Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Сапаш Шынар Болатбековна «8D02305 – Филология» білім беру бағдарламасы бойынша «Академик Рымғали Нұрғали (1940-2010): ғылыми шығармашылығының проблематикасы» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Орыс филологиясы кафедрасы» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Ресми рецензенттер:
Еспенбетов Арап Сләмұлы – филология ғылымдарының докторы, профессор, Шәкәрім университеті, «Абай және ұлттық руханият» ғылыми орталығының жетекші ғылыми қызметкері (Семей қ., Қазақстан Республикасы);
Қалиева Альмира Қаиртаевна – филология ғылымдарының кандидаты, М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институты бас директорының орынбасары (Алматы қ., Қазақстан Республикасы).
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Жарылғапов Жансая Жанғазыұлы – филология ғылымдарының докторы, қазақ әдебиеті кафедрасының профессоры, Академик Е.А. Букетов атындағы Қарағанды университеті, (Қарағанды қ., Қазақстан Республикасы);
Макарова Венера Файзиевна – филология ғылымдарының докторы, Ғ.Ибраһимов атындағы Тіл, әдебиет және өнер институтының профессоры, Ғылым академиясы (Набережные челны қ, Татарстан Республикасы, Ресей Федерациясы);
Орынханова Ғибадат Аманжолқызы – филология ғылымдарының кандидаты, Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің қауымд.профессор м.а. (Алматы қ., Қазақстан Республикасы).
Ғылыми кеңесшілері:
Тахан Серік Шешенбайұлы – филология ғылымдарының докторы, Л.Н. Гумилев атындағы Евразия ұлттық университеті телерадио және қоғаммен байланыс кафедрасының профессоры (Астана қ., Қазақстан Республикасы);
Ходус Вячеслав Петрович – филология ғылымдарының докторы, М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің профессоры (Мәскеу қ., Ресей Федерациясы).
Қорғау 2025 жылғы 15 наурыз, сағат 11:00-де Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D02305 – Филология» білім беру бағдарламасы бойынша «8D023 – Тілдер және әдебиет» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі аралас форматта (оффлайн және онлайн) өткізіледі деп жоспарлануда.
Мекен-жайы: Астана қ., Қ. Сәтбаев көшесі, 2, оқу-әкімшілік ғимарат, №302 ауд.
Аңдатпа (қаз.): «8D02305 – Филология» білім беру бағдарламасы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алуға ұсынылған «Академик Рымғали Нұрғали (1940-2010): ғылыми шығармашылығының проблематикасы» тақырыбындағы Сапаш Шынар Болатбекқызының диссертациялық жұмысына аннотация. Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Шетелдік және отандық әдебиеттануда ғылым тарихын белгілі бір кезеңде түсіну және оның аналитикалық сипаттамасын жасау үшін ғалымдардың ғылыми мұрасы мен ӛмірбаяны зерттеу нысанына жиі айналады. Зерттеулер белгілі бір ғалымның кӛзқарастары мен ғылыми мүдделерін түсіндіруге, сондай-ақ оның ғылыми шығармашылығының филология ғылымының нақты бір саласын дамытудағы рӛлі мен кейінгі ұрпақ ғалымдарының зерттеулеріне тигізген ықпалын қарастыруға бағытталады. Қазақ әдебиетінің кӛрнекті зерттеушілерінің бірі – филология ғылымдарының докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Ұлттық Ғылым академиясының академигі, жазушы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты Рымғали Нұрғалиұлы Нұрғали. Ол ӛзінің