«6D050200 - Саясаттану» мамандығы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Қожбанхан Еркеш Кубжанұлы диссертациясын қорғауы
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Қожбанхан Еркеш Кубжанұлы «6D050200 – Саясаттану» мамандығы бойынша «Ұлттық идеяның қалыптасуында мемлекеттің идеологиялық аппараттарының маңыздылығы: Түркия және Қазақстан мысалында» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - қазақ тілінде
Ресми рецензенттер:
Симтиков Жомарт Кудайбергенович - Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті, Кафедра меңгерушісі
Нұралина Ботакөз Амангелдіқызы - Қазақ-Америка университеті жанындағы Халықаралық Білім беру корпорациясы факультеті
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Муханова Гульмира Бексагатовна - философия докторы (PhD), Алматы технологиялық университеті, оқытушы
Алтыбасарова Мейрамгуль Армияновна - ғылым кандидаты, профессор, ТОРАЙҒЫРОВ УНИВЕРСИТЕТІ, профессор
Сарсенбаева Жанар Ганиевна - ғылым кандидаты, қауымдастырылған профессор, ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКАЛЫҚ
Ермекбаев Адилбек Алпысбаевич - Әл-фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті, Халықаралық қатынастар және әлемдік экономика кафедрасы
Ғылыми кеңесшілері:
Габдулина Бағыш Ахметқызы – тарих ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Саясаттану кафедрасының меңгерушісі (Астана қ., Қазақстан Республикасы)
Өзбек Синан – философия докторы (PhD), профессор, Коджаели университеті Философия кафедрасының меңгерушісі (Измит қ.Түркия Республикасы)
Қорғау 2024 жылғы 6 маусым, сағат 12:00 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «6D050200 – Саясаттану» мамандығы бойынша «8D031 – Әлеуметтік ғылымдар» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі онлайн форматта өткізіледі деп жоспарлануда.
Сілтемесі: https://us06web.zoom.us/j/8114174324?pwd=dVhvaFdrUm9hRll6eTBsclhybUtvZz09
Мекен-жайы: Астана қаласы, А.Янушкевич көшесі, 6, Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-нің 4 оқу корпусы, 112-аудитория
Аңдатпа (қаз.): Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті Саясаттану кафедрасы «6D050200-Саясаттану» мамандығының докторанты Қожбанхан Еркеш Кубжанұлының философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін «Ұлттық идеяның қалыптасуында мемлекеттің идеологиялық аппараттарының маңыздылығы: Түркия және Қазақстан мысалында» тақырыбына арналған диссертациясылық жұмысының АННОТАЦИЯСЫ Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Зерттеудің өзектілігі Қазақстандағы саяси жағдайдың ерекшелігіне, қоғамдық өмірдің түрлі салаларына әсер ететін жүйелік дағдарысты еңсерудің жолдары мен мүмкіндіктерін анықтау үшін идеологиялық процестерді ғылыми талдау қажеттілігіне байланысты. Саяси реформалардың тәжірибесі көрсеткендей, экономикалық, әлеуметтік, саяси және рухани мәселелерді тиімді шешу қазіргі қоғамның сын-қатерлеріне дұрыс жауап берілген және әлеуметтік-мәдени ортаның, халықтың менталитеті мен ұлттық тарихтың ерекшеліктері сауатты ескерілген жағдайда ғана мүмкін болады. Қоғам құрылымындағы елеулі өзгерістер кезеңінде демократияның жалпыадамзаттық қағидаттарын ұлттық мәдениеттің қайталанбас ерекшеліктерімен ұштастыратын жаңа қазақ мемлекеттілігінің рухани-идеологиялық негіздерінің моделін жасау аса маңызды. Күшті интегративті фактор болып табылатын біртұтас ұлттық идеяны дамытуға деген қызығушылық жаһандану жағдайында біртіндеп бөлшектеніп келе жатқан қоғам үшін маңызды және өзекті бола түсуде. Әрине, осы идеяны қалыптастырудың іргелі негіздерін, мүмкіндіктері мен принциптерін мұқият зерделеу, сондай-ақ оны қазіргі саяси идеологияларға бейімдеу тетігін әзірлеу қажет. Сонымен қатар, бұл идея тұрақты ұлттық саясатты қалыптастыруға негіз бола алатындай әлемдік даму бағыттарын ескеру міндетті. Бұл мемлекеттің идеологиялық аппараттарын және олардың елдің идеологиялық базасын қалыптастыруға әсерін мұқият талдауды қажет етеді. Ұлттық бірлікті сақтаудың маңызды шарттарының бірі, әсіресе елеулі өзгерістер мен дағдарыстар жағдайында бірегейлік пен ұлттық идеяны үнемі іздестіру болып табылады. Әлемнің барлық дерлік елдері өзінің бірегей ұлттық болмысын іздеу, ұлтты бір идея төнірегінде топтастыру процесінен өтті. Америка Құрама Штаттарында «Американдық арман» осындай символға айналды. Кезінде генерал Шарль де Голль «Францияның ұлылығы» деген мақсат қойды. Жапония халқы көп