Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Бейсханова Салтанат Алтаевна «8D02305 – Филология» білім беру бағдарламасы бойынша «Түрлі құрылымды тілдердің лингво-мәдени паремиологиялық кеңістіктегі бинарлық оппозициялардың лексикографиялық параметрлеуі» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Теориялық және қолданбалы лингвистика кафедрасы» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Ресми рецензенттер:
Нефедова Лилия Амиряновна – филология ғылымдарының докторы, Челябі мемлекеттік университетінің роман-герман тілдері және мәдениетаралық коммуникация кафедрасының профессоры (Челябі қ., Ресей Федерациясы);
Аязбаева Бахыт Кусаиновна – филология ғылымдарының кандидаты, Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды зерттеу университетінің профессор Ғ.А. Мейрамов атындағы орыс тілі мен әдебиеті кафедрасының қауымдастырылған профессоры (Қарағанды қ., Қазақстан Республикасы).
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Чурилина Любовь Николаевна – филология ғылымдарының докторы, Г.И. Носов атындағы Магнитогорск мемлекеттік техникалық университетінің орыс тілі, жалпы тіл білімі және бұқаралық коммуникация кафедрасының профессоры (Магнитогорск қ., Ресей Федерациясы);
Абишева Клара Мухамедияровна – филология ғылымдарының докторы, Тұран-Астана университетінің әлеуметтік-гуманитарлық және тілдік пәндер кафедрасының профессоры (Астана қ., Қазақстан Республикасы);
Акошева Маржан Касымовна – филология ғылымдарының кандидаты, С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зертеу университеті, қазақ және орыс тілдері кафедрасының доценті (Астана қ., Қазақстан Республикасы).
Ғылыми кеңесшілері:
Жунусова Жанылдык Ныгизбаевна – филология ғылымдарының докторы, Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-дың теориялық және қолданбалы лингвистика кафедрасының профессоры (Астана қ., Республикасы);
Золтан Андраш – филология ғылымдарының докторы, Этвеш Лоранд атындағы Будапешт университетінің профессор, (Будапешт қ., Венгрия).
Қорғау 2025 жылғы 10 мамыр, сағат 10:00 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D02305 – Филология» білім беру бағдарламасы бойынша «8D023 – Тілдер және әдебиет» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі аралас форматта (оффлайн және онлайн) өткізіледі деп жоспарлануда.
Сілтемесі: https://surl.li/bfvumv
Мекен-жайы: Астана қ., Қ. Сәтбаев көшесі, 2, оқу-әкімшілік ғимарат, №302 ауд.
Аңдатпа (қаз.): Бейсханова Салтанат Алтайқызының «8D02305 – Филология» білім беру бағдарламасы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін дайындаған «Түрлі құрылымды тілдердің лингво-мәдени паремиологиялық кеңістіктегі бинарлық оппозициялардың лексикографиялық параметрлеуі» тақырыбындағы диссертациялық жұмысы. Ғылыми жұмыстың жалпы сипаттамасы. Қазіргі уақытта әртүрлі тілдік мәдениеттердің жалпы адамдық және ұлттық-ерекшелік сипаттамаларын лингвистикалық зерттеулер барысында қызығушылық тудырады. Көбінесе олар тілдердің паремиологиялық қорында кездеседі, олардың символдық құрылымы әр халықтың дүниетанымының ұлттық бейнесін көрсетеді. Мақал-мәтелдер паремияның негізгі түрі бола отырып, бай мәдени мұраны алып, тіл мен мәдениет аспектілерін зерттеуге құнды деректер береді. Паремияларға тән қысқалық, бейнелілік және мәнерлілік сияқты ерекше қасиеттер олардың тұрақтылығын және дәстүрлі ауызша және жазбаша сөйлеу жанрларында ғана емес, сонымен қатар қазіргі заманғы қарым-қатынас түрлерінде де қолданылуын қамтамасыз етеді. Бұл паремияларды талдау тілдің дамуы, мәдени трансмиссия және әлеуметтік коммуникация процестерін түсінуге мүмкіндік береді. Диссертациялық жұмыстың өзектілігі тілдің мәдени ерекшеліктерін ескеретін