кӛптеген ғылыми еңбектерінде терең эрудициясы бар филолог әрі эстет ретінде үнемі бір әдіснамалық шеңберден шығып, кӛркем шығармашылық құбылыстарын талдаудың әртүрлі тұжырымдамалық тәсілдерін үйлестіре отырып, әдеби және эстетикалық ойды қазіргі әлемдік тенденциялармен ұштастырды. Қазақстанның ғылыми кеңістігінде Рымғали Нұрғалидің ғылыми дарындылығының ауқымының кеңдігі оның академиялық еңбектерінің ӛзіндік ғылыми тұжырымдамаларымен және терең теориялық пайымдауларымен ерекшеленетінін айғақтайды. Сонымен қатар, ғалымның ғылыми мұрасы қазіргі әдебиеттанудың жаһандық даму трендтерімен табиғи үйлесімділігін қамтамасыз ететініне сенім білдіруге негіз болады. Екінші жағынан, академиктің ғылыми және шығармашылық жаңалықтарының Қазақстандағы мәдени генезистің қазіргі үдерістеріне әсері тұрғысында ғалым-академиктің ірі тұлғасының ұлттың зияткерлік әлеуетін қалыптастырудағы нақты рӛлін анықтау маңызды ғылыми мәселе ретінде кӛрініс табады. Ғалымның ғылыми-зияткерлік мұрасы тек ғылым саласында ғана емес, сондай-ақ жалпы қоғам ӛмірінде де маңызды орын алады. Оның идеялары ұлттық құндылықтарды нығайтып, мәдени сананы дамытуға ықпал етеді, сондай-ақ халықтың тарихи жады мен рухани мұрасын сақтауда ерекше рӛл атқарады. Сондықтан, академик Рымғали Нұрғали есімін гуманитарлық ғылымдар саласындағы кӛрнекті тұлғалар қатарына жатқызу – даусыз тұжырым. Бүгінгі таңда қазақ әдебиеттануының алдында тұрған маңызды ғылыми міндеттердің бірі – оның ғылыми мұрасын және зияткерлік жетістіктерін жан-жақты зерттеу болып табылады. Аталған мәселелер бойынша ғылыми әдебиеттерді талдау Рымғали Нұрғали шығармашылығына арналған кешенді ғылыми зерттеулердің жеткіліксіздігін кӛрсетті. Әсіресе сипаттау мен тізімдеуге негізделген еңбектерде ғалымның ғылыми шығармашылығын зерттеу тереңдігіне жүйелі және жан-жақты кӛзқарас жетіспейді. Қазақ әдебиеттануының сапалық деңгейін арттыруға ықпал еткен ғалым ретінде Рымғали Нұрғали туралы бірқатар зерттеулердің ішінен оның ғылыми мұрасының нақты ауқымын анықтауда аналитикалық тереңдігі мен фактологиялық негізділігі жоғары, сондай-ақ ғалымның қазақ әдебиеттануының дамуына қосқан үлесін ғылыми тұрғыдан негіздеген мақалалар мен материалдар санының аз екенін атап ӛтуге болады. Қазіргі қазақ зерттеушілері негізінен ғалымның ӛмірі мен шығармашылық жолын жалпылама қарастырумен шектеледі немесе оның ойлары мен еңбектерін нақты бір проблема тұрғысынан ғана талдаумен айналысады. Академик Нұрғалидің ғылыми шығармашылығының проблематикасы осы уақытқа дейін ғылыми әдебиетте жеткілікті деңгейде зерттеліп, сипатталмаған; отандық әдебиетпен қатар қалыптасатын кӛзқарастар жүйесін анықтау тұрғысынан ғалымның ғылыми мұрасын жан-жақты зерттеуге талпыныстар жасалмаған; Сондықтан академик Рымғали Нұрғалидің ғылыми еңбектері мен жарияланымдарының практикалық және әдіснамалық маңызын айқындауға негіз болады. Рымғали Нұрғалидің ғылыми шығармашылығын зерттеу неғұрлым терең және жан-жақты жүргізілуі тиіс, ӛйткені ол кӛп қырлы шығармашылық тұлға ретінде белгілі филолог және әдебиеттанушы ғана емес, сонымен қатар талантты жазушы, журналист, кӛрнекті тәлімгер және педагог, театр сыншысы, қазақ театрының тарихшысы, қоғам қайраткері және белсенді ӛмірлік әрі азаматтық ұстанымы бар