Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Нугуманова Алия Нурлановна «8D02305 – Филология» білім беру бағдарламасы бойынша «Ресейлік және қазақстандық бұқаралық ақпарат құралдарындағы политикалық дискурстық кеңістігіндегі фразеолексиконы» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Теориялық және қолданбалы лингвистика кафедрасы» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Ресми рецензенттер:
Мокиенко Валерий Михайлович – филология ғылымдарының докторы, профессор, Санкт-Петербург мемлекеттік университетінің славян филологиясы кафедрасы (Санкт-Петербург қ., Ресей Федерациясы);
Ахатова Багила Абильможиновна – филология ғылымдарының докторы, профессор, Абылай хан атындағы Қазақ халықаралық қатынастар және әлем тілдері университетінің мәдениетаралық коммуникация кафедрасы (Алматы қ., Қазақстан Республикасы).
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Шулежкова Светлана Георгиевна – филология ғылымдарының докторы, Г.И.Носов атындағы Магнитогорск мемлекеттік техникалық университетінің орыс тілі, жалпы тіл білімі және бұқаралық коммуникация кафедрасының профессоры (Магнитогорск қ., Ресей Федерациясы);
Хан Надежда Константиновна – филология ғылымдарының кандидаты, аға оқытушы, Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университетінің профессор Ғ.А. Мейрамов атындағы орыс тілі мен әдебиеті кафедрасы (Қарағанды қ., Қазақстан Республикасы);
Темирова Жанна Германовна – философия докторы (PhD), ассистент-профессор, Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің жалпы тіл білімі және әдебиет кафедрасы (Көкшетау қ., Қазақстан Республикасы).
Ғылыми кеңесшілері:
Жунусова Жанылдык Ныгизбаевна – филология ғылымдарының докторы, профессор, Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-дың Теориялық және қолданбалы лингвистика кафедрасы (Астана қ., Қазақстан Республикасы);
Степанова Людмила Ивановна – филология ғылымдарының кандидаты, профессор, Палацкий университетінің славистика кафедрасы (Оломоуц қ., Чехия).
Қорғау 2025 жылғы 22 ақпан, сағат 11:00-де Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D02305 – Филология» білім беру бағдарламасы бойынша «8D023 – Тілдер және әдебиет» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі аралас форматта (оффлайн және онлайн) өткізіледі деп жоспарлануда.
Мекен-жайы: Астана қ., Қ. Сәтбаев көшесі, 2, оқу-әкімшілік ғимарат, №302 ауд.
Аңдатпа (қаз.): Нугуманова Алия Нурлановнаның «8D02305 – Филология» білім беру бағдарламасы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін дайындаған «Ресей және қазақстандық бұқаралық ақпарат құралдарындағы политикалық дискурстық кеңістігіндегі фразеолексиконы» диссертациялық жұмысы Ғылыми жұмыстың жалпы сипаттамасы. Саясат, адам қызметінің кез-келген саласы сияқты, қоғамдағы биліктің қызмет етуіне қатысты өз мүдделерін білдіретін әртүрлі индивидтердің, әлеуметтік қауымдастықтар мен институттардың өзара әрекеттесуінің белгілі бір нысандарында көрінетін коммуникациялық принципті қамтиды. Саяси технологиялардың қарқынды дамуы, бұқаралық ақпарат құралдарының рөлінің артуы, саяси қызметтің демонстрациялық сипаты қоғамның саяси коммуникация теориясы мен практикасына назарын арттыруға ықпал етеді. Бұл жағдайлар саяси билік пен қоғамның өзара әрекеттесуін өзгертті: онымен диалогта билік өзінің саяси имиджін тиімді қалыптастырып, басқарушылық шешімдерге түсініктеме беруге және қоғамдық талаптарға динамикалық жауап беруге дайын. Бұл қазақстандық және ресейлік ғалымдар үшін өзекті міндетке айналатын саяси коммуникацияның теориялық және практикалық аспектілерін тереңдетіп зерделеу қажеттігін көрсетеді. Диссертациялық зерттеудің өзектілігі қазіргі заманғы қазақстандық және ресейлік медиа материалдарындағы саяси дискурстың маңызды құрамдас бөлігі ретінде фразеолексиконға арналған салыстырмалы лингвистикалық жұмыстардың жеткіліксіз зерттелуіне және болмауына байланысты. Бүгінгі таңда зерттеулердің көпшілігі бұқаралық ақпарат құралдарындағы фразеологиялық бірліктердің жұмысына бағытталған (А.