лексикографиялық құралдарды жасау үшін лингвистикалық зерттеулердің заманауи тенденцияларымен анықталады. Паремиялардың маңызды сипаттамаларын және олардың оппозициялық формаларын зерттеу құрылымдық сөздіктерді жасау қажеттілігіне байланысты. Бинарлық оппозициялардың лексикографиясы мақал-мәтелдерді жүйелеудің маңызды кезеңі бола алады, бұл олардың мағыналық бағытын дәлірек жеткізуге мүмкіндік береді. Паремиологиялық кеңістік аспектісіндегі оппозицияларды жаңа ғылыми бағыттар – салыстырмалы лингвомәдениеттану және салыстырмалы паремиография призмасы арқылы қарастыру әмбебап лингвомәдени заңдылықтарды да, бірегей белгілерді де анықтауға мүмкіндік береді, бұл өз кезегінде тілдік және мәдени ерекшеліктерді зерттеудің теориялық аспектілерін байытады. Зерттеудің ғылыми жаңалығы лингвомәдени көзқарас позициясынан және лексикографиялық сипаттаманы (моно-, көптілді сөздіктер) пайдаланудан әр түрлі құрылымы бар тілдердің қарастырылатын паремияларын талдау және ұсынылған тақырыптық жіктеумен анықталады. Зерттелетін паремияларды салыстырмалы талдау қоршаған дүниені категориялаудың ұлттық-мәдени ерекшелігін, оның аксиологиялық компонентін және лингвистикалық интерпретациясын анықтауға мүмкіндік береді. Паремиологиялық кеңістіктің бинарлық оппозициясын белгілі бір тақырыптық вариацияларды жүзеге асыру кезінде семантикалық әлеуеті бар тілдік бірліктердің жұптасқан тіркесімі ретінде қарастырған жөн. Диссертациялық жұмыста алғаш рет құрамдас бөліктері бір нақты бинарлық конструкция болып табылмайтын әртүрлі құрылымдары бар тілдердің (орыс және ағылшын) материалдары арқылы паремияларды зерттеу жүргізілді. Зерттеу нысаны – бинарлық-концептуалды оппозицияларды қарастыратын тілдерінің паремиологиялық қоры болып табылады. Зерттеу пәні – тілдердің паремиологиялық қорының негізгі бинарлық оппозицияларының лексикографиялық көрінісі болып табылады. Зерттеудің мақсаты – лексикографиялық дереккөздер негізінде қарастырылатын тілдердегі паремиологиялық бірліктердің бинарлық оппозицияларын тіларалық салыстыру тұрғысынан кешенді жүйелік талдау. Зерттеу мақсатын жүзеге асыру үшін келесі міндеттер қойылды: 1) тіл призмасы арқылы ұлттық дүниетаным мен мәдени кодты қалыптастырудағы паремиялар мен бинарлық оппозициялардың рөлінің ғылыми-теориялық алғы шарттарын қарастыру; 2) сәйкес лексикографиялық басылымдардан оппозициялық компоненттері бар зерттеліп жатқан мақал-мәтелдерін іріктеу және корпусын анықтау; 3) салыстырылатын тілдердің лексикографиялық көздерінің материалдары негізінде паремияларды жүйелеудің негізгі параметрлік сипаттамаларын қарастыру; 4) құрылымдық талдау арқылы таңдап алынған мақал-мәтелдері негізінде бинарлық оппозициялары тақырыптық топтарға жіктеу; 5) тақырыптық топтар бойынша паремиялар корпусының бинарлық оппозицияларын көрсетудегі ұқсастықтар мен айырмашылықтарды белгілеу және оларды электронды сөздік жобасына енгізу. Зерттеу әдістері. Жалпы ғылыми (таным теориясы, болмыстың тіл жүйесіндегі көрінісі, талдау және синтез), лингвистикалық (сипаттамалы-салыстырмалы, компоненттік, лингвомәдени талдау, сөздіктерден зерттелетін материалдың үздіксіз үлгісін пайдалану). Диссертациялық зерттеуде лексикографиялық параметрлеудің негізгі тәсілдерінің бірі ретінде жүйелік принцип пен модельдеу қолданылады. Зерттеу материалы ретінде ұлттық лексикографиялық дереккөздерден үзіліссіз іріктеу арқылы мақал-мәтелдері алынды (В.И. Даль «Пословицы русского народа», В.П. Жуков «Словарь русских пословиц и поговорок», В.