өз жалғасын тапты. Жұмыстың мақсаты – қазіргі қазақ халқының мұсылманға дейінгі дүниетанымдық дәстүрлері мен ислам дінінің наным-сенімдері арасындағы тарихи қалыптасқан өзара байланыстың нақты түрлерін анықтау. Мақсатқа қол жеткізу үшін келесі міндеттер белгіленді: 1. Қазақтардың діни дәстүрлерін зерделеу үшін қазіргі заманғы ғылыми теориялар мен тұжырымдамаларды қолдану; 2. Қазақтардың ежелгі сенімдерінің мен ырымдарының диахрониялық даму ерекшеліктерін көрсету (ғарыштық ұғымдар, қасиетті және мифологиялық заттар туралы көзқарастар, өсімдіктердің зоолатриясы мен табынуы, талисмандарды құрметтеу, тағамды «сакралдандыру», сонымен «жеті ата» дәстүрінің мен тұжырымдамасының орын алуы); 3. Қазақтардың ежелгі салт-жоралары мен тәжірибелеріндегі өзгерістерді – шаруашылық және өмірлік циклдердің салт-дәстүрлерін, емшілік және мантиялық жораларды, құрбандық шалуларды, қасиетті жерлерді құрметтеу жораларын ашу; 4. Қазіргі кезеңде қазақтардың исламға дейінгі дүниетанымдық дәстүрлерінің рөлі мен маңызын анықтау. Осы зерттеудің дереккөздік базасын біз үш топқа жинаған әр түрлі дереккөздер құрады. Деректердің бірінші тобын этнографтардың, саяхатшылардың, шенеуніктердің XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басылған жұмыстары құрады. Деректердің екінші тобына РҒА-ның Н.Н. Миклухо-Маклай атындағы Этнология және антропология институтының ғылыми мұрағатында сақталатын этнограф Ф.А. Фиельструп (1889 – 1933) қорынан мұрағаттық деректер енгізілді. Дереккөздердің үшінші тобында далалық зерттеулер материалдары (этнографиялық бақылау және сұхбаттасу нәтижелері) жатады. Далалық материалдардың негізіне еліміздің түрлі өңірлерінен келген ақпаратшылардың 70 сұхбаты алынды. Зерттеудің хронологиялық шеңберлері XIX ғасырдың соңынан бастап XXI ғасырдың басына дейінгі кезеңді қамтиды. Осы хронологиялық шеңберлерде өңірдің діни тарихына жататын 3 фазаны бөліп көрсетуге болады: 1) қазақ халқының бірегейлігінің салмақты бөлігі ретінде ислам дінін нығайту фазасы (XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы); 2) секуляризация саясаты мен коммунистік идеологияның ықпалы (ХХ ғасырдың 20-шы жылдары – ХХ ғасырдың соңы); 3) «ислам дінінің қайта жаңғыруы» немесе ислам ықпалының өсу кезеңі (ХХ ғасырдың 90-шы жылдарынан бастап). Зерттеудің аумақтық шеңберлері Қазақстан Республикасының барлық аумағын қамтиды. Зерттеудің нысаны. Зерттеуіміздің нысаны қазақ халқының дүниетанымдық дәстүрлері болып табылады. Олардың едәуір бөлігін мұсылманға дейінгі кезеңде қалыптасқан, халықтың діндарлық тарихының түрлі кезеңдерінде дамуын жалғастырған және этностың діни дүниетанымы құрылымында әлі күнге дейін елеулі орын алған діни дәстүрлер құрайды. Зерттеудің пәні. Зерттеуіміздің пәні қазақ халқының исламға дейінгі дүниетанымдық дәстүрлерінің реликттері болып табылады. Зерттеудің гипотезасы келесі тезистерді қамтиды: 1. Қазақ халқының дәстүрлі және заманауи дүниетанымы күрделі және полиструктуралық феномен ретінде көрініс табады. Ислам дінінің және зайырлы дүниетанымның үдемелі ықпалымен мұсылманға дейінгі сенімдер жойылып кетпейді, керісінше үстем діннің көзқарастарымен өзара әрекеттесудің түрлі түрлеріне кіріседі. 