қайраткер. Оның дарындылығы, білімі, дәлелдері мен терең ойлары оның ӛлмес жазбаларында айқын кӛрініс тапқан, бұл еңбектер мұқият зерттеліп, жан-жақты талдануы, сондай-ақ оқырмандардың кең ауқымына қолжетімді болуы тиіс. Зерттеудің жаңашылдығы – Рымғали Нұрғалидің ғылыми мұрасын кешенді түрде талдау. Сондай-ақ, ғалымның қазақ әдебиеттануына қосқан үлесін зерттеудің жаңашылдығы мен маңыздылығы академиктің әдіснамалық құралдарын ғылыми-зерттеудің тиімділігі мен жемістілігі толық кӛлемде кӛрсетілетіндігімен анықталады. Зерттеудің мақсаты – академик Рымғали Нұрғалидің ғылыми мұрасының проблематикасын зерттеу, оның қазақ әдебиетін зерттеуге арналған әдіснамалық тәсілдерін талдау және Қазақстандағы әдебиеттану ғылымының қалыптасуындағы рӛлін анықтау. Зерттеу Рымғали Нұрғалидің қазақ әдебиеті тарихы, кӛркем аударма, театр және драматургия мәселелерімен байланысты ғылыми шығармашылығын жүйелі түрде сипаттауға және талдауға бағытталған. Зерттеудің міндеттері: - Рымғали Нұрғали еңбектерінде Қазақстандағы әдеби үдерістің кӛрінісін талдау; - ұлттық драматургияның қалыптасуы мен дамуы бойынша зерттеулерді саралау; - ғалымның ғылыми мұрасын зерттеудегі негізгі бағыттар мен үрдістерді анықтау; - Рымғали Нұрғали еңбектерінде қазақ драмасы, трагедиясы мен комедиясының кӛркемдік құрылымы мен жанрлық ерекшеліктерін айқындау; - оның ғылыми жұмыстарында ұлттық идеяның бейнеленуін зерттеу; - Рымғали Нұрғалидің Мұхтар Әуезов шығармашылығын зерттеуге қосқан үлесін зерделеу; - Рымғали Нұрғалидің негізгі ғылыми жетістіктері мен әлемдік ғылымға қосқан үлесін бағалау; - оның аудармашылық қызметін мәдени алмасудың құралы ретінде бағалау. Ғылыми зерттеу жұмысының теориялық-әдіснамалық негізін әдебиеттану және драматургия салаларын зерттеуге арналған шетелдік және қазақ ғалымдардың ғылыми еңбектері мен зерттеу нәтижелері құрайды. Олардың қатарында орыс әдебиеттанушылары В. Г. Белинский, М. Бахтин, В. Е. Хализев, А. А. Холикова, О. В. Никандрова, сондай-ақ қазақ әдебиеттанушылары З. Қабдолов, З. Ахметов, К. Жұмалиев, Е. Кәкішев, Б. Кенжебаев, М. Қаратаев, С. Қасқабасов, Т. Нұртазиннің ғылыми еңбектері бар. Сонымен қатар, диссертацияда Рымғали Нұрғалидің еңбектерінде ұсынылған ғылыми-теориялық тұжырымдар негізге алынды, олар қазақ ғалымының негізгі ғылыми нәтижелері мен әдеби мұрасының маңыздылығын айқындайды. Диссертациялық зерттеудің әдіснамалық негізі зерттеліп отырған материалдың мазмұны мен сипатына сәйкес анықталады. Бұл ғылыми зерттеу жұмысындағы әдіснамалық тәсіл теориялық және эмпирикалық зерттеу әдістерінің сапалы үйлесіміне негізделеді, атап айтқанда, сипаттамалық әдіс бастапқы деректерді жинау және ғалымның жеке тұлғасы мен оның еңбектері туралы ақпарат ұсыну үшін қолданылады; салыстырмалы әдіс ғалымның ғылыми шығармашылығының ерекшеліктерін жүйелеу және жіктеу үшін пайдаланылады; сонымен қатар, салыстыру әдісі алынған мәліметтерді басқа ғалымдардың зерттеу нәтижелерімен салыстыру мақсатында қолданылды; салыстырмалы-тарихи әдіс академик Рымғали Нұрғалидің әдебиеттану теориясы мен әдіснамасына қосқан үлесін тарихи және мәдени контекстте бағалауға, сондай-ақ оның ғылыми кӛзқарастарының эволюциясын отандық және әлемдік әдебиеттану ғылымының дамуы тұрғысынан талдауға мүмкіндік береді. Зерттеу