«6D021400 - Әдебиеттану» мамандығы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Жумсакбаев Аман Турсунгазыевич диссертациясын қорғауы
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Жумсакбаев Аман Турсунгазыевич «6D021400 – Әдебиеттану» мамандығы бойынша «Қазақ драматургиясындағы Чехов дәстүрлері» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Рецензенттер:
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Ғылыми кеңесшілер:
Нұрғали Қадиша Рустембекқызы – филология ғылымдарының докторы, профессор, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің орыс филология кафедрасының меңгерушісі (Астана қ., ҚР)
Ходус Вячеслав Петрович – филология ғылымдарының докторы, профессор (Ставрополь қ., РФ)
Қорғау 2024 жылғы 27 қаңтар, сағат 11:30 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «6D021400 – Әдебиеттану» мамандығы бойынша «8D023 – Тілдер және әдебиет» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі онлайн форматта өткізіледі деп жоспарлануда.
Сілтемесі: ул. К. Сатпаева, 2, Учебно-административный корпус, аудитория №302.
Мекен-жайы: ул. К. Сатпаева, 2, Учебно-административный корпус, аудитория №302.
Аңдатпа (қаз.): Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Чехов драматургиясы әлемдік мәдениет тарихында аса үлкен бетбұрыстық рөл ойнады. Ғасырлар тоғысында дүниеге келген ол бүкіл әлемдегі театр өнерінің болашақ даму жолдарын айқындаған жаңашыл көркемдік жүйені қалыптастырды. Алайда, Чехов шығармашылығының қазақ драматургиясына әсері туралы мәселе күрделі, ол терең және нәзік көзқарасты, жан-жақты зерттеуді қажет етеді. Қазақ әдебиетінің басқа ұлттық әдебиеттермен тарихи қалыптасқан өзара байланыстарына үңіле отырып, біз әлемде болып жатқан әдеби процестерді жақсырақ зерттеп қана қоймай, қазақ драматургиясының ұлттық ерекшелігін де анықтаймыз. Орыс-қазақ әдеби байланыстарын, Чехов дәстүрлерінің белгілі бір қазақ драматургінің шығармашылығына әсерін зерттеу үшін әдеби компаративистиканың барлық жинақталған тәжірибесін игеру қажет. Шетелдік және отандық әдебиеттанушылар салыстырмалы әдебиеттануда үлкен нәтижелерге қол жеткізді: жаңа материалдар мен деректер табылды, әртүрлі шығармашылық тұлғалар арасындағы жаңа диалогтар анықталды. Қазақстанда компаративистика мәселелерін жан-жақты және әдістемелік зерделеу өткен ғасырдың ортасында, әлемдік әдебиет классиктерінің нақты бір қазақ жазушысының шығармашылығына әсерін зерделеу жүріп жатқан кезден басталды. Бүгінгі таңда әдеби компаративистика көркемдік өзара әрекеттесудің жаңа формаларын іздеуде, ол әрі қарайғы әдеби байланыстардың сипатын ескереді. Әдеби өзара әрекеттесу формалары күрделі, сондықтан әсер ету процесін зерттеу тек үстірт диагностикамен шектелмеуі керек. Оның үстіне, әсер ету элементтері көбінесе жазушының шығармашылығында терең ішкі еліктеулермен, қайта жасау жолдарымен жасырылады. Сондай-ақ, ұлттық әдебиет шеңберіндегі әлемдік әдеби процестен туындаған құбылыстарды ескеру қажет. Кез-келген шығарма айналадағы нақтылықпен әртүрлі мәтіннен тыс байланыстарға енеді, соның арқасында жалпы белгілер тек жеке шығармалар арасында ғана емес, сонымен қатар әдеби ағымдар, бағыттар, дәуірлер арасында да пайда болады. Ұлтаралық әдеби байланыстар жазушының әлемдік әдебиет тарихындағы рөлін айқындайды. Сабақтастықты, көркемдік дәстүрлерді зерттеу бейұлттық