2. Мұсылманға дейінгі және исламдық дүниетанымдық дәстүрлердің арасындағы өзара іс-қимылдың нақты түрлері дәстүрлер мен дәстүрлерден, рухани мәдениеттен көрінеді. Қазақтардың қандай да бір салт-дәстүрлерінде негіз не мұсылман алдындағы, не мұсылман алдындағы болып келеді. Дегенмен, іс жүзінде осы уақытқа дейін бірде-бір салт исламға дейінгі діндерді сіңіре отырып, тек қана канонды исламға айналған жоқ. Зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздері. Осы жұмыстың теориялық негізін интерпретативтік (символдық) антропология және қазіргі заманғы этнологияда (этнографияда) қарқынды дамып келе жатқан діндарлық феноменнің ерекшеліктерін ашатын «тұратын дін» тұжырымдамалары құрады. Интерпретативтік тұжырымдамаға сәйкес, діни феномендер адамдарда күшті, бәрін қамтитын және тұрақты көңіл-күй мен уәждемелердің пайда болуына ықпал ететін символдар жүйесі ретінде әрекет етеді, бұл идеяларға шындықтың ореолын береді, осылайша бұл көңіл-күй мен уәждемелер жалғыз шынайы болып көрінеді. Діни үрдістердің осындай түсіндірмесі белгілі бір дәрежеде «діннің тұрмыстық нысандары», «халық діні» ұғымдарының синонимі және эвфемизмі болып табылатын «шынайы өмірдегі дін» тұжырымдамасының негізгі тезистерімен үйлеседі. Күнделікті дінді зерделеу діни сананы қалыптастыру факторларын анықтаумен айналысатын күнделікті тарихпен және әлеуметтанумен ішінара байланысты. Жұмыстағы негізгі қағидаттар арасында халықтың мәдениеті мен діни өміріндегі кез келген құбылыстарды ең болмағанда теориялық тұрғыдан, тұтастық пен біртұтас құбылыс ретінде қарауға мүмкіндік беретін холизм қағидаты пайдаланылды. Мәдени релятивизм қағидаты діни феномендерді тереңірек талдаудың мүмкіндіктерін ашты, өйткені ол этникалық мәдениетке тән бірегей құбылыстар ретінде діни сенімдерді көрсетті. Бұл жұмыста сиқырды түсінудің баламалы теориялық тәсілі пайдаланылды. Осы жұмыстың контекстінде сиқыр ең алдымен қасиетті және мистикалық практикалардың жиынтығы ретінде көрінеді. Сиқыр – діннің алғашқы түрі емес, шүбәсіз ойлау қағидаларына негізделген практикалық әрекеттердің жиынтығы. Бұдан басқа, исламға дейінгі нанымдар мәдени мұраның бір бөлігі ретінде сыртқы әсерлерге төзімділігін көрсетті және қалыптасқан полиструктуралық дүниетанымның негізіне айналды деп болжауға болады. Зерттеудің ғылыми жаңашылдығы. Отандық гуманитарлық ғылымда алғаш рет ежелгі сенімдер мен ислам дінінің тарихи өзара іс-қимылының мынадай түрлері – субституция (алмастыру), синтез (біріктіру), симбиоз (қатар өмір сүру), дивергенция (бәсекелес өмір сүру) негізделгендігінде. Диссертацияда қазақ тұмарларының авторлық типологиясы келтірілген, қазақ халқының құрбандығының жаңа түрі – «қансыз (қаның шығармай) құрбандық ету» – ғұрпы ғылыми тұжырымдаларға негізделіп дәлелденген. Ғылыми айналымға алғаш рет қазақ халқының діни сенімдері мен дәстүрлері – ұлықтау («ақ құю», «ақ шашу», «майлау»), қасиетті орындарда ата-бабалардың рухына құрбандық ету және рухани мәдениеттің басқа да рәсімдер туралы бірқатар жаңа этнографиялық материалдар енгізілді. Зерттеу нәтижесінде жасалған негізгі қорытындылар. 1. Ғылыми әдебиетке шолу зерттеу тақырыбының зерттелу дәрежесі айтарлықтай жоғары екенін көрсетеді. Алайда, жекелеген мәселелер, әсіресе теориялық жоспар, отандық ғылымда әлі де шешілмей отыр. Бұларға исламға дейінгі және исламдық дүниетанымдық дәстүрлердің өзара байланысының арақатынасы мен нысандары, қазіргі мәдениеттегі жаңа салт-дәстүрлерді «құрастыру» және олардағы исламға дейінгі көзқарастардың мәні жатады. Бұдан басқа, қазіргі кезеңде де дәстүрлі діни сенімдер бойынша ғылыми зерттеулерде дескриптивтік (сипаттамалық) сипат басым, ал теориялық талдауды қолдана отырып жасалған жұмыстар әлі күнге дейін сирек болып табылады. 