барысында абстракция, жалпылау, талдау және синтез сияқты жалпы ғылыми және логикалық зерттеу әдістері кеңінен қолданылды. Аталған әдіснамалық тәсілдерді үйлестіру принципі Рымғали Нұрғалидің ғылыми еңбектерін тереңдетіп зерделеуге, жан-жақты ғылыми талдау жүргізуге, олардың қазіргі әдебиеттану ғылымындағы маңыздылығын айқындауға және ғалым-әдебиеттанушының ғылыми мұрасының қазіргі қазақ ғылымы аясындағы рӛлін нақты әрі кешенді түрде сипаттауға мүмкіндік береді. Зерттеудің нысаны ретінде Рымғали Нұрғалидің ғылыми шығармашылығы және оның 1960-2010 жылдары жарық кӛрген еңбектері алынған. Бұл еңбектерге монографиялар, ғылыми мақалалар, тарихи-әдеби басылымдар, шолулар, ғылыми түсініктемелер, пікірлер, ескертпелер, редакциялық алғысӛздер, түрлі басылымдарға арналған кіріспе мақалалар кіреді. Сондай-ақ зерттеуге ғалымның ӛмірі мен шығармашылық жолына қатысты материалдар, ХХ ғасырдың екінші жартысында отандық әдебиеттану ғылымының дамуы туралы мәліметтер енгізілген. Рымғали Нұрғалидің шығармашылық жолының бастапқы кезеңінде жазылған еңбектерінің басым бӛлігі кейіннен қайта қаралып, редакциялық ӛңдеуден ӛтіп, жүйеленіп, әртүрлі кітаптарға енгізілген. Алғашқы «Трагедия табиғаты» монографиясы (1968) М. Әуезовтің шығармашылығын жан-жақты зерделеуге арналған. «Талант тағдыры» монографиясы (1969) алғашқы қазақ режиссері Жұмат Шаниннің шығармашылығына және театр мәселелеріне арналған. «Күретамыр. Қазақ драматургиясының поэтикасы» монографиясында (1973) қазақ драмасының поэтикасы жан-жақты талданады. «Ӛнер алды – қызыл тіл» монографиясы «Әдебиеттің даралдық сипаты» және «Әдебиеттің тұтастық сипаты» деген бӛлімдерінен тұрады. «Ӛнердің эстетикалық нысаны» (1979) кітабында Сәкен Сейфуллин, Ілияс Жансүгіровтың драматургиясы ұсынылған. «Айдын» монографиясы (1985) қазақ драматургиясының жанрлық жүйесін зерттеп, оның ерекшеліктерін кӛрсетеді. Монография сонымен қатар бұрын жазылған және қайта ӛңделген еңбектерді де қамтиды. Бұл монография жазушының екі томдық «Арқау» жинағының бірінші томына (1991) енгізілген. 1986 жылы жарық кӛрген «Телағыс» монографиясы әдеби дәстүр мен оның даму мәселелеріне арналған. Бұл еңбек 1989 жылы орыс тіліне аударылып, «Древо обновления» деген атаумен басылып шыққан. Бұл зерттеу «Арқау» атты екі томдық жинақтың екінші томына (1991) енгізілген. Рымғали Нұрғали 1994 жылы жарық кӛрген 11-сыныпқа арналған «Қазақ әдебиеті» оқулығында Ахмет Байтұрсынұлына, Мағжан Жұмабаевқа және Жүсіпбек Аймауытовқа арналған тарауларды жазды. 1997 жылы оның «Әуезов және Алаш» атты монографиясы жарық кӛрді. Кейін бұл еңбек қайта ӛңделіп, толықтырылып, «Драма ӛнері» деген атаумен 2001 жылы жарық кӛрді. «Драма ӛнері» монографиясы – қазақ драматургиясына арналған, кӛп жылдық ізденістер нәтижесінде жазылған іргелі зерттеу. Бұл еңбек бірнеше рет орыс тіліне аударылып басылып шыққан. «Сӛз ӛнерінің эстетикасы» монографиясы (2003) академиктің әдеби-сын мақалалары, баяндамалары мен дәрістерін жүйелеп ұсынады. 