Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Ильясова Гаухар Сапорбековна «8D02203 – Тарих» білім беру бағдарламасы бойынша «Қазақстандағы демографиялық үдерістер: тарихи талдау (республиканың солтүстік аймағының материалдары негізінде, 1999-2019 жж.)» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Қазақстан тарихы» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Ресми рецензенттер:
Сабданбекова Замзагуль Абляшевна – тарих ғылымдарының кандидаты, «Әлкей Марғұлан атындағы Павлодар педагогикалық университет» КеАҚ Гуманитарлық ғылымдар жоғары мектебінің қауымдастырылған профессоры (Павлодар қ., Қазақстан Республикасы);
Шахаман Зәмзәгүл Бәйекеқызы – тарих ғылымдарының кандидаты, «Ахмет Байтұрсынұлы атындағы Қостанай Өңірлік университеті» КеАҚ Қазақстан тарихы кафедрасының қауымдастырылған профессоры (Қостанай қ., Қазақстан Республикасы).
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Кринко Евгений Федорович – тарих ғылымдарының докторы, «Ресей Ғылым Академиясының Оңтүстік ғылыми орталығы Федералды зерттеу орталығы» ФМҚҒМ директорының ғылыми жұмыс жөніндегі орынбасары (Ростов-на-Дону қ., Ресей Федерациясы);
Козина Валерия Викторовна – тарих ғылымдарының докторы, «Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті» КеАҚ Қазақстан тарихы және Қазақстан халқы Ассамблеясы кафедрасының профессоры (Қарағанды қ., Қазақстан Республикасы);
Уалтаева Алтын Слямкайдаровна – тарих ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор, Ш.Ш. Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының жетекші ғылыми қызметкері (Алматы қ., Қазақстан Республикасы).
Ғылыми кеңесшілері:
Садыков Тлеген Садыкович – тарих ғылымдарының докторы, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, «Қазақстан тарихы» кафедрасының професоры (Астана қ., Қазақстан Республикасы);
Жеребцов Игорь Любомирович – тарих ғылымдарының докторы, профессор, Ресей Ғылым Академиясы Орал бөлімшесінің Ғылыми орталығы Коми тіл, әдебиет және тарих институтының директоры (Сыктывкар қ., Ресей Федерациясы).
Қорғау 2025 жылғы 30 мамыр, сағат 14:30-да Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D02203 – Тарих» білім беру бағдарламасы бойынша «8D022 – Гуманитарлық ғылымдар» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі аралас форматта (оффлайн және онлайн) өткізіледі деп жоспарлануда.
Сілтемесі: https://clck.ru/3LWGLx
Мекен-жайы: Астана қ., А. Пушкин көшесі, 11, 324-аудитория.
Аңдатпа (қаз.): Ильясова Гаухар Сапорбекқызының «8D02201 – Тарих» білім беру бағдарламасы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алуға ұсынылған «Қазақстандағы демографиялық үдерістер: тарихи талдау (республиканың солтүстік аймағының материалдары негізінде, 1999-2019 жж.)» диссертациялық жұмысы Зерттеудің өзектілігі. Әлемде де, Қазақстанда да демографиялық үдерістерді зерделеу динамикалық өзгермелі әлем жағдайында халықтың болашақ дамуын жоспарлау және олардың әл-ауқатын қамтамасыз ету үшін стратегиялық маңызға ие. Қазіргі әлемдегі демографиялық жағдай күрделі болып қала береді. Әлемдік қоғамдастық демографиялық дағдарыс, демографиялық ауысу, демографиялық депопуляция, демографиялық апат, халықтың қартаюы сияқты құбылыстарға тап болды. Әлемдік мәселелер демографияны жаһандық мәселелердің қатарына қосты, ал демографиялық үдеріс қазіргі әлемдегі жаһанданудың негізгі факторлары мен тенденцияларының бірі ретінде қарастырыла бастады. Елдің ұлттық байлығы және оның әлемдік еңбек бөлінісіндегі орны экономиканың көрсеткіштерін ғана емес, адами ресурстар мен адами капиталы да үлкен рөл атқарады. Қазіргі