М. Мокиенко «Пословицы в современном русском языке»; G.L. Apperson «The Wordsworth Dictionary of Proverbs», J. Speake «The Oxford Dictionary of Proverbs», L. & R. Flavell «Dictionary of proverbs and their origins». Бұл жұмыста материалды таңдаудың негізгі критерийлері паремиологиялық бірліктердің құрамында уақытпен тексерілген және толық ойы бар сөйлем үлгісіне сәйкес келетін бинарлық оппозициялардың болуы (600-ден аса паремиялар). Зерттеудің теориялық маңыздылығы оның бинарлық оппозициялары бар мақал-мәтелдерді лексикографиялық бейнелеу теориясына қосқан үлесімен анықталады. Туыс емес тілдердің паремияларындағы бинарлық оппозицияның терең лингвистикалық түсінігін ашу салыстырмалы паремиология мен паремиографияның одан әрі дамуына белгілі бір үлес қосады, сонымен қатар қоршаған шындықты түсіну мен бағалауды ұлттық және лингвомәдени қабылдауды анықтайтын экстралингвистикалық факторларды жүйелейді. Диссертациялық жұмыстың нәтижелерін теориялық салыстырмалы лексикография, лингвомәдениеттану және паремиология салаларындағы одан әрі зерттеулерге пайдалануға болады. Зерттеудің практикалық маңыздылығы болып алынған нәтижелерді салыстырмалы тіл білімі бойынша лекциялық курстарды оқыту процесінде, сондай-ақ фразеология, лингвомәдениеттану, этнолингвистика және басқа да көптеген арнайы курстарды оқытуда пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл нәтижелер оқу материалдарын әзірлеуге және бір - және екі тілді паремиологиялық және лингвистикалық сөздіктерді құрастыруға үлкен көмек болады. Қорғауға ұсынылатын негізгі ережелер: 1. Дүниенің паремиялық ұлттық картинасы – белгілі аксиологиялық доминанттары бар этностардың дүниетанымының лингвомәдени кеңістігінің ерекшелігін айқындайтын, бейнелі ойлаудың, объективті дүниені қабылдаудың ерекшеліктерін қалыптастыратын ерекше лингвоментальдық құрылысы. Қазіргі уақытта бұл көзқарас қоршаған кеңістікті бағалау және паремиялық сөздер арқылы болмысты түсіну кезінде заманауи дүниетанымды қалыптастыру үшін өзекті болып табылады. Мақал-мәтелдер лингвистикалық белгінің өзіндік бір түрі болып табылады және дүние мен оның құбылыстарын концептуализациялаудың тілдік жүйесі мен әлеуметтік-мәдени контекст тоғысқан ерекше түрін білдіреді, тіл мен мәдениеттің байланысын бейнелейді. 2. Көптеген паремияларда (мақал-мәтелдер) күрделі ойларды қысқа және бейнелі өрнектер арқылы жеткізуге мүмкіндік беретін, мәдени құндылықтардың ұрпақтан-ұрпаққа берілуін қамтамасыз ететін оппозициялық конструкциялар бар. Оппозиция сипаттаудың әмбебап іргелі әдісі ретінде қоршаған шындықтағы құбылыстарды құрылымдауға және категориялауға ықпал етеді. Бұл принцип қабылдаудың когнитивтік процестерімен, оның ішінде ақпаратты қабылдау және оның мағыналы бейнелерге айналуымен, сонымен қатар өңдеуді, талдауды, салыстыруды, жалпылауды және әртүрлі категориялар арасындағы байланыстарды орнатуды қамтамасыз ететін ойлаумен тығыз байланысты. 3. Қарастырылып отырған тілдердің паремиологиялық кеңістігіндегі оппозицияның вербалдануы паремияларға тән оппозицияның әмбебап үлгілерінде көрінетін ұқсастықтың елеулі белгілеріне ие. Кешенді талдау бинарлық формалардың екілік сипаты бойынша біріктірілген әртүрлі лексикалық нұсқаларын анықтауға көмектеседі. Бұл, өз кезегінде, әлемнің бірегей, бірақ өзара байланысты тілдік суреттерін құрайтын әрбір тіл мен мәдениеттің ерекшелігін көрсететін әртүрлі конструкцияларды анықтауға көмектеседі. 