2003 жылы «Қазақ әдебиетінің алтын ғасыры» монографиясы да жарық кӛрді. Бұл еңбектер академиктің 8 томдық шығармалар жинағына енгізілген. Зерттеудің пәні – Рымғали Нұрғалидың ғылыми мұрасының отандық әдебиеттану ғылымына қосқан үлесі, оның ғылыми шығармашылығындағы мәселелер мен қолданылған әдіснамалық тәсілдер. Жұмыстың теориялық маңыздылығы қазақ әдебиеттануын зерттеуге қосқан үлесінде кӛрінеді, ол ұлттық әдебиеттің негізгі аспектілерін ғылыми тұрғыдан тереңдетіп, кеңейтуге мүмкіндік береді, сондай-ақ оның әлемдік мәдениет контекстіндегі орнын нақтылауға айтарлықтай ықпал етеді. Осы зерттеу аясында қазақ академиялық әдебиеттану тарихының қалыптасуы мен дамуы мәселелері, сондай-ақ қазіргі кезеңдегі отандық әдебиеттанудың әдіснамасы, оның ӛзекті мәселелері, міндеттері мен құрылымы талқыланып, ӛз шешімін табады. Диссертацияның практикалық маңыздылығы зерттеу нәтижелерін жоғары оқу орындарында қазақ әдебиеті, әдебиет теориясы және әдеби сын бойынша оқу курстарын оқыту барысында пайдалануға мүмкіндік беруінде жатыр. Қорғауға ұсынылатын тұжырымдар: Академик Рымғали Нұрғалидың әдебиеттану ғылымына қосқан үлесі оның қазақ әдебиетін, әсіресе қазақ драматургиясын зерттеуге арналған іргелі еңбектерінде айқындалады. Оның еңбектерінде қазақ әдебиетінің жанрлық ерекшеліктері мен кӛркемдік дәстүрлері туралы ғылыми тұжырымдар қалыптасып, қазақ әдебиетінің әлемдік әдеби үдерісімен байланыстары сипатталған. 1. Рымғали Нұрғали еңбектерінде әдеби үдерістің жан-жақты сипаттамасы берілген, онда қазақ драматургиясының әлемдік классикалық әдебиеттің эстетикалық принциптері мен формаларымен ӛзара байланысы талданған. Ғалымның әдебиеттанушылық интерпретациясы халықтық дәстүрлер призмасы арқылы жалпы мәдени үдерісті байытады. 2. Рымғали Нұрғали қазақ драматургиясының жанрларын жүйелеп, оның зерттелуіне әдіснамалық негіз қалады. Жанрларды жүйелеу драматургиялық жанрлардың, атап айтқанда трагедия, комедия және драманың эволюциясын түсінуге ғана емес, сонымен қатар олардың қазақ әдебиеті контекстіндегі ӛзіндік ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік береді. 3. Рымғали Нұрғалидың зерттеулеріндегі маңызды аспекттердің бірі – тарихи-мәдени әдіснамалық тәсіл. Оның талдауында қазақ драматургиясы ұлттық сана-сезімді бейнелейді, халықтың тарихы мен рухани құндылықтарымен тығыз байланыста қарастырылады. Ғалым мәдени ӛзіндік ерекшеліктің маңыздылығын атап ӛтіп, ӛзінің зерттеулерін тек әдебиеттанулық қана емес, сонымен қатар мәдениеттанулық деңгейге кӛтереді. 4. Рымғали Нұрғали драмалық жағдайлар мен образдарды қалыптастыруда әлеуметтік және психологиялық қайшылықтардың ықпалына ерекше назар аударады. Ғалымның пайымдауынша, қазақ драматургиясы қоғамдағы күрделі ӛзгерістерді терең бейнелейді. Сонымен, Рымғали Нұрғалидың еңбектері қазақ әдебиеттануының позициясын нығайтып, ұлттық әдебиетті түсінуді тереңдетеді және оны кең халықаралық контекстте одан әрі зерттеуге негіз қалайды. Жұмысты апробациялау. Диссертация тақырыбы бойынша 12 мақала жарияланды. Олардың ішінде бір мақала Scopus базасында индекстелетін журналда, үш мақала Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғарғы білім министрлігінің Ғылым және жоғарғы білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету Комитеті ұсынған басылымдарда жарияланған. Сонымен қатар, 8 мақала халықаралық ғылыми конференциялар материалдарының жинақтарында жарық кӛрген. Жұмыстың кӛлемі мен құрылымы зерттеудің мақсаттары мен міндеттеріне сәйкес келеді. Диссертация кіріспеден, тӛрт