әлемдегі адам мемлекет пен қоғам үшін үлкен құндылық болып табылады. Мемлекеттің тұрақты дамуы адами капиталдың сапасына байланысты. Қазақстанда тәуелсіз тарихтың бастапқы кезеңінде халықтың табиғи қозғалысындағы теріс тепе-теңдікпен, көші-қонның теріс сальдосына алып келген халықтың көші-қон ағынымен, халықтың күрт және тез кемуімен сипатталатын ауыр демографиялық ахуал қалыптасты. Осы және басқа процестер қазіргі демографиялық үдерістерге тікелей немесе жанама әсер еткен тарихи оқиғаларды талдауға жүгінуді қажет етті. Зерттеу үшін Солтүстік Қазақстанды таңдау кездейсоқ емес. Қазақстанның солтүстік өңірінің тарихи дамуын тұжырымдамалық жаңа ұстанымдардан қарастыру қажеттілігі туындады. Сонымен қатар, Солтүстік Қазақстан тарихы ғалымдар, зерттеушілер, өлкетанушылар үшін де, саясаткерлер үшін де, жалпы жұртшылық үшін де үлкен қызығушылық тудыратынын түсіну қажет. Зерттелетін мәселенің өзектілігі бірнеше факторларға байланысты. Біріншіден, қазіргі заманғы демографиялық саясатты іске асыру контексінде Қазақстанның тәуелсіз тарихының осындай маңызды кезеңіндегі демографиялық процестерді зерделеу қазақстандық қоғамды одан әрі реформалау процесінде өте маңызды. Екіншіден, полиэтникалық қоғамды зерттеу республиканың кең аумағындағы әртүрлі мәдениеттер мен этностардың өзара іс-қимыл тарихы контекстінде полиэтникалық қазақстандық қоғамның тарихын жариялауда үлкен маңызға ие. Үшіншіден, әр аймақ көбею үдерістеріндегі, қоғамның этникалық құрылымындағы, халықтың көші-қонының демографиялық жағдайға әсер етуіндегі ерекше ерекшеліктерімен сипатталады. Төртіншіден, аймақ өзінің геосаяси жағдайына байланысты белсенді көші-қон үдерістерімен сипатталады, бұл өз кезегінде аймақтың саяси, экономикалық тарихына, оның қоғамның этникалық құрылымына үлкен әсер етеді. Бесіншіден, өңірде ұзақ тарихи кезең ішінде қалыптасқан полиэтникалық қоғам өңірдегі әлеуметтік қатынастар мен мәдени өзара іс-қимылға, этносаралық коммуникацияға әсер етті, бұл өз кезегінде Қазақстанның солтүстік өңірі мен шектес аумақтар халқының этникалық сабақтастығының ғылыми негіздемесін талап етеді. Әлеуметтік-демографиялық үдерістерді зерттеудің маңыздылығы мен қажеттілігі мемлекеттік мүдделерге де байланысты. Тақырыптың өзектілігі оның тарихи және әлеуметтік жағдайының барлық факторларын ескере отырып, 1999 жылдан 2019 жылға дейінгі кезеңде Қазақстанның солтүстік өңірінің демографиялық үдерістерін жүйелі, салыстырмалы тарихи-демографиялық зерттеуге ғылыми және практикалық қажеттілікке байланысты. Зерттеу демографиялық үдерістердің аймақтық ерекшеліктерін, оның ішінде халықтың дамуының тарихи жағдайларын, алғышарттарын анықтауға бағытталған. Зерттеу аймақтың демографиялық жағдайына мониторинг жүргізуге, демографиялық болжауды жүзеге асыруға, демографиялық және әлеуметтік саясатты тиімді іске асыру жөніндегі шараларды әзірлеуге мүмкіндік береді. Солтүстік Қазақстан халқын зерттеу тек ғылыми, практикалық қызығушылыққа ғана емес, қазіргі кезеңде де маңызды мемлекеттік мәнге ие. Диссертациялық зерттеудің мақсаты 1999-2019 жылдардағы Қазақстан Республикасының солтүстік өңірі аумағындағы демографиялық үдерістерді тарихи үдеріс контекстінде кешенді зерттеу, демографиялық үдерістердің даму ерекшеліктерін, көрсетілген кезеңдегі өңір халқы санының динамикасын анықтау болып табылады. Мақсатқа жету үшін зерттеудің келесі міндеттері анықталды: демографиялық үдерістерді зерттеудің теориялық және әдіснамалық аспектілерін ашу; аймақ халқының сапалық және сандық көрсеткіштерінің динамикасына әсер еткен себептер мен факторларды