Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Есентемирова Айгуль Маратовна «6D021400 – Әдебиеттану» мамандығы бойынша «Дискурстық тәсіл аспектсіндегі ағылшын поэзиясының орысша аудармалары» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Орыс филологиясы кафедрасы» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Ресми рецензенттер:
Ананьева Светлана Викторовна – филология ғылымдарының кандидаты, М.О. Әуезов атындағы Әдебиет және өнер институтының қауымдастырылған профессоры (Алматы қ., Қазақстан Республикасы);
Харитонова Лариса Михайловна – филология ғылымдарының кандидаты, Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды университеті (Қарағанды қ., Қазақстан Республикасы).
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Энрике Федерико Керо Хервилья – филология ғылымдарының докторы, профессор Гранада университеті (Гранада қ., Испания);
Киселева Ирина Александровна – филология ғылымдарының докторы, профессор «Мемлекеттік Педагогикалық Университет» федералды мемлекеттік автономды білім беру мекемесі (Мәскеу қ., Ресей Федерациясы);
Сабирова Дина Алтаевна – философия докторы (PhD), Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университетінің қауымдастырылған профессор м.а. (Алматы қ., Қазақстан Республикасы).
Ғылыми кеңесшілері:
Уразаева Куралай Бибиталиевна – филология ғылымдарының докторы, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті орыс филологиясы кафедрасының доценті (Астана қ., Қазақстан Республикасы);
Петкова Силвиа – философия докторы (PhD), Святой Климент Охридский атындағы София университеті орыс тілі кафедрасының профессоры (София қ., Болгария).
Қорғау 2025 жылғы 29 наурыз, сағат 11:00-де Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «6D021400 – Әдебиеттану» мамандығы бойынша «8D023 – Тілдер және әдебиет» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі аралас форматта (оффлайн және онлайн) өткізіледі деп жоспарлануда.
Сілтемесі: https://teams.microsoft.com/l/meetup-join/19%3ameeting_YjhmNDYzMDUtMmE2Zi00OWYzLWEyYTgtOWJhYWQzY2YyOTdl%40thread.v2/0?context=%7b%22Tid%22%3a%225a2fd781-9261-485a-af2b-6171d0efab73%22%2c%22Oid%22%3a%2247622cd2-b7bd-4246-9664-fb2fd1c5a1c9%22%7d
Мекен-жайы: Астана қ., Қ. Сәтбаев көшесі, 2, оқу-әкімшілік ғимарат, №302 ауд.
Аңдатпа (қаз.): 1) «6D021400 – Әдебиеттану» мамандығы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін ұсынылған «Дискурстық тәсіл аспектсіндегі ағылшын поэзиясының орысша аудармалары» атты Есентемирова Айгуль Маратовнаның диссертациялық жұмысы Көркем аударманы риторикалық коммуникация ретінде қарастыру және аударма процесін Басқаны өзінікіне айналдыру ретінде қарастыру аударма көптігі фактілерін және Диалог/диалог емес мәдениеттерді қалыптастыру шарттарын анықтауға ықпал етеді. Диссертация жұмысының мақсаты - көркем аударманың дискурстық үлгісінің негіздерін түпнұсқалық аспектіде әзірлеу. Зерттеу мақсатына сәйкес келесі міндеттер қойылды: 1) көркем аударманың дискурстық үлгісін сипаттаудың әдіснамалық негіздері мен әдістемесін әзірлеу; 2) көркем аударманы риторикалық коммуникация ретінде зерттеу; 3) көркем аударманың дискурстық үлгісін дескриптивті модель ретінде