тараудан, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Бірінші бӛлімде 1960 жылдан 1990 жылдарға дейінгі кезеңдегі қазақ әдебиеттануының дамуының ерекшеліктері қарастырылады, негізгі зерттеу бағыттарына және олардың ұлттық ғылым үшін маңызына ерекше назар аударылады. Қазақ ғалымдарының еңбектерінде кӛрініс тапқан қазақ драматургиясының қалыптасуы мен дамуының ӛзекті мәселелері талқыланады. Ғалымдардың зерттеулерінде Рымғали Нұрғалидің шығармашылық мұрасына ерекше назар аударылады. Екінші бӛлімде Рымғали Нұрғалидің теориялық кӛзқарастары талданады, оның ішінде қазақ драмасының кӛркемдік құрылымы мен жанрлық ерекшеліктері, комедия жанрының эволюциясы және оның еңбектерінде ұлттық идеялардың кӛрініс табуы басты назарға алынады. Үшінші бӛлімде Мұхтар Әуезовтің шығармашылығын зерттеу сипатталады, онда Әуезовтің драмалық туындыларына жасалған интерпретациялар мен талдаулар қарастырылады. Үшінші бӛлімде Мұхтар Әуезовтің шығармашылығын зерттеу мәселесі қарастырылады, онда оның драмалық шығармаларына жасалған интерпретациялар мен талдаулар жан-жақты сипатталады. Тӛртінші бӛлімде академик Рымғали Нұрғалидің әдебиеттану бойынша әлемдік ғылымға қосқан ғылыми жетістіктері мен үлесі сипатталады. Мұнда мәдениаралық параллельдерді зерттеу, Шыңғыс Айтматовтың «Жан пида» романының интерпретациясы және аударма саласындағы еңбектері қамтылады. Қорытынды бӛлімінде зерттеу жұмысының негізгі нәтижелері жинақталып, қорытынды тұжырымдар жасалады. Аталған диссертациялық зерттеу аясында жасалған қорытындылар жинақталып, тӛменде кӛрсетілген ғылыми тұжырымдарға негізделді. Рымғали Нұрғали ХХ ғасырды қазақ әдебиетінің ӛрлеу кезеңі ретінде сипаттай отырып, оның қалыптасуының маңызды кезеңдері мен кӛркемдік жетістіктерін ерекше атап кӛрсетеді. Ғалымның пайымдауынша, осы дәуірде қазақ жазушылары реализм әдісін меңгеру жолында кәсіби шеберліктің жоғары деңгейіне қол жеткізді. Осы кезеңдегі отандық әдебиет дәуірдің ӛзгерістері мен идеологиялық құбылыстарына, сондай-ақ дәстүрлі мәдениеттен социалистік реализмге ӛту үдерісіне бейімделудің жолдарын таба білді. Диссертациялық зерттеуде жүйелі талдау негізінде Рымғали Нұрғалидің қазақ драматургиясының жанрлық классификациясын теориялық тұрғыдан негіздеп, оны жүзеге асыру жолдары кӛрсетілген. Бұл ғылыми жұмыс отандық әдебиеттегі трагедия, драма және комедия жанрларының ӛзіндік кӛркемдік және эстетикалық ерекшеліктеріне барынша назар аудара отырып орындалған. Диссертацияда Рымғали Нұрғалидің қазақ драматургиясының тарихы мен теориясы саласындағы зерттеулеріне талдау жасалған. Ғалымның осы саладағы тарихи-теориялық кӛзқарастарын қарастыру нәтижесінде оның комедия жанрының эволюциясы, қазақ драмасы мен трагедиясының құрылымы мен жанрлық ерекшеліктерін ашу, сондай-ақ жанрлардың дамуындағы ұлттық идеялардың кӛрініс табуы мәселелеріне басымдық бергені анықталады. Осы контексте ғалым үшін ұлттық фольклордың қазақ драматургиясының жанрлық ерекшеліктерінің қалыптасуына, сондай-ақ жалпы қазақ әдебиетіне тигізген ықпалының маңыздылығы қандай деңгейде екендігі кӛрсетілген. Рымғали Нұрғалидің барлық ғылыми зерттеулеріне тән ерекшелік – кӛркем шығармаларды талдау барысында қазақ әдебиетіндегі жанрлардың генезисіне қатысты барлық маңызды эстетикалық, мәдени, тарихи және