Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Сиряченко Виктория Владимировна «8D02314 – Әдебиеттану» білім беру бағдарламасы бойынша «А.П. Чехов шағармашылығын Қазақстанда рецепция» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Орыс филологиясы» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Ресми рецензенттер:
– Сафронова Людмила Васильевна – филология ғылымдарының докторы, профессор, Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің орыс тілі мен әдебиеті кафедрасы (Қазақстан, Алматы қ.);
– Ананьева Светлана Викторовна – филология ғылымдарының кандидаты, доцент, М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының халықаралық байланыстар және әлем әдебиеті бөлімі меңгерушісі (Қазақстан, Алматы қ.).
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
– Әбiшева Сауле Джунусовна – филология ғылымдарының докторы, профессор, Филология және көптілді білім беру институтының орыс тілі мен әдебиеті кафедрасының меңгерушісі (Қазақстан, Алматы қ.);
– Орынханова Гибадат Аманжолқызы – филология ғылымдарының кандидаты, аға оқытушы, Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университеті (Қазақстан, Алматы қ.);
– Габидуллина Фарида Имамутдиновна – филология ғылымдарының кандидаты, доцент, Қазан федералды университетінің Елабуга институты (Ресей, Елабуга қ.);
Ғылыми кеңесшілері:
– Нұрғали Қадиша Рустембекқызы – филология ғылымдарының докторы, профессор, Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-дың орыс филологиясы кафедрасының меңгерушісі (Қазақстан, Астана қ.);
– Минералова Ирина Георгиевна – филология ғылымдарының докторы, профессор, ММПУ (Ресей, Мәскеу қ.).
Қорғау 2025 жылғы 18 қаңтар, сағат 14:00 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D02314 – Әдебиеттану» мамандығы бойынша «8D023 – Тілдер және әдебиет» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі офлвйн және онлайн форматта өткізіледі деп жоспарлануда.
Мекен-жайы: Астана қ., Қ. Сәтбаев көшесі, 2, оқу-әкімшілік ғимарат, №302 ауд.
Аңдатпа (қаз.): Сиряченко Виктория Владимировнаның «8D02314 – Әдебиеттану» білім беру бағдарламасы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алуға ұсынылған «А.П. Чехов шағармашылығын Қазақстанда рецепция» диссертациялық жұмысының АҢДАТПАСЫ Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Антон Павлович Чеховтың шығармашылығы әлемдік мәдениетте маңызды құбылысқа айналып, ХХ ғасыр бойы театр мен әдебиеттің дамуына әсер етіп қана қоймай, бүгінгі күнге дейін әлемдік сөз өнеріне ықпал етуді жалғастыруда. Чехов шығармалары терең психологиялық сипатымен, кейіпкерлердің ішкі сезімдеріне көңіл бөлуімен ерекшеленіп, жаңа эстетикалық және философиялық міндеттерді қоюға жол ашты. Оның шығармашылық әдісі көптеген ұлттық әдеби дәстүрлерді, соның ішінде қазақ әдебиетін де шабыттандырғандықтан, әлемнің түкпір-түкпірінен зерттеушілердің назарын аударады. Дегенмен, чеховтық поэтиканың қазақ әдебиетіне тигізген әсері көп қабатты әрі терең талдауды қажет ететін сұрақ болып қалып отыр. Чеховтың принциптері, бір жағынан, қазақ әдебиетіне әдеби мұраның маңызды бөлігі ретінде енді, алайда оларды қазақ мәдени құндылықтары мен дәстүрлері контекстінде түсіндіру