көркемдік тәжірибенің жазушының шығармашылық зертханасына әсерін анықтауға мүмкіндік береді. Қазақ жазушылары туралы айтқанда, халықаралық әдеби байланыстар туралы айта кету маңызды. Бұл байланыстар рецептивтік сипатқа ие болды және қазақ классиктерінің әлемдік әдеби мұра туралы түсінігін көрсетті. Қазақ әдебиетінің басқа ұлттық әдебиеттермен байланысы синхронды да (замандастары тарапынан болған ықпал) және диахронды да (алдыңғы дәуір өкілдерінің дәстүрлері) болды. Байланыстар, әдетте, кездейсоқ емес, табиғи, әлеуметтік-шартталған сипатта болды. Олар ұлттық, қоғамдық және әдеби дамудың ерекшеліктерімен айқындалды. Қазақ драматургиясында Чехов дәстүрлерінің болуы себепсіз емес. Мұндай байланыс ұлттық әдебиет пен кәсіби театрдың қажеттіліктеріне байланысты туындады. Қазақ драматургиясының өте қысқа мерзімде фольклорлық өнердің әртүрлі формалары мен жанрларынан драмалық өнердің пайда болуы мен қалыптасуына жедел көшуді орындауы қажет болды. Бұл сапалы секіріс басқа халықтардың мәдениеттерімен шығармашылық өзара әрекеттесу, әлемдік драматургия тәжірибесін игеру нәтижесінде орын алды. Бұл мәселе қазақ әдебиеттану ғылымында драматургияның кейбір шығармалары мен жанрлары әлі де жеткілікті зерттелмегендігімен де күрделене түседі. Қазіргі уақытта қазақ драматургиясы мұқият қарастыруды қажет етеді. Басқаша айтқанда, қазіргі қазақ әдебиеттануының ең өзекті мәселелерінің бірі – тақырыптық және жанрлық әртүрлілікті дамытуда белгілі бір биіктерге жеткен қазақ драматургиясының көркем шығармаларын ғылыми талдау болып табылады. Қазақ драматургиясы пайда болу, қалыптасу және даму кезеңдерінде, ең алдымен, әрқашан фольклорлық дәстүрлерге сүйенді. Алайда, психологизмді білдірудің жаңа көркемдік және экспрессивті құралдары мен әдістерін іздеуде ол орыс және еуропалық драматургия тәжірибесін қабылдады. Ұлттық драматургияның кәсіби деңгейін арттыруда әлемдік классика жауһарларын зерттеу маңызды рөл атқарды. Чеховтың пьесалары отандық театрлар сахнасында әлденеше рет ойналды. А.П.Чеховтың пьесаларына деген қызығушылықтың артуы, орыс классигінің драмалық шығармаларына тән және көптеген шығармаларда үндестік тапқан дәуірдің өтпелілігін, аралылығын сезіну зерттеудің жаңа кезеңінде қазақ авторлары драматургиясының Чехов дәстүрімен өзара әрекеттесу мәселесін өзектендіруге мүмкіндік береді. Қазақ драматургиясы поэтикасының кейбір маңызды ерекшеліктерін көркемдік ретроспекция – А.П.Чеховтың дәстүрлеріне жүгіну арқылы анықтаудың тиімділігі осы диссертациялық зерттеудің өзектілігін айқындайды. Зерттеу нысаны қазақ драматургиясы болып табылады. Зерттеудің негізгі бағыты ретінде Чехов дәстүрлерінің әсері ерекше байқалған драмалық шығармалар таңдалды. Зерттеу мәні – А.П.Чехов шығармашылығының қазақ әдебиетіне енуінің күрделі процесі, бұл құбылыстың маңыздылығы, бірақ, ең алдымен, Чехов дәстүрлерінің қазақ драматургтерінің шығармашылығына әсері. Жұмыстың мақсаты – қазақ драматургтерінің пьесаларындағы Чехов дәстүрін көркемдік игеру жолын зерттеу. Мәлімделген мақсатқа қол жеткізу төмендегі бірқатар міндеттерді шешу арқылы қамтамасыз етіледі: • А.П.