әлеуметтік аспектілерді қамтуға деген ұмтылысы атап ӛтіледі. Ғалымның монографиялары мен мақалаларында Әуезовтің шығармалары жан-жақты ғылыми талдаудан ӛтіп, олардың жанрлық ерекшеліктері, поэтикасы және пайда болу мен дамуындағы тарихи контексттері терең зерттелгені атап ӛтіледі. Ғалымның ұлы жазушы шығармаларының қазақ қоғамының әртүрлі даму кезеңдеріндегі әлеуметтік және мәдени аспектілерін зерттеуге ерекше назар аударғаны кӛрсетіледі. Сонымен қатар, Рымғали Нұрғалидің әуезовтану саласындағы кең ауқымды зерттеулері жоғары бағаланады. Ғалым «Еңлік-Кебек», «Қарагӛз», «Бәйбіше- тоқал» және «Хан Кене» пьесаларының жанрлық табиғатын, сюжеттік құрылымын және кейіпкерлер жүйесін терең талдаған. Зерттеу барысында қазақ әдебиетінде ұлттық сананың бейнелену динамикасына қатысты Рымғали Нұрғалидің ғылыми ұстанымының негізгі ерекшеліктерін ашуға талпыныс жасалды. Ғалымның «Алаш» қозғалысы ӛкілдерінің мұрасын талдаудағы зор үлесі дәлелденді, бұл мұра негізінен олардың әдеби шығармаларының идеялық-кӛркемдік мазмұнында, публицистикалық мақалаларында және ұлттың тағдыршешті әрі сындарлы кезеңінде рухани және мәдени сананы қалыптастыруға ықпал еткен үндеу материалдарында кӛрініс тапқан. Зерттеу барысында Рымғали Нұрғалидің мәдениеттер диалогын әдеби компаративистика контексінде қарастыратын бірқатар еңбектері талданды, әсіресе қазақ әдебиеті дәстүрлерінің Батыс және Шығыс әдебиеттерінің дәстүрлерімен ӛзара байланысы мен диалогына ерекше назар аударылды. Әдебиетаралық байланыстар феноменін әмбебап құбылыс ретінде түсіну Рымғали Нұрғалиге қазақ әдебиетіндегі жаңа жанрлық формаларды игеру мәселелерін осы бағыттағы басқа ұлттық әдебиеттердің шығармашылық жетістіктерімен тығыз байланыстыруға, сондай-ақ башқұрт және татар әдебиеттеріндегі жанрлық ізденістерге қазақтардың ауызша сӛз ӛнерінің ықпалын анықтауға негіз береді. Осы зерттеу аясында Рымғали Нұрғалидің Шыңғыс Айтматов шығармаларындағы мәдениаралық параллельдерді анықтау мәселелері қарастырылды. Шыңғыс Айтматов шығармашылығын академик Нұрғалидің интерпретациясы кейіпкерлердің кӛркем бейнелерінде ұлттық болмыс пен интернационалдық мазмұнның кӛрініс табуы арасындағы ішкі үйлесімділікті эстетикалық ӛлшем ретінде анықтаумен ерекшеленетіні анықталды. Зерттеу назары Р. Нұрғалидің Айтматов шығармаларын қарастырудағы таңдалған бағытына аударылады, мұнда мотивтер мен сюжеттік желілердің кӛптүрлілігі қазіргі заманның күрделі әлеуметтік және моральдық мәселелерін талдау мен синтездеу арқылы ғалымның нәтижелі түсіндіруіне негізделеді. Диссертациялық жұмыста Рымғали Нұрғалидің аудармашылық қызметіне баға беріледі. Әр түрлі әдеби шығармалардың, шетелдік әдебиеттанушылар мен эстетиктердің іргелі еңбектерінің аудармалары академиктің жемісті шығармашылық қызметінің маңызды бӛлігін құрайды. Рымғали Нұрғалидің кӛркем аудармалары әлемдік әдеби мұраны қазақ мәдениетіне интеграциялауға ықпал етіп, оқырманның қабылдауы мен эстетикалық тәжірибенің жаңа деңгейлерін қалыптастырғаны дәлелденді. Сондай-ақ, оның әдебиет теориясы мен ӛнер философиясы бойынша шетел авторларының еңбектерін аударуы отандық әдебиеттану ғылымындағы зерттеу әдістерінің дамуы мен жетілуіне ықпал етті.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://youtu.be/LLLiLq7W7To