ұлттық қабылдаудың ерекше қырларын аша алады. Қазақ әдебиетінің басқа халықтар әдебиетімен өзара байланысын зерттеу ғасырлар бойы жалғасып келе жатқан мәдени алмасу үдерістерін ғана ашып қоймай, сонымен қатар қазақ авторларының жаһандық идеялар мен көркемдік формаларды өздерінің мәдени ерекшеліктеріне қалай бейімдегенін анықтауға мүмкіндік береді. Қазақстанда әдеби байланыстарды жүйелі зерттеу ХХ ғасырдың ортасында басталды, сол кезде зерттеушілер қазақ авторларының шығармаларына орыс әдебиеті де кіретін әлемдік классиканың әсерін қарастыра бастады. Қазіргі қазақстандық салыстырмалы әдебиеттану талдау аясын кеңейтуге, дәстүрлі әсер ету формаларымен қатар, жаһандану және мәдениеттің цифрлануы арқылы пайда болған жаңа көркемдік өзара әрекеттесу әдістеріне де назар аударуға тырысады. Бұл ғылым саласы мәдени әсердің кең ауқымын қамтуды көздейді және, атап айтқанда, орыс және қазақ әдебиеттерінің өзара байланысының сипатын, сондай-ақ қазақ авторларының чеховтық дәстүрлерді өз шығармаларына қалай енгізгенін анықтауды мақсат етеді. Қазақтың әдеби және театрлық шығармашылығы дамудың жедел жолынан өтіп, ежелгі фольклорлық дәстүрлер мен басқа мәдениеттердің, әсіресе орыс және еуропалық мәдениеттердің элементтерін біріктірді. Чеховтан туындаған байыту мен шабыт қазақ өнерінің дамуына маңызды рөл атқарып, оған тек жаңа көркемдік биіктерге жетуге ғана емес, кейіпкерлердің ішкі әлемін дәлірек бейнелеуге де көмектесті. Чехов пьесалары қазақ сахналарында жиі қойылып, оның көпқабатты эмоционалдық жай-күйлерді жеткізу және өтпелі дәуірлерді бейнелеу шеберлігіне деген қызығушылықты көрсетеді, бұл тақырыптар қазақ әдебиетіне де өзекті. Қазақ классиктерінің шығармашылығы мен Чеховтың шығармашылығының өзара байланысы бүгінгі таңда зерттеушілер үшін үлкен қызығушылық тудырады. Бұл байланыс қазақ поэтикасының негізгі аспектілерін ашуға көмектеседі, чеховтық элементтердің қайсысы ұлттық контексте қабылданып, қайта өңделгенін және қайсысы мәдени қажеттіліктерге бейімделгенін көрсетеді. Чехов шығармашылығының қазақ әдебиетіне ықпалын зерттеу тек мәдениаралық байланыстарды түсіну үшін ғана емес, қазақ өнерінің ұлттық өзіндік ерекшелігін, эстетикасын және көркемдік мұрасын ашу үшін де маңызды. Чехов дәстүрлерінің қазақ әдебиетіне әсерін талдау, бірқатар қазақ жазушыларының шығармашылығына орыс классикасының ықпалын зерттеуде жинақталған әдебиеттанулық салыстырмалы зерттеу тәжірибесін игеруді талап етеді. Шетелдік және отандық әдебиеттанушылар салыстырмалы әдебиеттану саласында үлкен жетістіктерге жетіп, жаңа материалдар мен деректерді анықтап, әртүрлі шығармашылық тұлғалар арасындағы жаңа диалогтарды ашты. Қазақстанда салыстырмалы әдебиеттанудың мәселелерін жүйелі және әдістемелік зерттеу өткен ғасырдың ортасында әлем әдебиетінің классиктерінің нақты қазақ жазушыларының шығармашылығына әсерін зерттеу кезінде басталды. Бүгінгі күні әдебиеттанулық салыстырмалы зерттеу көркемдік өзара әрекеттесудің жаңа формаларын іздеуде, әдеби байланыстардың болашақ сипатын ескереді. Әдеби өзара әрекеттесу формалары күрделі, сондықтан ықпал ету үдерісін зерттеу беткі диагнозбен шектелмеуі керек. Әсіресе ықпал ету элементтері жиі