4. Лексикографиялық көздерден алынған бинарлық оппозициясы бар паремиялар олардың тақырыптық топтарға жүйелі түрде таралуын үлес қосады. Бұл тәсіл ең орынды болып табылады, өйткені ол оппозицияның компоненттеріне тән өзара байланыстар пайда болатын жеке лексика-семантикалық жұптарды біріктіруге мүмкіндік береді. Бұл жіктеу бір топтың ішінде де, екіншісімен де қарама-қатынастары өзара әрекетін анықтауға мүмкіндік береді. Оппозициялық компоненттерді салыстырмалы талдау зерттелетін бірліктердің пәндік топтар бойынша сандық дифференциациясын анықтауға, сондай-ақ олардың қарастырылған тілдердің паремияларында бейнеленуіне тән тілдік және мәдени ерекшеліктерін анықтауға мүмкіндік береді. Диссертацияның құрылымы мен көлемі. Диссертациялық жұмыс кіріспеден, екі бөлімнен, суреттер мен кестелерден, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиет тізімінен, үш қосымшалардан тұрады. Диссертациялық жұмыстың қысқаша мазмұны. Диссертацияның кіріспесінде зерттеу жұмысының өзектілігі, мақсаты мен міндеттері, зерттеу объектісі, зерттеу пәні, зерттеу деңгейі, зерттеу әдістемелік негіздері, зерттеу әдістері, диссертациялық зерттеу көздері, ғылыми жаңалығы, теориялық және практикалық маңыздылығы, қорғауға шығарылатын негізгі тұжырымдар, ғылыми-зерттеу жұмысының жарияланымдары қамтылған. Бірінші бөлімде ұлттық дүниетанымның қалыптасуы жағдайында паремияларды зерттеуге арналған шетелдік және қазақстандық зерттеушілердің ғылыми еңбектеріне шолу; паремиологиялық қорды лингвистикалық зерттеу аясында лингвомәдени көзқарас позициясынан талдаудың негізгі бағыттары және бинарлық оппозициялары зерттеудегі заманауи тенденциялар қарастырылады. Екінші бөлімде зерттелетін бинарлық оппозициялардың тақырыптық жіктелуі негізінде жүйеленген фактілік материалдарды іріктеу нәтижелері берілген; Қарастырылып отырған тілдердің материалдары арқылы паремиялық екілік құрылымдардың салыстырмалы талдауы жүргізілді. Диссертациялық зерттеудің негізгі нәтижелері зерттелетін тілдердің мақал-мәтелдеріндегі бинарлық оппозициялардың сан алуан көріністерін көрсетеді. Бинарлық оппозициялардың берілген тақырыптық классификациясы қарастырылып отырған тілдердің мақал-мәтелдерінде өз дәлелін тапты. Пайыздық көрсеткіштердің салыстырмалы визуализациясы қоршаған шындық объектілерінің қарама-қарсы сипаттамаларын білдіретін сипаттамалық бинарлық ооппозициялар мысалдарының көбірек санын көрсетеді (20,8%/21,7%). Жүргізілген талдау көрсеткендей, бұл құрылымдар тілдік заңдылықтарды бейнелеп қана қоймайды, сонымен қатар паремиялар контекстіндегі бинарлық оппозиция компоненттерінің лексикалық мазмұнында көрінетін оппозицияның мәдени ерекшеліктерін көрсетеді. Жұмысты апробациялау. Жұмыстың жариялануы және сыннан өтуі. Диссертациялық жұмыстың негізгі мазмұны ҚР-ның Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитеті ұсынған ғылыми басылымдарында, ғылыми-тәжірибелік конференция материалдарында, Scopus мәліметтер базасына кіретін халықаралық басылымда жарияланды. Диссертациялық зерттеудің апробация нәтижелері келесі басылымда ұсынылған: 1. Принцип бинарности в научном изложении // Science. Research. Practice: таңдаулы мақалалар жинағы. – СПб.: ГНИИ «Нацразвитие», 2020. – 80-82 ББ. 2. Әр түрлі лингвомәдениеттердің паремиологиялық ғалам бейнесінде бинарлық оппозициялардың репрезентациясы // Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университетінің хабаршысы. Филология сериясы. – 2020. – №4(1). – 141-147 ББ. 3. Паремиология кеңістігіндегі бинарлық оппозициялардың лексикографиялық ерекшеліктері: салғастырмалы аспект // Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұттық университетінің хабаршысы. Филология сериясы. – 2021. – №2(135). – 120-127 ББ. 4. Мақал- мәтелдер құрылымының әртүрлі тілдердің материалдары негізінде паремиографиялық интерпретациясы // Қарағанды университетінің хабаршысы. Филология сериясы. – 2023. – №2(110). – 81-88 ББ. 5. Verbalization of the Binary Opposition Man-Woman in Paroemias: A Cross-Cultural Study // International Journal of Society, Culture and Language. – 2023. – Vol. 11, Issue 3. – 312-321 ББ.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://www.youtube.com/watch?v=H-8r-IyWBJQ