Н. Зеленов, М. М. Аймағамбетова және т. б.), бірақ олардың саяси мәтіндердегі рөлі мен қызметі жеткілікті түрде ашылмаған күйінде қалып отыр. Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Жұмыс Ресей мен Қазақстанның бұқаралық ақпарат құралдарындағы саяси фразеолексиконды кешенді салыстырмалы сипаттаудың алғашқы тәжірибесін білдіреді. Зерттеу нысаны – саяси мәтіндер материалындағы қазіргі заманғы бұқаралық ақпарат құралдарындағы лексикалық және фразеологиялық бірліктер. Зерттеу пәні – қазақстандық және ресейлік БАҚ-тың саяси дискурсивті кеңістігіндегі фразеолексиконның қызметі. Диссертациялық жұмыстың мақсаты – қазіргі қазақстандық және ресейлік БАҚ-тағы саяси дискурсивті кеңістіктің құрамдас бөлігі ретінде фразеолексиконды кешенді талдау. Зерттеу мақсатын жүзеге асыру үшін келесі міндеттер қойылды: 1) фразеологиялық бірліктердің дискурсивті аспектіде жұмыс істеуі және олардың саяси коммуникация процестеріне қатысуы туралы отандық және шетелдік лингвистиканың тұжырымдамалары мен идеяларын теориялық жалпылау; 2) саяси мәтіндерді іріктеуді жүзеге асыру және фразеологизмдерді кең мағынада оқшаулау (тұрақты сөйлемшелер, идиомалар, мақал - мәтелдер, қанатты сөйлемшелер); 3) тілдік құралдармен, оның ішінде фразеологиялық бірліктермен вербалданған коммуникативті және әлеуметтік өзара әрекеттесу кеңістігі ретінде саяси дискурс құрылымдау ерекшеліктерін қарастыру; 4) ерекшеліктерін анықтау, мәтінішілік неофразеологиялық бірліктердің қалыптасу процесін қадағалау, сөйлеу стратегиялары мен тактикаларын іске асыруда фразеологиялық бірліктердің лингвистикалық-прагматикалық әлеуетін анықтау; 5) бағалау фразеологиясының құрамы мен ерекшелігін анықтау және сипаттау, өзінің-бөтен қосарланған оппозициясы арқылы саяси сөйлеуді аксиологиялық негізде зерттеу. Зерттеу әдістері – ғылыми теориялық тұжырымдамаларды жалпы лингвистикалық талдау әдістері; бұқаралық ақпарат құралдарынан зерттелетін материалды үздіксіз іріктеуді қабылдау; сипаттамалық-салыстырмалы, деректерді өңдеуге арналған лингвомәдени және статистикалық талдау саяси дискурсивті кеңістіктегі фразеологиялық бірліктердің орны мен рөлін анықтау: трансформацияланған фразеологиялық бірліктердің әдістері. Зерттеу материалы ресми баспасөз қызметтерінде (akorda.kz, kremlin.ru), БАҚ-та (газеттер мен ақпараттық қызметтер – ҚазАқпарат, bnews.kz, Керуен, РИА Новости, vesti.ru, ТАСС, Парламенттік газет және т. б.), виртуалды әлеуметтік желілерде және т. б. жарияланған 2000 жылдан 2022 жылға дейін белгілі қазақстандық және ресейлік саяси қайраткерлердің сөйлеген сөздерінен фразеологиялық бірліктерді іріктеу болды. Зерттеудің теориялық маңыздылығы мынада: саяси лингвистика теориясына және фразеологиялық бірліктерді одан әрі зерттеуге жаңа нақты бұқаралық ақпарат құралдары енгізіледі, осылайша фразеолексиконның саяси мәтіндерді құрудағы, өмір сүрудегі рөлі, сондай-ақ олардың конституциялық дискурсивті белгілерді қалыптастырудағы өзектілігі анықталады. Бұл ғылыми тәсілдер фразеология, оның ішінде саяси фразеология бойынша зерттеулердің дамуына белгілі бір әдіснамалық үлес қосатыны сөзсіз. Жұмыстың практикалық маңыздылығы диссертацияның алынған нәтижелерінде жатыр, оларды дәрістерде оқуда, семинарлар өткізуде және саяси лингвистика, фразеология және