жазушының шығармашылығында терең ішкі еліктеулерде жасырылады. Сонымен қатар, ұлттық әдебиеттегі әлемдік әдебиет үдерісінен туындаған құбылыстарды ескеру маңызды. Кез келген шығарма қоршаған шындықпен әртүрлі мәтіннен тыс байланысқа түседі, бұл арқылы тек жеке шығармалар арасында ғана емес, әдеби бағыттар, ағымдар, дәуірлер арасында да ортақ белгілер пайда болады. Халықаралық әдеби байланыстар жазушының әлем әдебиеті тарихындағы орнын анықтайды. Көркемдік дәстүрлердің сабақтастығын зерттеу жазушының шығармашылық зертханасына шетелдік көркемдік тәжірибенің әсерін анықтауға мүмкіндік береді. Қазақ жазушылары туралы айтқанда, халықаралық әдеби байланыстарды атап өткен жөн. Бұл байланыстар рецептивті сипатта болды және қазақ классиктерінің әлемдік әдеби мұраны қабылдауын көрсетті. Қазақ әдебиетінің басқа ұлттық әдебиеттермен байланысы синхронды (замандастардың әсері) және диахронды (алдыңғы дәуір өкілдерінің дәстүрлері) болды. Бұл байланыстар әдетте кездейсоқ емес, заңды, әлеуметтік себептермен анықталған сипатқа ие. Оларды ұлттық, қоғамдық және әдеби дамудың ерекшеліктері айқындады. Қазақ классикалық әдебиетіндегі Чехов дәстүрлерінің болуы кездейсоқ емес. Мұндай байланыс ұлттық әдебиеттің қажеттіліктерімен анықталды. Осылайша, мұндай шығармашылық өзара әрекеттесу сапалық серпіліс туғызып, әлем әдебиетінің тәжірибесін игеруге мүмкіндік берді. Мәселенің қиындауы, кейбір шығармалар мен жанрлардың қазақ әдебиеттану ғылымында жеткілікті зерттелмегенінде. Қазіргі уақытта қазақ шығармашылығын мұқият қарастыру қажет. Басқаша айтқанда, қазіргі қазақ әдебиеттануындағы ең өзекті мәселелердің бірі – тақырыптық және жанрлық әртүрліліктің дамуында елеулі биіктерге жеткен қазақ шығармашылығының көркемдік туындыларын ғылыми талдау. Қазақ шығармашылығының қалыптасу, даму және өркендеу кезеңдерінде, ең алдымен, фольклорлық дәстүрлерге сүйенді. Алайда жаңа көркемдік құралдар мен психологиялық сипаттарды білдіру әдістерін іздестіру барысында ол орыс және еуропалық мәдениет тәжірибесін қабылдады. Ұлттық шығармашылықтың кәсіби деңгейін арттыруда әлемдік классиканың жауһарларымен танысу маңызды рөл атқарды. Чехов әңгімелері Қазақстанның әдеби ортасында бірнеше рет оқылып, зерттелді, бұл оның шығармашылығына, дәуірдің өтпелілігін сезінуіне деген қызығушылықтың артып келе жатқанын атап көрсетеді, бұл ерекшелік оның прозасында көрініс тапқан және қазақ өнерінде де өзінің ізін қалдырған. А.П. Чехов шығармашылығының әртүрлі елдерде қабылдануы мен түсіндірілуін зерттеу дәстүрге айналды. Алайда оның мұрасын Қазақстанда әдеби-сыни, аудармалық және театрлық тұрғыдан қабылдаудың толық тарихы арнайы ғылыми зерттеудің нысаны болған жоқ. Рецепция тарихының кезеңдерін жан-жақты зерттеу орыс жазушысының қазақ мәдени ортасындағы орны мен маңызын анықтауға мүмкіндік береді. А.П. Чеховтың шығармашылығын ұлттық ерекшеліктерді ескере отырып, қазақ мәдениетіне интеграциялаудың ерекшеліктерін анықтау автор шығармашылығының жаңа қырларын ашуға көмектеседі, бұл диссертациялық зерттеудің өзектілігін айқындайды Зерттеу нысаны А.