анықтау; республиканың солтүстік өңірінің демографиялық үдерістерін дамытудың өңірлік үрдістерін белгілеу; миграциялық үдерістердің аймақтағы демографиялық үдерістерге әсерін ашу; мемлекетте жүзеге асырылатын бағдарламалардың, тарихи және әлеуметтік-экономикалық факторлардың аймақтың демографиялық үдерістеріне әсерін көрсету; аймақтың этникалық құрылымындағы өзгерістердің динамикасын анықтау, оның өзгеру себептерін анықтау. Диссертациялық зерттеу объектісі Қазақстан Республикасының солтүстік өңірінің халқы болып табылады, 1999-2019 жылдары республиканың солтүстік өңірінің аумағында халықтың санында, құрамында, этникалық құрылымында, орналасуында, көші – қон процестерінде болған өзгерістер нысаны болып табылады. Диссертацияның теориялық және әдіснамалық негізі тарихи-демографиялық зерттеулерге тән теориялық және әдіснамалық принциптер мен тәсілдердің жиынтығы болып табылады. Зерттеу тарихшылдық, тарихи құбылыстар мен демографиялық үдерістердің өзара байланысы мен өзара тәуелділігі принциптеріне негізделген. Зерттеудің негізгі әдіснамалық принципі жүйелік тәсіл болады. Жұмыстың теориялық және әдіснамалық негізі тарихи демография, әлеуметтік Тарих бойынша жетекші отандық, ресейлік және шетелдік ғалымдардың еңбектері болды. Жұмыстың пәнаралық сипаты зерттеуде сандық әдістерден басқа тарихи-генетикалық, тарихи-жүйелік, типологиялық әдістерді қолдануға мүмкіндік береді. Зерттеудің дереккөздік базасы ауқымды және жалпы республика халқының, атап айтқанда өңірдің тарихына қатысты жарияланған және жарияланбаған материалдар кешенімен ұсынылған. Зерттеу барысында анықталған көздер келесі топтарда берілген. Зерттеудің ғылыми жаңалығы республиканың солтүстік аймағының демографиялық үдерістерімен байланысты кешенді проблеманы қою және шешу болып табылады. Зерттеуде алғаш рет Қазақстанның солтүстік өңірінің 1999-2019 жылдардағы демографиялық үдерістеріне тарихи талдау жасалды. Зерттеу алғаш рет 1999, 2009 жылдардағы ұлттық халық санағының аймақтық талдауына, 2019 жылға дейінгі демографиялық статистиканың ағымдағы дерек көздеріне, мұрағаттық құжаттардың үлкен кешеніне негізделген, олардың кейбіреулері алғаш рет ғылыми айналымға енгізілуде. Зерттеудің ғылыми жаңалығы мен маңыздылығы мынада: 1) табиғи (туу және өлім, неке және ажырасу), механикалық (көші-қон) және адамдардың әлеуметтік қозғалысынан тұратын және әлеуметтік-экономикалық, әлеуметтік-мәдени факторларға байланысты халықтың көбею үдерісі ретінде тарихи талдау контекстінде «демографиялық үдеріс» ұғымы нақтыланды; 2) демографиялық үдерістерді зерттеудің теориялық-әдіснамалық аспектілері ашылды, ХХ ғасырдың аяғы мен ХХІ ғасырдың басындағы әдебиеттерге пәнаралық контексте талдау жүргізілді; 3) өңірдің демографиялық даму динамикасының тарихи алғышарттары, факторлары зерделенді; 4) Солтүстік Қазақстанның демографиялық үдерістерінің негізгі тенденциялары анықталды; 5) өңірдің ерекшелігі және көші-қонның, оның ішінде қандастардың өңірдің демографиялық жағдайына әсері зерделенді; 6) Солтүстік Қазақстан халқының демографиялық құрамының бірінші ұлттық халық санағы сәтінен бастап 2019 жылға дейінгі құрылымдық өзгерістері статистикалық материалды талдау негізінде анықталды. Зерттеудің хронологиялық шеңбері 1999 жылдан 2019 жылға дейін 20 жылдық кезеңді қамтиды. Зерттеудің аумақтық шеңбері Қазақстан Республикасының солтүстік өңірімен ұсынылған. Зерттеу жұмысының нәтижелері бойынша қорғауға мынадай тұжырымдар ұсынылады: 1. XVIII-XX ғасырларда мемлекеттік органдар ұйымдастырған халықтың механикалық қозғалысының нәтижесінде аймақ халқы сандық түрде өсті, бірақ жергілікті халықтың үлес салмағы азайды. ХХ ғасырда болып жатқан оқиғалар халықтың жыныстық-жас және этникалық құрылымының ерлер санының азаюына және қазақтар үлесінің азаюына әсер етті. ХХ ғасырдың 90-жылдарындағы халықтың бір бөлігінің аймақтан басқа елдерге қоныс аударуы халық санының тез төмендеуіне, сондай-ақ білімді азаматтардың кетуіне байланысты жоғары білікті кадрлардың азаюына әкелді. 