фразеография, мәтін және дискурс теориясы бойынша оқу құралдарын құрастыруда қолдануға болады, соның ішінде фразеологиялық лексикографиялық басылымдар мен саяси фразеолексикон сөздігін құрастыруға ықпал етеді. Қорғауға шығарылатын негізгі ережелер: 1. Қазіргі саяси дискурсивті кеңістік саясаткерлердің көпшілік алдында сөйлеуінде көрінетін идеологиялық бағытты қамтиды, олардың басты ұмтылысы сайлаушылардың ықпалы мен айла-шарғы жасауы үшін күрес болып табылады. Осы мақсатқа жету үшін саясаткерлер лексикалық және фразеологиялық деңгейде көрінетін тілдік Ықпал етудің барлық түрлеріне жүгінеді. Фразеологиялық сөйлемшенің саяси фразеолексиконға жатқызу критерийі оның құрылымдық-семантикалық ерекшеліктері және саяси дискурстың негізгі қасиеттерімен байланысы – бағалау және экспрессивтілік болып табылады. 2. Фразеология тілдік категория ретінде динамикалық сипатқа ие, осыған байланысты оның трансформациялық өзгерістерге бейімділігі байқалады. Талдау негізінде мағынасы мен мәтінін қалыптастыру үшін қолданылатын семантикалық-стилистикалық модификацияларды қарастыру қажеттілігі анықталды. Қазақстандық және ресейлік саяси коммуникациядағы трансформациялардың кең таралған түрлеріне фразеологиялық бірліктің құрамдас бөлігін ауыстыру және кеңейту, фразеологиялық бірліктің мағынасын екі есе өзектендіру және контексттің фразеологиялық қанықтылығы жатады. 3. Фразеологиялық неология саяси коммуникативті кеңістіктің жұмысында маңызды фактор болып табылады, өйткені тілдік даму процесі жаңа шындықтар мен олардың кейінгі атауларынсыз жүре алмайды. Қазақстандық және ресейлік саясаткерлердің сөйлеуіндегі неофразеологизмнің ең жиі кездесетін түріне қоғамдық өмірдің әртүрлі салаларынан алынған фразеологиялық неологизмдер жатады (58%). 4. Саяси коммуникацияның негізгі мақсатына – адресатқа сәтті әсер ету үшін қазіргі заманғы саясаткерлер манипуляциялық стратегиялар мен тактикалардың прагматикалық әлеуетін күшейту ретінде фразиологиялық бірліктерді қолдануға бет бұруда. Айырықша белгілерді сипаттау барысында қазақстандық саясаткерлердің белгілі бір қарсыласқа жүгіну немесе белгілі бір саяси қарсыласты кінәләу сирек кездеседі, көбінесе жеке тұлғасыз айыптау тактикасын қолданатыны анықталды. Ресейлік саясаткерлер көбінесе ашық айыптауға немесе ескертуге жүгінеді, өйткені олар өздерінің саяси қарсыластарына (сонымен қатар сыртқы саясат субъектілеріне) тікелей жүгінуді жөн көреді. 5. Аксиологиялық фразеологизмдердің оң/теріс стандартты бөлінуінен басқа, фразеологизмдерді сөйлеу авторының контексті мен ұстанымына байланысты өзгеруі мүмкін нақты бағаланатын объективті және бекітілмеген субъективті мағынаның болуы тұрғысынан қарастыру қажет. Қазақстандық және ресейлік саясаткерлер объективті бағалаумен фразеологиялық бірліктерді аз пайдаланады (36 және 39%). Қазақстандық саясаткерлердің сөйлеуінде оң/теріс қағидаты бойынша фразеологиялық бірліктерді қолдану айтарлықтай ерекшеленбейді, ал олардың ресейлік әріптестері теріс бағаланған (61%) фразиологизмдерді жиі пайдаланады. Бағалау лексикасын қолдану әлемнің екілік құрылымы туралы идеяларды қалыптастырудағы маңызды элемент болып табылатын өзіндік/бөтен адамның оппозициясын жүзеге асыруда маңызды рөл атқарады. Диссертацияның құрылымы мен көлемі. Диссертациялық жұмыс 127 б. баяндалған, кіріспеден, , 7 суреттен, 7 кестеден тұратын екі бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған дереккөздер тізімінен және 2 қосымшадан тұрады. Диссертациялық жұмыстың қысқаша мазмұны. Диссертацияның кіріспесінде зерттеу жұмысының өзектілігі, мақсаты мен міндеттері, зерттеу объектісі, зерттеу пәні, зерттеу деңгейі, зерттеу әдістемелік негіздері, зерттеу