зерттеу, яғни көркем аударма процесі мен нәтижеcі арасындағы себеп-салдарлық байланысын түсіндіру; 4) мәтіннің үш құзыреттілігі тұрғысынан Басқаны өзінікіне түрлендіру процесі ретінде көркем аударманы талдау; 5) түпнұсқа авторлары мен аударманың оқырманға иллокуттық және перлокуттық әсер ету тәсілдерін бірге ала отырып, көркем аударманың тиімділігін талдау; 6) диалог/диалог емес мәдениеттердің қалыптасуына ұлттық және авторлық концептуалды салаларда түпнұсқа мен аударманың ықпалын орнату; 7) көркем аударманың дискурстық үлгісінің негізі ретінде көркем аударманың түпнұсқалылық факторлары мен критерийлерін әзірлеу. Зерттеу нысаны. С. Маршак, Э. Багрицкий, В. Жуковский, К. Шаңғытбаев аудармаларында Р. Бернстің «John Barleycorn» (1787) балладасы, Ағылшын романтизмінің алғашқы кезеңіндегі ақындардың есімдерімен байланысты пайда болған «Көл мектебінің» (Озерная школа) поэзия өкілдері: В. Вордсворттың «Scorn not the Sonnet», «To a Butterfly», «Тhe World is too Much with us» сонеттері, С. Кольридждің «The Rime of the Ancient Mariner» («Ескі Теңізші туралы Аңыз») (1798), Р. Саутидің «The Surgeon's Warning» (1798) өлеңдері мен Н. Гумилев, А. Пушкин, К. Бальмонт, В. Левик, Г. Кружков, С. Сухарев және т.б. аудармалары, В. Вордсворттың сонеттеріне қазақша жолма-жол аудармалар: «Тhe world is too much with us» (1807), «Тo a Butterfly» (1801), «I wandered lonely as a cloud» (1807) шығармалары зерттеу нысаны болып табылады. Зерттеу пәні ретінде аударма көптігі мен аударма дисперсиясы, сондай-ақ, аударма стратегиясы және көркем аударманың шынайылығы (түпнұсқалығы) қарастырылады. Зерттеу әдістері. Диссертацияда риторикалық емес (дискурстық), құрылымдық-семиотикалық және компаративтік тәсілдер, коммуникация мен риторика теориясының әдістері қолданылған. Интегративті тәсілді жүзеге асыру, сондай-ақ, авторлық модальділік, көркемдік және поэтикалық бейнелер мәселелерін қарастыруда когнитивті лингвистика әдістерін қолдану қамтамасыз етіледі. Аударма теориясы мен тәжірибесі келесі мәселелерді қарастырады: аударма мәдениетаралық қарым-қатынас процесі ретінде қабылдаушы мәдениеттің жанрлық жаңаруы мен жанрлық динамикасын, аударма стратегиялары мен аударма құзыреттілігін, мәдениеттер диалогын қалыптастырудағы аудармашылардың рөлін анықтайды. Мұндай көрініс аксиологиялық, формальді, рецептивті, таксономиялық әдістерді, сонымен қатар архетиптік талдау әдісін қолдануды түсіндіреді. Зерттеу жұмысының негізі ретінде келесі гипотеза алынған: көркем аударманың дискурстық үлгісін жасау көркем аударманың шынайылық (түпнұсқалық) факторлары мен критерийлерін жүйелеуді қажет етеді. Гипотезаның заңдылығы көркем аударманың дәлдігіне қол жеткізуді есептеуге негізделген әдістемемен расталады. Алынған нәтижелердің сенімділігі Қосымшада көрсетілген кестелер, графиктер, диаграммалар және гистограммалар арқылы бейнеленеді. Қорғауға шығарылатын диссертацияның негізгі ережелері: 1. Көркем аударманың дискурстық үлгісін әзірлеу коммуникация теориясын, риториканы, құрылымдық-семиотикалық және рецептивті тәсілдерді қолдануды көздейді. 