П. Чеховтың шығармашылығына арналған қазақстандық әдебиеттанушылық, сын, анықтамалық мақалалар мен монографиялық зерттеулер, сондай-ақ әртүрлі рецептивті бағыттар мен әдістемелік принциптерді ұсынатын белгілі чеховедтердің еңбектері болып табылады. Зерттеу пәні А.П. Чеховтың шығармашылығын қазақ мәдениетінде қабылдау, орыс жазушысының көркемдік мұрасын интерпретациялаудың ерекшелігі болып табылады. Жұмыстың мақсаты А.П. Чехов шығармаларының қабылдануының тарихи-әдеби негізін жаңа мәдени-ұлттық ортада көрсету және оның көркемдік мұрасын Қазақстанда қабылдау кезеңдерінің ерекшеліктерін сипаттаудан тұрады. Мақсатқа жету үшін қойылған міндеттер: 1) А.П. Чехов шығармашылығына арналған қазақстандық ғалымдар мен жазушылардың әдеби-сыни еңбектерін, сондай-ақ оның шығармашылығына арналған теориялық, биографиялық, әдістемелік және сын мақалалары мен анықтамалық материалдарды анықтау және талдау; 2) Чехов шығармашылығын Қазақстанда қабылдау кезеңдерін және оның интерпретациясының кезеңдерін анықтау; 3) Жазушының шығармалар жинақтарын Қазақстанда басып шығарудың тарихи-әдеби алғышарттары мен контекстерін зерттеу; 4) А.П. Чехов шығармашылығының әдеби-сыни ой елегінен өткізілуінің сипаты мен динамикасын қарастыру; 5) Чехов поэтикасын қабылдау ерекшеліктерін зерттеу, жазушының көркемдік әлемін (тақырыптар, идеялар, жанрлар, сюжеттер, мотивтер, бейнелер) қазақстандық жазушылар мен әдебиет зерттеушілердің түсінуіндегі ұқсастықтар мен айырмашылықтарды анықтау; 6) Жазушы шығармашылығының Қазақстанда қабылдануы мен көрінісінің тұтас бейнесін ұсыну; 7) Аудармада Чехов әңгімелері мен пьесаларының қазақ тіліндегі аудармаларының ерекшеліктері, сондай-ақ аударма рецепциясы мен сахналық интерпретациясы және А.П. Чехов пьесаларының Қазақстанның мәдени кеңістігі үшін өзектілігін талдау. Зерттеу материалы ретінде қазақ әдебиетінің классиктерінің, М.О. Әуезовтің «Көксерек», «Аққасқа», Б.Ж. Майлиннің «Аштық құрбаны», «Құлпаш», «Әміржанның тәубесі», «Қарағаш», «Раушан коммунист», «Айранбай», «Алиша молданың көк аты», «Жар», «Шуғының ескерткіші», «Дайранбайдың сиыры», «Қара шелек», «Алғашқы сабақ»; Г.М. Мүсіреповтің «Боранды түнде», «Аспанда болған жекпе-жек», «Ана жыры»; І. Жансүгіровтың «Дала» шығармалары негізінде салыстырмалы-теңестіру әдісімен талданды. А.П. Чехов әңгімелеріне «Хамелеон», «Аққасқа», «Жылқы фамилиясы», «Шенеуніктің өлімі», «Шортан», «Қапқа түскен адам» және олардың қазақ тіліне аударылған нұсқалары «Чеховтың әңгімелері» (1932 ж.) және «Чехов Антон Павлович. Әңгімелер» (2009 ж.) жинақтарында жарияланған нұсқалары негіз болды. Зерттеудің әдістемелік негізі ретінде отандық және шетелдік чеховедтер мен салыстырмалы әдебиеттану, рецептивті эстетика, герменевтика, әдебиет теориясы мен тарихы салаларындағы мамандардың еңбектері алынды. Олардың қатарында орыс ғалымдары Г.П. Бердников, М.П. Громов, В.Б. Катаев, В.Я. Лакшин, А.П. Чудаковтың А.П. Чехов шығармашылығына арналған мақалалары мен монографиялары бар; сондай-ақ дәстүрлер, диалогизм, интертекстуалдық мәселелерін дамытқан әдебиеттанушылар М.М. Бахтин, Ю. Кристева, В.Е. Хализевтің еңбектері; құрылымдық әдістеме саласында Ю.М. Лотман, салыстырмалы-тарихи бағытта А.Н. Веселовский, В.М. Жирмунский, тарихи-функционалдық бағытта М.Б. Храпченко және рецептивті бағытта Х.