2. Қазақстан Республикасының солтүстік өңірі өзінің геосаяси жағдайына байланысты Полиэтникалық қоғам қалыптасқан аумақ болып табылады. Соған қарамастан, Солтүстік Қазақстанның аумағы-Қазақ жері, яғни оның ұзақ тарихы бар және қазақ халқының тарихымен тығыз байланысты. 3. Солтүстік Қазақстанда полиэтникалық қоғамның қалыптасуы аймақтың байырғы тұрғындарының үлесінің төмендеуіне әкелді, бұл өз кезегінде аймақтың тілдік және мәдени салаларына әсер етті. 4. Республикада қалыптасқан қоғамның этникалық құрылымының моделі біртұтас қазақстандық қоғамды қалыптастыру үшін айқындаушы факторға айналды. Өңірде этносаралық және конфессияаралық келісім моделін іске асыру қоғамның үйлесімді дамуының маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. 5.1999-2019 жылдары республиканың солтүстік өңірі халқының табиғи қозғалысы бірқатар әлеуметтік, экономикалық бағдарламаларды іске асыру салдарынан туудың жоғары болуымен және өлім-жітімнің төмендеуімен, өмір сүру ұзақтығының артуымен сипатталды. Алайда, соңғы жылдары көші-қонның теріс сальдосына байланысты аймақ халқының біртіндеп төмендеуі байқалды. 6. Ғылыми айналымға жаңа мұрағаттық құжаттарды енгізу демографиялық процестерді зерттеу аспектілерін кеңейтуге, бұрын жүргізілген зерттеулерді қайта қарауға мүмкіндік береді. 7. Солтүстік Қазақстанның демографиялық үдерістерінің негізгі тенденциялары анықталды. 8. Тарихи дереккөздерді талдау нәтижесінде Солтүстік Қазақстан халқының демографиялық құрамындағы алғашқы ұлттық санақ сәтінен бастап 2019 жылға дейінгі құрылымдық өзгерістер анықталды. Диссертацияның негізгі ережелері мен қорытындылары Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияларда ұсынылған баяндамаларда баяндалған және 22 басылымда көрсетілген, оның 5-і диссертациялық зерттеулердің нәтижелерін жариялау үшін уәкілетті орган ұсынған басылымдар тізбесіне кіретін журналдарда жарияланған. Жұмыс құрылымы. Диссертациялық жұмыстың құрылымы зерттеуде қойылған міндеттерге байланысты. Жұмыс кіріспеден, үш бөлімнен тұрады: бірінші бөлім үш тараушадан, екінші бөлім үш тараушадан, үшінші бөлім екі тараушадан, және қорытынды, қысқартулар тізімі, пайдаланылған әдебиеттер тізімі және қосымшалардан тұрады. Бірінші бөлімде демографиялық үдерістерді зерттеудің теориялық және әдіснамалық аспектілері қарастырылады, тарихнама мен зерттеудің дереккөздік базасы талданады. Екінші бөлімде статистикалық материалды талдау негізінде көрсетілген кезеңдегі аймақ халқының демографиялық жағдайы көрсетіледі, халық санының динамикасы, халықтың этнодемографиялық құрылымындағы өзгерістер және халықтың сапалық құрамындағы өзгерістер талданады. Үшінші бөлімде көші-қон үдерістері және олардың аймақтың демографиясына әсері зерттеледі. Қорытындыда қорғауға ұсынылған қорытындыларға қысқаша дәлел келтіріледі. Пайдаланылған дерек көздердің тізімі берілген. Диссертациялық зерттеу тарихи ғылымды дамытудың қазіргі заманғы бағыттарына, сондай-ақ өңірлік дамумен, адами капиталды дамытумен, тұрақты даму мақсаттарымен байланысты мемлекеттік бағдарламаларға сәйкес келеді.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://youtu.be/BLEc6lkvB8U
