Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Рубас Алёна Андреевна «8D02305 – Филология» білім беру бағдарламасы бойынша «Когнитивные проекции учебного дискурса в индивидуальном сознании» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Теориялық және қолданбалы лингвистика кафедрасы» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Ресми рецензенттер:
Дмитрюк Наталья Васильевна – филология ғылымдарының докторы, Өзбекәлі Жәнібеков атындағы Оңтүстік Қазақстан педагогикалық университетінің орыс тілі мен әдебиеті кафедрасының профессоры (Шымкент қ., Қазақстан Республикасы);
Жақыпова Айгүл Досжанқызы – филология ғылымдарының докторы, Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің жалпы тіл білімі және әдебиет кафедрасының профессоры, ғылыми жұмыс және өңірмен өзара іс-қимыл жөніндегі проректор (Көкшетау қ., Қазақстан Республикасы).
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Балмагамбетова Жаннат Төлеуқызы – филология ғылымдарының докторы, академик Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды зерттеу университетінің Г.А. Мейрамов атындағы орыс тілі мен әдебиеті кафедрасының қауымдастырылған профессоры (Қарағанды қ., Қазақстан Республикасы);
Уфимцева Наталья Владимировна – филология ғылымдарының докторы, М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің филология факультетінің жалпы және салыстырмалы-тарихи тіл білімі кафедрасының профессоры, «Психолингвистика мәселелері» журналының бас редакторы, А.А. Леонтьев атындағы Мәдениетаралық зерттеулердің ғылыми-білім беру орталығының жетекшісі (Ресей ғылым академиясының психология институты) (Мәскеу қ., Ресей Федерациясы);
Шахин Айгүл Ақынжанқызы – филология ғылымдарының кандидаты, К.Құлажанов атындағы Қазақ технология және бизнес университетінің әлеуметтік-гуманитарлық пәндер кафедрасының қауымдастырылған профессоры м.а. (Астана қ., Қазақстан Республикасы).
Ғылыми кеңесшілері:
Ағманова Әтіркүл Егембердіқызы – филология ғылымдарының докторы, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті филология факультеті, теориялық және қолданбалы лингвистика кафедрасының профессоры (Астана қ., Қазақстан Республикасы).
Щербак Антонина Семёновна – филология ғылымдарының докторы, Г.Р.Державин атындағы Тамбов мемлекеттік университетінің филология және лингвистика факультеті орыс тілі кафедрасының профессоры (Тамбов қ., Ресей Федерациясы).
Қорғау 2025 жылғы 10 мамыр, сағат 14:00-де Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D02305 – Филология» білім беру бағдарламасы бойынша «8D023 – Тілдер және әдебиет» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі аралас форматта (оффлайн және онлайн) өткізіледі деп жоспарлануда.
Сілтемесі: https://surl.li/siwjwd
Мекен-жайы: Астана қ., Қ. Сәтбаев көшесі, 2, оқу-әкімшілік ғимарат, №302 ауд.
Аңдатпа (қаз.):Диссертация бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін «8D02305 – Филология» білім беру бағдарламасы бойынша Рубас Алёна Андреевнаның «Оқу дискурсының жеке санадағы когнитивті проекциялары» АҢДАТПА Қазақстандық білім беру мазмұнын жаңарту аясында оқу дискурсын менталдық модельдеу мәселесін және оның жеке санадағы проекцияларын қалыптастыру механизмдерін зерттеу өзекті әрі сұранысқа ие болып табылады. Оқу дискурсы когнитивтік (танымдық) әлеуетке ие білім беру бірлігі ретінде сипатталады, сондықтан ол тиімді танымдық құралға айналады. Зерттеудің өзектілігі оқу дискурсының шарттары мен жеке сананың өзара әрекеттесу процесін сипаттаудың маңыздылығымен, сондай-ақ жеке санадағы мәтіндерді декодтау (мағынасын ашу) және жаңа екінші мәтіндерді жасау процестерін зерттеуге интегративті тәсілмен анықталады. Оқу мәтінінің феномені оқу әрекетімен байланысты, оның мағыналық қабылдануын зерттеу соңғы жиырма