Г. Гадамер, Р. Ингарден, Г.Х. Яусс, В. Изер, Ю.Б. Борев, Н.Н. Летина әдістері. Шетелдік және ресейлік материалдарды зерттеумен қатар, қазақстандық жазушылардың, әдебиеттанушылардың және сыншылардың жұмыстары талданды. Салыстырмалы әдебиеттану мен әдеби рецепция мәселелеріне арналған Ш. Кереев-Канафиева, Е. Исмаилов, Р.Н. Нұрғали, Е. Лизунова, Ш.К. Сәтпаева, З.А. Ахметов, Б.Б. Мамраев, Н.О. Жуанишбекова, М.Х. Маданов, С.В. Ананьев, А.К. Машақова және басқалардың жұмыстары зерттелді. Зерттеу әдістері. Зерттеу мақсаттарына сәйкес әдістер ретінде сипаттамалық, салыстырмалы-тарихи, мәдени-тарихи, салыстырмалы-типологиялық, салыстырмалы-салыстырмалы және құрылымдық-талдамалық әдістер қолданылды. Жұмыстың жаңашылдығы алғаш рет жаңа әдеби-сын және театртану материалдарын ғылыми айналымға енгізу әрекетімен байланысты. Чехов шығармашылығының Қазақстандағы ұлттық ерекшеліктерді ескере отырып қабылдануын тарихи-әдеби тұтастықта талдау ұсынылған. Оның рецептивті әдеби бейнесі ұсынылды. Чехов шығармашылығына арналған Қазақстандағы ғылыми зерттеулердің көптігіне және чеховедтердің белсенді жұмысына қарамастан, қазіргі әдебиеттануда қазақ және орыс әдебиеттерінің өзара әрекеттесуі мәселесі ашық болып қалып отыр, сондай-ақ қазақ әдебиетіне чеховтық дәстүрлердің әсері жеткілікті дәрежеде зерттелмеген, бұл диссертацияның ғылыми жаңалығын анықтайды. Зерттеудің теориялық маңызы зерттеу нәтижелерінің қазіргі чеховедтер мен салыстырмалы әдебиеттану саласында қолданылу мүмкіндігімен анықталады, бұл ресейлік және қазақстандық әдебиеттер мен мәдениеттер арасындағы өзара әрекеттесуді кешенді зерттеуде сұранысқа ие. Практикалық маңызы. Зерттеу материалдары XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басындағы орыс әдебиеті тарихы, қазақ әдебиеті тарихы, салыстырмалы әдебиеттану, А. Чехов шығармашылығына арналған арнайы курстар мен арнайы семинарлар, сондай-ақ Қазақстанда орыс әдебиетінің қабылдануына арналған курстар дайындауда, Чеховтың шығармаларын Қазақстанда және Ресейде көркемдік және ғылыми басылымдарды дайындауда қолданылуы мүмкін. Диссертацияның негізгі қорғалатын тұжырымдары: 1. А.П. Чеховтың прозалық және драмалық шығармалары Қазақстан мәдениетінде XIX және XX ғасырларда кең таралды. Бұл мәселені зерттеу қазақ және орыс мәдениеттері мен әдебиеттерінің өзара әрекеттесу мәселесін зерттеуге мүмкіндік береді, сондай-ақ А.П. Чеховтың тұлғасы мен шығармашылығының қазақ мәдениетінде, қазақ классикалық әдебиеті мен драматургиясының қалыптасуындағы рөлінің кейбір аспектілерін тереңірек зерттеуге мүмкіндік береді. 2. А.П. Чехов шығармашылығының Қазақстанда қабылдануын толыққанды талдау үшін ең алдымен салыстырмалы әдебиеттану әдістемесін қолдану қажет. Салыстырмалы әдістер Чехов шығармашылығының қабылдануын, оның қазақ әдебиетінің классиктері шығармашылығына әсерінің ерекшеліктерін зерттеуге мүмкіндік береді. 3. Қазақстанда А.П. Чехов шығармашылығының қабылдануының негізгі түрлері: а) А.П. Чеховтың прозалық және драмалық шығармаларын қазақ тіліне аудару; б) ғылыми және сыни мақалалар, монографиялар, диссертациялар және басқа да ғылыми зерттеулер түріндегі еңбектер; в) қазақ жазушыларының XIX-XX ғасырлардағы көркем шығармаларында типологиялық ұқсастықтар түріндегі Чеховтың шығармашылығының ықпал ету белгілері; г) автордың драмалық шығармаларының қазақ театр сахналарында қойылуы, қазақстандық белгілі режиссерлердің пікірлері. 