2. Шағын деңгейде өмір сүретін діннің тұжырымдамасы, діни сананың алуан түрлілігін баса көрсете отырып, ғылыми ұғымдар шеңберінде адамның өмірі мен сенімінің жеке тәжірибесін көрсетуге көмектеседі. Жалпы және ерекше қасиеттерді анықтаған кезде олардың сапалық сипаттамалары арқылы мұсылманға дейінгі және исламдық сенімдердің өзара іс-қимылын талдау олар үшін белгілі бір типологиялық схема жасауға мүмкіндік береді деп тұжырымдауға болады. Тұтастай алғанда, макродеңгейде әрбір салт, цикл немесе тіпті халық мәдениеті саласында басым арақатынастардың нұсқаларын белгілеу маңызды, себебі бұл фактілер біздің халықтың дүниетанымын исламдандыру дәрежесі мен тереңдігі туралы түсініктерімізді нақтылайды. 3. Астрологиялық және космогониялық көріністер ХХ ғасырдың басына дейін қазақтардың дүниетаным құрылымында маңызды орын алды, Ай, жұлдыздар, «бақытты» күндер, қасиетті («кие») және дұшпандық («кесір») күштер туралы сенімдер ежелгі көзқарастардың реликттік көріністері болып табылады. Осы ұғымдар мұсылман көзқарастарымен қатар өмір сүрді, демек бұл симбиоздың айқын көрінісі болып табылады. Мысалы, қазақтарда айға табынудың жәдігерлік көріністерімен байланысты әдет-ғұрыптар болған және әлі күнге дейін бар. Мысалы, жер мен аспанның құрылысы туралы жекелеген түсініктер мұсылман көзқарастарымен бірігіп, осындай өзара байланыста синтез пайда болды. Шын мәнінде, біз космогониялық ұғымдар дәстүрлі діни көзқарастың өзегі және іргелі негізі болып табылатыны туралы тезисті қорытындылап, алға тартамыз. 4. Қазақтардың дүниетанымдық дәстүрлерінде, ежелгі дәуірлерде секілді, қоршаған орта, қасиетті жануарлар, өсімдіктер және т.б. туралы сенімдер мен көзқарастар маңызды орын алады. Ислам дінінің негізгі әсері тағамдық тыйым салулардан көрінді, бірақ басқа жағдайларда ислам дінінің ежелгі көзқарастары мен ұйғарымдары қатар болып келе жатыр. Дүниетанымның осы саласында діни қарым-қатынастар ежелгі сенімдер мен ислам сенімдерінің симбиозымен сипатталады. 5. От пен су қазақтардың салт-дәстүрлерінде әлі күнге дейін маңызды орын алады. Әруақтардың есімдері дұғаларда айтылады, олар ең кең таралған қасиетті бейнелердің бірі болып табылады. Жыңдар мен сайтандар қазіргі кезеңде мұсылман алдындағы мифологиялық болмыстарға қарағанда кең таралған және неғұрлым танымал. Жануарлар мен өсімдіктердің қасиетті болуы ислам дінінің ықпалына ұшырады, себебі мұсылман дәстүріне жақын «киелі» жануарлар мен өсімдіктер пайда болды. 6. Тұмарларды кию әлі күнге шейін олардың қорғау функциялары туралы сенімдермен байланыстырылады. Дін қызметшілері тарапынан айыптауға қарамастан, орамалдар маңызды рөл атқарады (орамалдарды тек «сән» стилін беру үшін ғана киюге болады). Вернакулярлық дәстүр болып табылатын тұмарларды пайдалану дәстүрін үстем дін догмаларымен дивергенттік арақатынас моделіне жатқызуға болады. Тұмарларды киюге халықтың санасында мұсылман дiнiнiң элементтерi мен нышандарын – Құран, жарты ай және жұлдыздан алынған дұға мәтiндерiн қолдану арқылы «рұқсат етiледi». 7. Ислам дінінің дамуымен ежелгі діндерге тән қасиетті және мифтік заттар толығымен жойылған жоқ. Керісінше, олардың бейнелері өзгерістерге ұшырап, төменгі мифология дәрежесінде болды. Қазақтардың қасиетті және мифологиялық бейнелеріне мұсылман және мұсылман алдындағы бейнелер кіреді. Кейбір мұсылман бейнелері (Қыдыр-ата, Дәуіт-ата және т.