Чехов драматургиясының жаңашылдығы мен көркемдік ерекшеліктерін анықтау; • қазақ драматургиясының мәнін, пайда болу және қалыптасу мәселелерін ашу; • қазақ драматургиясындағы трагедия, комедия, драманың эстетикалық санаттарын жүйелеу және жіктеу қағидаттарын (жанр ерекшеліктерінің өзгешеліктерін зерттеу аспектілерін) ұсыну; • отандық әдебиеттану компаративистикасы шешетін негізгі мәселелер мен міндеттерді сипаттау; • Чехов шығармаларының бейұлттық ортада жұмыс істеу ерекшеліктерін және оның пьесаларын қазақстандық сыншылардың қабылдауын зерттеу; • ХХ ғасырдағы қазақ жазушы-драматургтерінің (М.Әуезов, Б.Майлин, Ғ.Мүсірепов, Д.Исабеков) шығармашылығындағы Чехов дәстүрлерін жүзеге асырудың өзіндік ерекшелігін қарастыру. А.П.Чеховтың драматургия дәстүрлерін талдауға негіз болған негізгі жұмыстар ретінде біз оның пьесаларынан басқа отандық және шетелдік әдебиеттанушылардың еңбектерін ескердік. Академик Рымғали Нұрғалидің қазақ театры мен драматургиясының тарихы жөніндегі «Трагедия табиғаты», «Қазақ драматургиясының поэтикасы», «Драма поэтикасы», «Жаңару ағашы» атты іргелі монографиялық зерттеулері әдіснамалық негіз болды. Сондай-ақ, филология ғылымдарының докторы, профессор В.П.Ходустың Чехов пьесаларының тіл ерекшеліктерін зерттеуге арналған «А.П.Чехов пьесалары: тілі және талдау элементтері», «А.П.Чеховтың драмалық мәтінінің метапоэтикасы», «А.П.Чеховтың драмалық мәтінінің импрессионистикалылығы» атты ғылыми еңбектері зерттелді. Зерттеу міндеттерін сәтті орындау үшін әзірленген әдістеме шеңберінде мынадай зерттеу әдістері қолданылады: компаративті талдау әдісі, тарихи-атқарымдық әдіс, салыстырмалы-салғастырмалы әдіс, семантикалық-стилистикалық әдіс. Жұмыстың жаңалығы Чехов мұрасын қабылданған қазақ мәдениеті мәнмәтінінде қарастырумен байланысты, бұған қоса қазақ әдебиеті мен сынының Чехов драматургиясын қабылдауы да атап өтілген. Сондай-ақ, Қазақстандағы қазіргі салыстырмалы әдебиеттану жағдайының кейбір аспектілері қарастырылып, аударма теориясының кейбір мәселелері көрсетілген. Осылайша, А.П.Чеховтың шығармашылығына арналған көптеген ғылыми еңбектердің пайда болуына, сондай-ақ чеховтанудың қарқынды дамуына қарамастан, қазіргі әдебиеттануда әртүрлі ұлттық әдебиеттердің өзара әрекеттестігі мен байланысы мәселесі ашық күйінде қалып отыр, Чехов дәстүрлерінің қазақ драматургиясына әсері мәселесі аз зерттелген, диссертацияның ғылыми жаңалығын айқындайтын да осы. Зерттеудің теориялық маңыздылығы Чехов шығармашылығының дәстүрлерін органикалық түрде сіңірген қазақ драматургтерінің пьесаларын талдаудан туындайды. Қазақ драматургиясының мұндай талдауы шығармалардың неғұрлым тығыз тарихи-әдеби байланыстарын және Чехов дәстүрлерін әртүрлі деңгейде меңгеруін көрсетеді, бұл басқа жазушылардың шығармашылығын талдауда өзекті және жемісті болуы мүмкін. Жұмыстың нәтижелері ұлттық әдебиеттердің өзара әрекеттестігін одан әрі зерттеу процесінде және қазақ драматургтерінің шығармашылығындағы Чехов дәстүрлерін зерттеуге мүмкіндік беретін А.П.Чехов пьесаларының вариацияларын талдаудың әмбебап қағидаттарын әзірлеуде ескерілуі мүмкін. Жазушының шығармашылығын қойылған мәселелер (Чехов және қазақ мәдениеті) тұрғысынан зерттеу оның көркем шығармаларын тереңдей оқуға сеп болады. Диссертацияның тәжірибелік маңыздылығы. Жұмыс материалдары жоғары оқу орындарында, қазақ әдебиеті және компаративистика бойынша арнайы курстар мен семинарларда пайдаланылуы, сондай-ақ қазақ театртану және театр сыны бойынша оқу құралдарын дайындауда қолданылуы мүмкін. Алынған нәтижелер әдебиет теориясы мен тарихы бойынша курстарды, қазақ драматургиясының даму тарихы және Чехов шығармашылығының поэтикасы бойынша элективті курстарды оқуда пайдаланылуы мүмкін. Диссертацияның қорғауға шығарылатын негізгі ережелері: 1. Чехов дәстүрлерінің қазақ драматургиясына әсерін толық талдау үшін, ең алдымен, әдебиеттанушылық компаративистикаға (басқаша айтқанда, салыстырмалы әдебиеттануға) жүгіну керек. Оның әдістерінің көмегімен біз А.