жылда лингвистердің, психологтардың, философтардың жан-жақты талдауларының нысанына айналды. Мәтіннің қаншалықты тиімді декодталатынын анықтау психолингвистикалық және когнитивтік зерттеулердің маңызды бағыттарының бірі болып табылады. XX-XXI ғасырлар тоғысындағы заманауи лингвистика адамның танымдық әрекетіне деген қызығушылықтың артуымен және тілдік материалдың жеке санасында қалай ұйымдастырылатынын және қажет болған жағдайда қалай қайта өңделетінін зерттеудің маңыздылығымен сипатталады. Әр адамның тілдік санасы экстралингвистикалық факторлардың әсерінен қалыптасады. Мәтін және онымен жұмыс істеу – оқу дискурсының ажырамас бөлігі. Оқушы мәтінмен жұмыс істеу барысында автордың қандай ойды жеткізгісі келгенін, оның негізгі идеясын және оқыған материалын өз өмірлік тәжірибесімен қалай байланыстыруға болатынын ойластырады. Оқу дискурсында жаңа материалды ұсыну, білімді тексеру және бекіту процестері жүзеге асырылады, бұл әртүрлі деңгейдегі білім беру мекемелерінде тілдік даярлауға қойылатын жаңа талаптар аясында ерекше маңызды болып отыр. Қазақстандық білім берудің жаңартылған мазмұнына енгізілген өзгерістер интеллектуалдық қызметтің рөлін, шығармашылық қабілеттерді дамытуды, алынған білімді тәжірибеде қолдану дағдыларын айтарлықтай арттырды. Бұл шынайы өмірлік жағдайларды модельдеуге арналған қазіргі оқу дискурсында көрініс тапты. Алайда оқу дискурсының когнитивтік механизмдері мен ақпаратты қабылдау, өңдеу және экстериоризациялау стратегияларын іске асыру тұрғысынан толық жүйелі сипаттамасы жеткілікті түрде зерттелмеген. Зерттеудің ғылыми жаңалығы: 1. Қазақстандық оқу дискурсының когнитивтік проекциялары алғаш рет кешенді түрде зерттелді, олардың құрылымы, мазмұны және қалыптасуы жүйелі түрде анықталды. 2. Оқу дискурсын қабылдау мен интерпретациялаудың негізгі аспектілерін біріктіретін когнитивтік проекциялардың жаңа классификациясы ұсынылды. Бұл олардың қалыптасу және білім беру ортасында қызмет ету механизмдерін анықтауға мүмкіндік береді. 3. Қазақстандық оқу дискурсы жағдайында когнитивтік проекцияларды жасау үшін жеке тұлға қолданатын негізгі механизмдер мен стратегиялар сипатталды. 4. Жеке санада когнитивтік проекцияларды қалыптастыру процесінде оқу дискурсының әлеуеті зерттелді. Әртүрлі стильдегі оқу мәтіндеріне толықтыру әдісін қолдану арқылы жүргізілген кешенді талдау ұсынылған ақпаратты когнитивтік қабылдау ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік берді. 5. Зерттеудің маңызды нәтижесі оқу ақпаратын когнитивтік проекциялаудың жинақтаушы моделін жасау болды. Бұл модель мәтінді қабылдау процесінде когнитивтік проекцияларды құрайтын логикалық байланыстарды анықтауға және визуализациялауға мүмкіндік береді. Зерттеу мәтін теориясын дамытуға, оқу дискурсының концептуалды негіздерін тереңдетуге, оның типологиясын анықтауға, мәтіннің когнитивтік бірлік ретіндегі әлеуетін анықтауға үлес қосады. Зерттеу нәтижелері оқу дискурсының интерпретациялық әлеуетін дамытуға ықпал етеді, өйткені когнитивтік проекцияларды жасауға арналған негізгі механизмдер мен стратегиялар негізделеді, сондай-ақ олардың дифференциациясы қарастырылады. Алынған нәтижелер когнитивтік тұрғыдан басқа институционалдық дискурс түрлерінің ерекшеліктерін кеңінен қарастыруға мүмкіндік береді. Зерттеу нысаны: оқу дискурсының когнитивтік проекцияларын жеке санада қалыптастыру процесі. Зерттеу пәні: когнитивтік механизмдер, стратегиялар және оқу дискурсының жеке тұлғаның тілдік санасында проекцияларын қалыптастыру тактикасы. Зерттеудің мақсаты – оқу дискурсының когнитивтік проекцияларын қалыптастыру ерекшеліктерін анықтау және сипаттау. Бұл мақсатқа қол жеткізу үшін келесі міндеттер қойылды: 1. Оқу дискурсы жағдайында оқу мәтінінің когнитивтік әлеуетін зерттеудің теориялық-әдіснамалық негіздерін әзірлеу. 