б.) санада мұсылман алдындағы бейнелермен бірігіп, осы қатынаста синтез пайда болды. Отқа табынудың жәдігерлік көріністері өмірлік цикл салт-дәстүрлерінде, «аластау» салт-дәстүрлерінде жалғасын тауып келе жатыр. Қазіргі ортада вернакулярлық дәстүрге байланысты тұмарларды киіп жүру жалғастығын тауып жатыр. Мұсылман ұйғарымы болып табылмайтын «жеті ата» дәстүрі мен тұжырымдамасының қазақтар үшін маңызы зор. 8. Болжам жасау және белгілеу тәжірибесі анық бір дәрежеде ежелгі сенімнің түрлі реликттік көріністерімен байланысты. Аталған дүниетанымдық дәстүрлер адам тағдырын болжауға болады деген сеніммен байланысты. Ислам доктринасы айыптаған болжамдар қазіргі заманда мұсылмандық көзқарастардың ықпалын сезініп, жалғасын тапты. Халықтық дүниетанымның осы саласында дивергентті арақатынас түрі (яғни ислам ұйғарымдары мен мұсылманға дейінгі сенімдердің өзара бәсекелі тіршілік етуі) көрінеді. 9. Құрбандық шалу қазақ халқының рухани мәдениетінде маңызды коммуникативтік функцияны атқарады. Өз дұғалары мен құрбандықтарына жауап ретінде тірі адамдар қалағанын алуға ұмтылады, сондықтан құрбандық шалу рәсімі «тыныштандыру» функциясын ғана емес, реципроктік әсер ету функциясын да атқарады. Құрбандық етудің мәні тек құрбандық пен сыйға тарту ғана емес, жоғары күштермен қоғамдағы үйлесімділікті сақтауға немесе қалпына келтіруге бағытталған қарым-қатынас болып табылады. Бұл коммуникативтік үдерістің маңызды жақтары ретінде қайтыс болған ата-бабалардың рухтары (әруақтар) мен олардың тірі туыстары болып табылады. Мұндай көзқарастар қазiргi уақытта да реликтiлiк нысандар ретiнде сақталған. «Халықтық» дүниетанымның осы саласына діни көзқарастардың симбиотикалық арақатынасы тән. Қорғауға шығарылатын нәтижелер мен тезистер. Зерттеудің келесі нәтижелер қорғауға шығарылады: 1. Исламға дейінгі сенімдер осы уақытқа дейін қазақ халқының діни көзқарастарының құрамдас бөлігі болып келген және болып қала береді. Қазіргі кезде рухани мәдениеттің бұл қабаты исламдық көзқарастардан ажырамайды, себебі халық санасындағы бұл сенімдер исламға қарсы қойылмайды. Мұндай құбылыс оларға дүниетанымның тұтастығында тұрақты құбылыстар болып қалуға мүмкіндік береді. 2. Қазақ халқының дүниетаным құрылымында исламдық және исламға дейінгі сенімдердің синтетикалық және симбиотикалық арақатынасы басым. Синтез (діни көзқарастарды біріктіру) балалардың әдет-ғұрыптарында айқын басымдыққа ие. Исламдық және исламға дейінгі көзқарастардың симбиозы (әртүрлі діни көзқарастардың қатар өмір сүруі) ең алдымен киелі заттар туралы сенімдерден, шаруашылық циклінің салт-жораларынан көрінеді. Субституция (ислам дінінің басқа діни көзқарастарды алмастыруы) дүниетанымның неғұрлым ортақ салаларын – бір құдайдың ұғымын, оған табынудың рухани практикаларын қамтыды. Исламға дейінгі сенімдердің және мұсылман іліміндегі көзқарастардың дивергенттік арақатынасы (қарама-қарсы және өзара бәсекелес діни көзқарастар) тұмарлардың қасиетіне, сәуегейлікке және болжамдарға наным-сенімдерде қатысты көрінісін табады. 3. Діни дәстүрлердің симбиозы көбінесе ислам дінімен реттелетін дүниетаным және халық мәдениеті салаларында жүреді. Сандық жағынан «мұсылманға дейінгі» салт-жоралар қазақ мәдениетінде басым, бірақ сапалы жағынан өмірдің түрлі жақтарын қамтитын ислам салт-дәстүрлері (сүндет, жаңазаны оқу, неке қияр және т.б.) неғұрлым орнықты және тұрақты, өйткені олар мұсылмандық, оның ішінде исламдық киелі кітап дәстүрінің беделіне сүйенеді. Диссертацияны апробациядан өткізу. Зерттеу нәтижелері ірі отандық және шетелдік ғылыми журналдарда, ғылыми іс-шараларда паш етілді. Ғылыми зерттеудің құрылымы диссертациялық жұмысында қойылған мақсат пен міндеттерге негізделген.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://www.youtube.com/watch?v=dfkrl0WI86I