әдістері, диссертациялық зерттеу көздері, ғылыми жаңалығы, теориялық және практикалық маңыздылығы, қорғауға шығарылатын негізгі тұжырымдар, ғылыми-зерттеу жұмысының жарияланымдары қамтылған. «Саяси дискурстық кеңістіктегі фразеологиялық бірліктерді зерттеудің теориялық аспектісі» бірінші бөлімінде фразеология және саяси дискурс, саяси және медиа коммуникация саласындағы шетелдік және қазақстандық зерттеушілердің ғылыми еңбектеріне шолу жасалып, саясат субъектісінің сөйлеу портретіндегі саяси дискурстық кеңістікті тілдік вербализациялау мәселесі және тілдің фразеологиялық жүйесін зерттеудің заманауи тәсілдері қарастырылған. «Саяси фразеолексикон біртұтас ұйымдасқан бұқаралық-медиа микрожүйе ретінде» екінші бөлімінде фразилогизмдерді трансформациялау принциптері, фразеологиялық неологизмдер және оларды саяси мәтіндегі қайта құру сипатталған; ресейлік және қазақстандық БАҚ материалдарындағы фразеологиялық құбылыс ретінде коммуникативтік стратегиялар мен бағалауды іске асыру принциптері анықталған. Диссертациялық зерттеудің негізгі нәтижелері саяси дискурстағы фразеологиялық сөйлемшелердің маңызды әлеуеті және олардың коммуникативті кеңістіктегі қажеттілігі туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді. Саяси дискурстың сипаттамалық белгілерін қалыптастырудағы фразеологиялық бірліктердің маңызды рөлі атап өтілді: адресатқа бағытталған, экспрессивтілік, манипуляция, бағалау және т.б., сондай-ақ бірқатар қосымша мәтіндік функцияларды орындау, соның ішінде әлемнің қосарланған құрылымы туралы идеяларды қалыптастырудағы негізгі элементтердің бірі болып табылатын өзгенің оппозициясын жүзеге асыру. Жұмысты апробациялау. Диссертациялық зерттеудің негізгі ережелері халықаралық ғылыми конференцияда, Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ теориялық және қолданбалы лингвистика кафедрасының ғылыми-әдістемелік семинарында баяндалды. Сондай-ақ, негізгі ережелер Scopus базасымен индекстелетін ғылыми басылымда, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім Министрлігінің ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету Комитеті ұсынған журналдарда көрсетілген. Диссертациялық зерттеудің апробация нәтижелері 6 басылымда ұсынылған: 1. Саяси дискурс және дискурсивті кеңістік: ұғымдардың пайда болу мәселесіне / / қазіргі әлемдегі лингвистикалық зерттеулердің дамуының инновациялық траекториясы: СБ. ғылым. тр. сайланған. – М.: "заманауи ғылыми зерттеулер және білім беру технологиялары орталығы" ЖШҚ, 2021. – 188-193 ББ. 2. Саяси дискурсивті кеңістіктегі фразеологиялық бірліктердің трансформациясы // Торайғыров университетінің хабаршысы. Филологиялық Серия. – 2023. – №4. – 162-171 ББ. 3. Multidimensionality approaches to the study of political discourse // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің хабаршысы. Филология Сериясы. – 2023. – №145(4). - 79-86 Б. 4. Саяси дискурста фразеологиялық бірліктердің жұмыс істеуі (қазақстандық саясаткерлердің сөз сөйлеуі негізінде) // Абылай хан атындағы ҚазҰУ-дың жаңалықтары. Филология ғылымдары сериясы. – 2023. – №4. – 107-117 ББ. 5. Саяси коммуникациядағы дискурсивті тәжірибелерді жүзеге асыру // ТМД елдерінің VIII Халықаралық кітап басылымы // "үздік жас ғалым – 2023": жас ғалымдардың 8-ші Халықаралық кітап жинағының материалдары. - Астана, 2023. – Б.18-20. 6. Қазіргі саясаткерлердің көпшілік алдында сөйлеуінде бағалау компоненті бар фразеологиялық бірліктер // Ресей халықтар достығы университетінің хабаршысы. Серия: тіл теориясы. Семиотика. Семантика. – 2024. – №1. – 232-247 ББ.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://youtu.be/suv6gOI4-DM?si=4D6RUuGgX-DRVFlD