2. Когнитивтік проекция құралдарын сипаттау (интериоризация және экстериоризация). 3. Оқу дискурсын когнитивтік жобалаудың болжамды механизмдерін, стратегияларын, әдістерін, компоненттерін және схемаларын эксперименталды әдістерді (толықтыру әдісі, ассоциативтік эксперимент) және когнитивтік карталау тәсілін қолдану арқылы тексеру. 4. Дискурстық құзыреттілікті қалыптастыру механизмдері мен стратегияларын талдау негізінде когнитивтік проекцияларды модельдеу. 5. Зерттеу нәтижелеріне сүйене отырып, когнитивтік проекцияларды жіктеу. Зерттеу гипотезасы. Біз келесі болжамнан шығамыз: оқу дискурсының когнитивтік проекциялары әлеуметтік (стереотиптер, нормалар, ережелер) және жеке факторлардың (тәжірибе, жеке сенімдер) әсерінен қалыптасады, бұл ақпараттың когнитивтік проекцияларының жеке санада өзгеруіне әкеледі. Біздің ойымызша, тілдік білімді меңгеруге бағытталған оқу мәтіндерінде дәл, реттелген, қатаң проекциялар жиі кездеседі. Ал тілдік емес білімді меңгеруге бағытталған оқу мәтіндері үшін дәлсіз, ынталандырушы, жеке және еркін проекциялар тән. Бұл зерттеу заманауи дискурсология теориясы бойынша отандық және шетелдік ғалымдардың еңбектеріне негізделді (Н.Д. Арутюнова, Т.А. ван Дейк, А.А. Кибрик, О.В. Коротеева, М. Пешё, П. Серио, М. Фуко); институционалдық дискурс (Ж.Н. Базарбекова, Г.Г. Буркитбаева, Ш.К. Жаркынбекова, Ж.Н. Жунусова, В.И. Карасик, М.Б. Нуртазина, Т.П. Попова, Ю.Н. Сдобнова, М.Ю. Олешков, А.Д. Жакупова); оқу мәтінінің әлеуеті (Т.В. Ежова, О.В. Коротеева, Н.С. Остражкова, А.Р. Файрузова); мәтіннің пайда болуы (Л.С. Выготский, Н.И. Жинкин, И.А. Зимняя, А.Р. Лурия); мәтінді проекциялау психолингвистикалық концепциялары (Е.И. Горошко, А.А. Залевская, А.Е. Кибрик, А.Н. Леонтьев, И.Г. Овчинникова, Н.П. Пешкова, З.Д. Попова, Н.В. Дмитрюк); «когнитивтік проекция» ұғымының дамуы (В.А. Балдова, Э.Е. Каминская, М.Л. Корытная, В.В. Красных, Н.В. Рафикова); оқу дискурсындағы білім форматтары мен деңгейлерінің, когнитивтік және тілдік модельдердің арақатынасы (А.Е. Агманова, Л.В. Екшембеева, А.В. Кащеева, Г.Е. Утебалиева); субъект пен оның санасын зерттеу (Б.Г. Ананьев, В.П. Белянин, Э. Бенвенист, Е.А. Журавлёва, О.В. Магировская, С.Л. Рубинштейн, Э.Д. Сулейменова, Ю.А. Сорокин, Е.Ф. Тарасов, Н.В. Уфимцева, И.И. Халеева). Зерттеу материалы ретінде толықтыру әдістемесін қолдану арқылы жүргізілген эксперименттің деректері (1400 реакция), оқу сауаттылығы тестінің нәтижелері бойынша жазылған екінші мәтіндер (1240 реакция), Google Forms арқылы жүргізілген ассоциативтік онлайн-эксперименттің деректері (1369 реакция; Павлодар, Астана, Қостанай қалаларындағы 8-11 сынып оқушылары) және 25 сабақтың бейнематериалдары (орыс тілі, математика, география пәндері бойынша 5, 9, 11-сыныптарға арналған «BilimLand.kz» оқу видеопорталы). Зерттеудің практикалық маңыздылығы Зерттеу нәтижелерін әртүрлі деңгейдегі білім беру мекемелерінде филологиялық пәндерді оқытуда, сондай-ақ университетте мәтін мен дискурс теориясы бойынша курстарды әзірлеу және жүргізу барысында пайдалануға болады. Алынған қорытындылар инновациялық тіл оқыту технологияларын қолдану және оқу-әдістемелік құралдарды жасау үшін пайдалы болуы мүмкін. Зерттеудің негізгі нәтижелерінің шынайылығы мен негізділігі зерттеу міндеттеріне сәйкес зерттеу әдістері кешенін қолдану, материалдарды жинау, сапалық және сандық талдау арқылы қамтамасыз етіледі. Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар: 1. Оқу дискурсының когнитивтік проекциялары мәтіннің білімді жинақтау, сақтау және тілдік формада жеткізу қасиетін бейнелейді, бұл оны коммуникациялық және білім беру бірлігі ретінде, сондай-ақ оқу қызметіндегі танымдық құрал ретінде тиімді етеді. Дискурс шарттары оқу мәтінінің мазмұны мен жанрына байланысты интерпретациялық диапазонды анықтайды. Мәтінді тұлғалық қабылдау жеке сананың жауабымен анықталады, бұл оқу дискурсының бірегей когнитивтік проекциясын қалыптастырады және жеке түсінікті көрсетеді. 