2. Көркем аударманы риторикалық коммуникация ретінде зерттеу коммуникативті мақсаттар және аудармашының стратегиясы мен көркем аударманың шынайылығына (түпнұсқасына) жету жолдары арасында байланыс орнатуды білдіреді. 3. Көркем аударманың дискурстық үлгісін дескриптивті модель ретінде зерттеу көркемдік аударманың процесі мен нәтижелерін Басқаны өзінікіне айналдыру тұрғысынан сипаттауды, көркем аударманың тиімділігін, ұлттық және авторлық концептуалды саланың әсерін талап етеді. 4. Көркем аударманы Басқаны өзікіне айналдыру процесі ретінде талдау аударма мәтінінің үш құзыреттілігінің өзара байланысын болжайды. 5. Көркем аударманың тиімділігін анықтау дегеніміз түпнұсқа және аударма авторларының оқырманға иллокуттық және перлокуттық әсерін зерттеуді қамтиды. 6. Ұлттық және авторлық концептуалды салаларда түпнұсқалық және аударманы зерттеу диалог/диалог емес мәдениеттердің қалыптасу шарттарын жалпылауға мүмкіндік береді. 7. Көркем аударманың түпнұсқалығының факторлары мен критерийлерін әзірлеу көркем аударманың дискурстық үлгісін сипаттауға негіз болады. Зерттеудің негізгі нәтижелерінің сипаттамасы 1. Коммуникация теориясын қолдану көркем аударманың әдеби үдерістегі орнын көрсетті. Бернс пен «Көл мектебі» ақындарының шығармашылығын әдеби процестің жанрлық динамикасы, мотивтер, образдар, поэтикалық техникалар деңгейіндегі шығармашылық сабақтастық аясында зерттеу коммуникативтік әдісті пайдалануға негіз болды, бұл аудармашының стратегиясы мен аударма түрін таңдауын түсіндіреді. Риторикалық талдау әдістерін қолдану автордың оқырманға иллокуттық және перлокуттық әсерін көрсетті, бұл көркем аударманы риторикалық коммуникация ретінде сипаттауға ықпал етеді. 2. Көркем аударманың шынайылығына (түпнұсқалығына) қол жеткізу тәсілі ретінде коммуникативті мақсаттар мен аудармашының стратегиясы арасында байланыс орнатылды. Орыс және қазақ аудармаларына салыстырмалы талдау, олардың ортақтығы мен айырмашылықтары, коммуникативтік мақсаттарға, аударма құзыретіне сәйкестігін анықтады. В. Жуковскийдің, С. Маршактың, Э. Багрицкийдің, К. Шаңғытбаевтың Р. Бернс балладасының аудармалары риторикалық коммуникацияда ХХ ғасыр ақындары үшін әлеуметтік реализмнің әсерін анықтады. 3. Көркем аударманың дискурстық үлгісін дескриптивті модель ретінде дамыту ұлттық және авторлық концептуалды салалар аударманың риторикалық коммуникация ретінде тиімділігінің факторлары ретінде рөлін, басқа мәдениеттің мәтінін қабылдаушыға интеграциялауды анықтауға мүмкіндік береді. Вордсворт пен Кольридж сонетінің түпнұсқасы мен аудармасының экспрессивті және импрессивті эквиваленттілігін талдау лирикалық кейіпкердің Табиғатпен рухани байланысының лексикалық-стилистикалық және лексикалық-морфологиялық маркерлерінің байланысын орнату арқылы жүзеге асырылады. 4. Көркем аударманың тиімділік факторлары мәтіннің үш құзыреттілігінің – анықтамалық, креативті және рецептивті қатынасының мысалында Басқаны өзінікіне айналдыру процесінде айқындалды. 