П.Чехов шығармашылығының қазақ әдебиетіне әсерін зерттей аламыз, сондай-ақ қазақ драматургиясының жай-күйін жақсырақ біліп, дәлме-дәл бағалай аламыз. 2. Қазақ халқының театр дәстүрлерінің пайда болуы мен қалыптасуында, сондай-ақ тұңғыш қазақстандық театрды ұйымдастыруда Мұхтар Әуезов аса үлкен рөл атқарды. Театртану бойынша көптеген ғылыми-сыни мақалалардан бөлек, ол өз пьесаларымен қазақ драматургиясының дамуына елеулі үлес қосты. 3. М.О.Әуезовтің «Алма бағында» комедиясы – әйгілі «Шие бағы» комедиясына сілтеме жасайтын пьеса. Чеховтың тұспалдары мен еміс-еміс естеліктері шығарманың атауынан-ақ байқалады. М.О.Әуезов пен А.П.Чеховтың пьесаларындағы бақтың символикасы драмалық мәтіннің құрылымын айқындайды. Олардың драматургиясындағы бұл ортақ орынға ерекше эстетикалық рөл берілген. 4. Б.Майлиннің комедиялық шығармалары А.П.Чеховтың водевильдік дәстүріне ұмтылады. Шумақтар мен билердің болмауы, баяндаушылық элементтерінің болуы, өмірлік реализм, адамдардың емес, мінездердің текетіресі, нәзік психологиялық ескертпелер, айналадағы болмыстың жағымсыз құбылыстарын әжуалау – мұның бәрі Бейімбет Майлиннің Чехов дәстүрлерін өзінің әңгімелерінде ғана емес, драматургиясында да қолданғанын көрсетеді. Сондай-ақ, екі драматургте де әзіл-сықақ эмоциялар мен көңіл-күйлердің қақтығысы арқылы құрылады. Басқаша айтқанда, бұл жағдайдың емес, мінездердің комедиясы. 5. Ғ.Мүсірепов пен А.П.Чеховтың драматургиясы музыкамен өте тығыз байланысты. Музыканың көмегімен драматургтер бейнелер мен жағдайларды дыбыстап, өз пьесаларының композицияларын жасаған. Чехов сияқты Ғабит Мүсірепов те бай дыбыс қатарын пайдаланған. Музыка тек дыбыспен беріліп қана қоймай, эмоциялардың әртүрлі қырларына әсер етеді, қайталанбас ахуал тудырады және психологизмді күшейтеді. Осылайша Мүсірепов пен Чеховтың музыкалық мотивтері тек көмекші қызметін атқарып қана қоймай, сонымен қатар драмалық құрылымның ажырамас және теңқұқылы бөлігі болып табылады. 6. Д.Исабековтың драматургиясында Чеховтың «жаңа драмасының» басым ерекшеліктері бар (пьесаларда баяндау элементтерінің болуы, психологизм, сөздің астары және ашық аяқталуы). Сонымен бірге, Чехов дәстүрлерін мұра ете отырып, Д.Исабеков өзіндік ерекшелігін сақтаған және шығармашылығында шындықты көркемдік түсінудің жаңа мүмкіндіктерін ашқан. Жұмыстың мақұлданымы. Диссертациялық зерттеудің негізгі ережелері мен нәтижелері Л.Н.Гумилев атындағы ЕҰУ-дің филология факультетінің ғылыми-әдістемелік семинарларында, орыс филологиясы кафедрасының отырысында және халықаралық конференцияларда баяндалды. Сондай-ақ, негізгі ережелер Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігінің Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған журналдарда және Scopus базасына кіретін ғылыми басылымда жарық көрді. Диссертациялық жұмыстың құрылымы. Диссертация кіріспеден, төрт бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://youtu.be/zxcSOkuoNHM?si=0QsUQhOscHcugqGH