4. А.П. Чехов шығармашылығының Қазақстанда қабылдануын кезеңдерге бөлу ұсынылады: 1) Бастапқы кезең (XIX ғасырдың соңы – XX ғасырдың басы) – қазақ зиялыларының А.П. Чехов шығармашылығымен танысуы; 2) Қалыптасу кезеңі (XX ғасырдың басы – XX ғасырдың бірінші жартысы) – Чехов әңгімелерінің алғашқы қазақша аудармаларының шығуы, оның шығармаларының жинақтарда жариялануы. Қазақстанның әдеби және мәдени ортасында А.П. Чехов туралы алғашқы ескертулердің пайда болуы; 3) Даму кезеңі (1960-1980 жж.) – А.П. Чехов драматургиясына жүгіну, оның пьесаларының қазақ театрларының сахналарында түпнұсқада қойылуы. Бұл кезеңде Қазақстанда А.П. Чехов шығармаларының кеңінен таралуы, жаңа аудармалардың және басылымдардың шығуы байқалады. А.П. Чеховтың қазақ жазушылары мен драматургтарына, соның ішінде М.О. Әуезовке тигізген әсері олардың шығармаларында және әдеби-сын мақалаларында көрініс тапты (А.П. Чехов шығармашылығының ғылыми қабылдануы); 4) Қазіргі кезең (1990 ж. – қазіргі уақытқа дейін) – А.П. Чехов пьесаларының қазақ тілінде қойылуы, жаңа интерпретациясы және қайта оқылуы. А.П. Чехов шығармаларының қайта басылымдары мен жаңа аудармаларының шығуы, сын және әдебиеттану зерттеулерінің жалғасуы. А.П. Чеховтың шығармашылығы қазіргі Қазақстан мәдени кеңістігіне еніп, оның көркем мұрасына деген тұрақты қызығушылық сақталуда. 5. Чеховтың қазақ әдебиетінде қабылдануының әртүрлі жолдары мен оны түсінудегі тәсілдердің көптігімен ерекшеленетін қалыптасу кезеңі (XX ғасырдың басы – XX ғасырдың бірінші жартысы). Бұл кезеңде орыс авторының шығармашылығының негізгі қырлары ашылды. Зерттеушілер, сыншылар, аудармашылар және осы кезеңдегі авторлар А.П. Чеховтың шығармашылық мұрасының барлық аспектілеріне дерлік тоқталып, қазақ әдеби сынында шетел авторының әдеби беделін қалыптастырды, оның шығармашылығы қазақ оқырманы мен көрерменіне қабылданды. М.О. Әуезов бұл кезеңде қазақ халқын А.П. Чехов шығармаларымен таныстыруда үлкен рөл атқарып, оның көркем мұрасы Әуезовтің өз шығармашылығына айтарлықтай әсер етті. А.П. Чехов пен Б. Майлин өздерінің прозалық шығармаларында реализм принциптерін ортақ қолданды. Г. Мүсірепов шығармаларында Чеховтың мәтінді көркем ұйымдастыру қағидалары көрініс табады. І.Жансүгіровтың «Дала» поэмасындағы «Дала» бейнесі А.П. Чеховтың «Дала» повесіндегі дала бейнесімен қиылысады. Зерттеу жұмысының апробациясы. Диссертациялық зерттеу нәтижелері мен оның негізгі тұжырымдары отандық және шетелдік ғылыми-тәжірибелік конференцияларда, Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ филология факультетінің ғылыми-әдістемелік семинарларында, Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ орыс филологиясы кафедрасының отырысында ұсынылды. Жұмыстың негізгі тұжырымдары ҚР КОКСНВО МНВО ұсынылған журналдарда, сондай-ақ РИНЦ, Scopus және Web of Science базаларына кіретін ғылыми басылымдарда жарияланды.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://www.youtube.com/watch?v=SlkKFeYzpxo