5. Дискурстық тәсіл мен көркем аударманың тиімділігінің артықшылығы түпнұсқа және аударма авторларының оқырманына иллокуттық және перлокуттық әсерді зерттеу мүмкіндігімен түсіндіріледі. Бернс балладасының аудармашылары үшін де, түпнұсқа авторы үшін де иллокуттық әсер табиғатты суреттеу мен адам мен табиғат арасындағы метафизикалық байланысты және адресатты оқиғалардың серіктесі ретінде қабылдау жатыр. Жанрлық трансформация процесін түсіндіретін орыс аудармаларындағы перлокуттық әсер фольклордағы баллада жанрына, Жуковский жасаған әдеби балладаның айырмашылықтарына қатысты әдеби дәстүрлермен түсіндіріледі. 6. Диалог/диалог емес мәдениеттерді қалыптастырудың шарты ретінде түпнұсқаның ұлттық және авторлық концептуалды салаларын беру әдістері зерттелді. Бұл тәсіл аударманың ұлттық және мәдени сәйкестігі үшін тірек рөлін, сондай-ақ, аударманың маңыздылығын – қабылдаушы мәдениетті жаңарту көзі ретінде парафразаны көрсетуге мүмкіндік берді. Диалог / диалог емес мәдениеттерді қарастыру аударма адресатының белсенді рөлімен және түпнұсқаға жаңа түсіндірмелер қажеттілігімен байланысты көркем аударманың ескіруінің себептерін түсіндіреді. 7. Көркем аударманың дискурстық үлгісін жасау шынайылық (түпнұсқалық) факторлары мен критерийлерін жүйелеуге негізделген. Көркем аударманың шынайылық факторларының аударма көптігімен және аударма дисперсиясымен байланысы анықталды. Аударма көптігінде аударма стратегиясының, жолма-жол аударманың және аударма құзыретінің рөлі көрсетілген. В. Вордсворт пен С. Кольридждің сонеттерінің орыс тіліндегі аудармаларының көптігі сонеттердің кез-келген тілдегі аудармаларын жаңарту жолдарын және XIX-XX ғасырлардағы ақындардың түпнұсқалыққа қол жеткізу факторларымен байланысын көрсетті. Алынған нәтижелердің жаңалығы мен маңыздылығын негіздеу 1. Риторикалық коммуникация тұрғысынан ағылшын романтикалық поэзиясының орыс тіліндегі аудармаларын қарастыру орыс әдебиеті тарихының бөлігі ретінде көркем аударма идеясын кеңейтеді. Бернс балладасының орыс тіліндегі аудармаларындағы жанрлық трансформацияның қайнар көзі ретінде коммуникативті мақсаттар мен аудармашының стратегиясы арасындағы байланысты зерттеу жаңалық болып табылады. Қабылданған тәсіл Пушкин мен Бальмонттың Вордсворт сонеттерінің аудармаларының мысалдарын пайдалана отырып, орыс поэзиясындағы сонетті жаңарту жолдарын көрсетті. Алғаш рет орыс поэзиясындағы сонетті жаңарту жолдары аударманың шынайылық критерийлерін жасауға негіз болды. Түпнұсқа мен аударманың экспрессивті және импрессивті эквиваленттілігін салыстырмалы талдаудың маңыздылығы Вордсворт сонеттерінің орыс және қазақ тілдеріне жаңа аудармаларын жасау үшін аударманың дәлдігіне қол жеткізу ретінде негізделген. Аударманың дәлдігін есептеу әдістемесінің жемістілігі лирикалық кейіпкердің табиғатпен рухани байланысының лексикалық-стилистикалық және лексикалық-морфологиялық маркерлерінің түпнұсқаның ұлттық концептуалды саланы беру, аударманың ұлттық және авторлық концептуалды салаларының рөлін түсіну үшін корреляциясын ескеруді көрсетеді. Ғылымның даму бағыттарына немесе мемлекеттік бағдарламаларға сәйкестігі Диссертация Қазақстан Республикасының ғылымы мен жоғары кәсіптік білімін дамытудың ұлттық білім беру мазмұнын жаңарту, мамандарды гуманитарлық және жалпы мәдени даярлау сияқты бағыттарына сәйкес келеді. Әдебиеттану ғылымының бір бөлігі ретінде аударматанудың ғылыми тарихын жасау, оның ішінде отандық, теориялық тұрғыда да, «Көл мектебі» ақындарының С.