2. Оқу дискурсында таңбалық ақпараттың интериоризациясы және экстериоризациясы когнитивтік проекция құрудың құралдары болып табылады. Интериоризация оқушының жеке тәжірибесіне негізделген когнитивтік проекциялардың санасында қалыптасуына ықпал етеді, ал экстериоризация ішкі ақпараттың сыртқы формаға ауысуы арқылы жүзеге асырылады, бұл білім беру процесіне қатысушылардың әрқайсысында бірегей мәтіндік бейне жасауға мүмкіндік береді. 3. Оқу дискурсының когнитивтік проекциялары субъектінің ішкі менталды процестеріне (қабылдау, жады, зейін), сондай-ақ әртүрлі когнитивтік механизмдерге, стратегияларға және операцияларға негізделеді. Когнитивтік проекциялар трансформация стратегиялары және перспективизация механизмі арқылы жүзеге асады, осылайша оқу дискурсы жағдайында жеке сананы белсендіреді. Когнитивтік проекциялар жеке тұлғаның мотивациясына тәуелді және әрдайым көрінетін бақылауға бағына бермейді. 4. Когнитивтік карталау схемалары когнитивтік проекция модельдерін қалыптастырады, бұл екінші мәтіндер құру стратегияларын (реакциялар, пайымдаулар, сенімдер, пікірлер, терістеулер) анықтайтын логикалық байланыстарды айқындайды. Ақпаратты нақтылау және жетіспейтін деректерді болжау арқылы олар жеке қабылдау ұйымдастыруының ерекшеліктерін және оқушылардың рефлексивтік мәтіндеріндегі стереотиптік схемаларды анықтауға мүмкіндік береді. 5. Жеке санадағы әртүрлі когнитивтік проекциялар алдыңғы жағдайлардың, стратегиялардың және мотивациялық факторлардың әсерінен қалыптасады, бұл оларды дәл/дәлсіз, мотивациялық/реттеуші, жеке/әлеуметтік, еркін/қатаң деп жіктеуге мүмкіндік береді. Еркін проекциялар интерпретацияның кең нұсқаларын ұсынады. Тілдік білімді меңгеруге бағытталған оқу мәтіндерінде дәл, реттелген және қатаң проекциялар басым, ал тілдік емес білімді меңгеруге арналған мәтіндер үшін дәлсіз, мотивациялық, жеке және еркін проекциялар тән. Жұмыстың апробациясы. Зерттеудің негізгі тұжырымдары мен нәтижелері халықаралық ғылыми және ғылыми-тәжірибелік конференцияларда баяндалып, сондай-ақ Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің филология факультеті, теориялық және қолданбалы лингвистика кафедрасының отырыстарында, Г.Р. Державин атындағы Тамбов мемлекеттік университетінің филология және журналистика факультетінің орыс тілі кафедрасы өткізген семинарларда талқыланды. Зерттеу тақырыбы бойынша 17 мақала жарияланды, оның 1-уі Scopus базасында индекстелетін басылымда, 3-уі Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Білім сапасын қамтамасыз ету комитеті ұсынған журналдарда, 13-і халықаралық конференция жинақтарында және басқа да басылымдарда жарық көрді. Зерттеудің болашақ бағыттары оқу дискурсының когнитивтік проекциясына әртүрлі білім беру платформалары мен цифрлық құралдардың әсерін зерттеу, сондай-ақ оқу материалын қабылдаудағы мәдениетаралық айырмашылықтарды талдау болып табылады. Сонымен қатар, оқу дискурсының субъектілері арасындағы өзара әрекеттесу динамикасын әртүрлі контекстерде (мысалы, онлайн және офлайн ортада) зерттеу және олардың когнитивтік модельдерді қалыптастыруға әсерін талдау перспективті болып табылады. Диссертацияның құрылымы мен көлемі. Зерттеу мақсаттары мен міндеттері жұмыстың құрылымын анықтады. Диссертациялық зерттеу кіріспеден, 3 тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және 4 қосымшадан тұрады. Диссертация 5 кесте және 23 суретпен көрнекіленген.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://www.youtube.com/watch?v=tgnXT55cQ8c