Колеридждің, В.Вордсворттың, Р.Саутидің орыс және қазақ тілдеріне жаңа аудармаларын жасау бойынша ұсыныстар әзірлеу өзекті болып табылады. Бұл ретте қазақ әдебиеті үшін зерттелетін ақындардың шығармалары мен аудармалары жаңалық тұрғысынан қызығушылық тудырады. ҚР ғылымы мен жоғары кәсіптік білім беруді дамыту бағыттарының сәйкестігі ұлттық және мәдени бірегейлік, ұлттық өзіндік сана мәселелерін зерделеумен қамтамасыз етілген. Сонымен қатар, диссертацияның маманның құзыреттілік моделін қалыптастыруға, студенттердің коммуникативті, оның ішінде лингвориторикалық дағдыларды игеруіне бағытталуы да өзекті. Диссертация тақырыбы бойынша жарияланған еңбектер тізімі 10. Р. Бернстің «Джон Арпаның дәні» балладасының орыс тіліндегі аударма рецепциясы // «Паисиеви четени» халықаралық ғылыми конференциясының материалдары. - Пловдив университетінің «Паисий Хиландарский» ғылыми еңбектері, Филология, Т. 56, кітап. 1, сб. Б, 2018. - Пловдив: Paisius Hilendarski University Publishing, 2018. ISSN 0861-0029-Б. 367-375. 11. Р. Бернстің орысша аудармалары және фабулярлық өлең ұғымы. / «Ресей қазіргі әлемде» Халықаралық симпозиумы, баяндамалар мен хабарламалар, Велико-Тарново (11-14 қазан 2018). Велико Тырново: Сент-Сент университетінің баспасы. Кирилл мен Мефодий», 2020. ISSN 1312-3069-Б. 143-148 12. Көркем аударманың дискурстық моделі. С. Маршак пен Э. Багрицкий - Р. Бернстің «Джон Арпа Дәні» балладасының аудармашылары / / Cross-Cultural Studies: Education and Science. Contemporary Issues of Linguistics and Translation. Volume 3, Issue II, DOI: 10.24411/2470-1262-2018-10023. Вермонт, АҚШ, 2018, ISSN:24070-1262. 107-115 ББ. ((К.Б. Уразаевамен бірлесіп жазған). 13. Көркем аударма риторикалық коммуникация ретінде / / Әл Фараби атындағы ҚазҰУ Хабаршысы. Филологиялық Серия. – 2020. – № 2(178). ISSN 1563-0323. – 215-222 ББ. (С. Петковамен бірлесіп жазған). 14. Иллокуттық әсер көркем аударманың шынайылығының критерийі ретінде / / ЕҰУ Хабаршысы. Филологиялық Серия. – 2020. – №2(131). ISSN 2616-678X. – 101-112 ББ. 15. Ұлттық және авторлық концептуалды салалар және жанр. Н. Гумилев аудармасындағы Р. Саутидің балладасы // Ш. Уәлиханов атындағы КМУ Хабаршысы. Филологиялық Серия. – 2020. – №3. ISSN 27007-9910. – 126-134 ББ. 16. Оқу сауаттылығы және екінші тілді үйрену процесінде интегралды лингвориторикалық (ЛР) құзыреттілікті қалыптастыру // Лингвориторикалық парадигма: теориялық және қолданбалы аспектілер. –2020. – № 25-2. ISSN 2307-6364. – 237-242 б. (К.Б. Уразаева және Г. Ерік бірлесіп жазған). 17. W. Wordsworth’s sonnet in translation aspect // European Proceedings of Social and Behavioural Sciences EpSBS. DOI: 10.15405/epsps.2020.11.03.30. - Лондон, 2020, 282-292 ББ. (К. Уразаева мен Ж. Бейсенбаевамен бірлесіп жазған). 18. Genre Features Rendering of W. Wordsworth’s Sonnet in Russian Translations: Accuracy Criteria //Journal of Siberian Federal University Humanities and Social Sciences. 2023 16 (7). ISSN 1997-1370 (Print) ISSN 2313-6014 (Online) – pp. 1240-1251. ((Co-authored with K. Urazaeva, S. Petkova)
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://youtu.be/dGaVpul5Bqk?si=5lQuxViGH1JOgG9v