жылдар бойы «Жапон кереметін» жасау идеясына түрткі болды. Қазақстан мен Түркияда да қоғамның мақсаттары мен қағидаттарына жетуге бағытталған ұлттық бірегейлік пен топтастыратын ұлттық идеяны қалыптастыру және оны жүзеге асыру мәселелері толастамай келеді. Қазақстан дамуының ұлттық идеясы және оның дүниежүзілік қоғамдастықтағы рөлі туралы пікірталастар қоғам тарихындағы маңызды сәттерде күрт өрбіді. Бұл қазақ халқының Ресей империясының отарлау саясатына қарсы ұлт-азаттық күресі кезеңдерінде, сондай-ақ ұлт мақтанышы-алаш арыстарының Алаш идеясы төнірегінде топтасқан кезінде көрініс тапты. Бұл талқылаулар Кеңес өкіметі кезінде де, Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін де жалғасын тапты. Ұлттық идеяның проблемасы әсіресе «қаңтар оқиғасынан» кейін қалыптасқан өмірлік жағдайлар мемлекеттің даму тұжырымдамасын жаңартуды талап еткен кезде өзекті болды. Түркия халқының мәдениеті, саяси тарихы қазақ елінің мәдениеті және тарихымен үндеседі. Түрік ұлтының қалыптасуы және оның мемлекеттік дамудың рухани идеясы мәселесі, әсіресе, XIX және XX ғасырларда өзекті болды. Осы уақыт ішінде Түркия ұлттық бірегейлікті қалыптастыруды қажет ететін бірқатар тарихи кезеңдерден өтті. ХІХ ғасырдың басында Осман империясының реформистік күш-жігерінің және Батыс державаларының қысымының күшеюінің әсерінен түріктің ұлттық дамуы туралы мәселе өзекті бола бастады. Осман империясының ыдырауы, Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысу және грек-түрік соғысы сияқты кейінгі оқиғалар түрік ұлттық идеясын анықтау қажеттілігін күшейтті. Республика құрылғаннан кейінгі кезеңде Түркияның алдында зайырлылықты енгізу және Мұстафа Кемал Ататүрік жүргізген реформалар сияқты жаңа міндеттер тұрды. Бұл шаралар елді жаңғыртуға және қазіргі әлем жағдайында оның ұлттық бірегейлігін қайта қарауға бағытталды. Қазіргі Түркия – бай тарихы, маңызды геосаяси жағдайы және қарқынды дамып келе жатқан қоғамы бар ел. Соңғы онжылдықтарда Түркия айтарлықтай саяси, экономикалық және әлеуметтік-мәдени өзгерістерден өтті. Байланыс пен өзара түсіністікті нығайтатын Қазақстан мен Түркияның ежелгі өркениеттермен, мәдени алмасулармен және әртүрлі империялардың ықпалымен байланысты ортақ тарихи мұрасы бар. Бұл ортақ мұра ортақ тарихи оқиғалар, мәдени дәстүрлер, тілдік байланыстар және т.б. сияқты аспектілерді қамтиды. Осы тұста Қазақстанның геосаяси перспективалары оның сыртқы саясаты мен стратегиялық дамуының маңызды бағытын білдіретінін атап өткен жөн. Түркі мемлекеттері ұйымы аясындағы ынтымақтастықты тереңдету Қазақстанның Орталық Азия мен әлемдік аренадағы өз позициясын нығайтуға деген ұмтылысын көрсетеді. «Түркі әлемінің келешегі – 2040» құжатын бекіту Қазақстанның ондаған жылдар бойы түркі әлемі контекстіндегі геостратегиялық көзқарасын айғақтайды. Бұл қадам басқа түркі мемлекеттерімен саясат, экономика, мәдениет және қауіпсіздік саласындағы ынтымақтастықтың маңыздылығын көрсетеді. Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев ендігі ынтымақтастық кезеңін «Түркі дәуірі!», яғни «TURKTIME!» деп айқындады. Бұл қарқынды өзгерістер мен сын-қатерлер кезеңінде түркі әлемінің дамуына баса назар аударуды білдіреді. Бұл тәсіл түркі халықтары арасындағы өзара іс-қимылды нығайтуды, экономикалық байланыстарды кеңейтуді және саяси диалогты нығайтуды көздейді. Осыған орай ұлттық идеяны қалыптастыру бойынша түрік тәжірибесін зерделеу бірнеше себептер бойынша Қазақстан үшін маңызды ғылыми қызығушылық тудырады. Біріншіден, ортақ түркі халықтарында және олардың мәдени мұраларында тамыр жайған Қазақстан мен Түркия арасындағы тарихи байланыстар Қазақстанға өзінің тамыры мен мұраттарын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді. Екіншіден, бұл Қазақстанның сыртқы саясатының маңызды элементі болып табылатын екі ел арасындағы достық қарым-қатынастарды нығайтуға және тәжірибе алмасуға ықпал етеді. Үшіншісі, Түркия сияқты, Қазақстан өзінің ұлттық идеясын айқындау және қоғамды ортақ құндылықтар төңірегінде топтастыру қажеттілігі бүгінгі күні маңызды. Сонымен, түрік тәжірибесін зерделеу түркі әлеміндегі бірлік пен өзара түсіністікті нығайтуға ықпал етеді, бұл Қазақстанның халықаралық ауқымдағы ынтымақтастық стратегиясы үшін маңызды. Бұл зерттеу Қазақстан мен Түркия арасындағы тарихи және мәдени байланыстарды ашып қана қоймай, қазіргі жаһандық контексте ұлттық өзін-өзі анықтау стратегиясын әзірлеу үшін қажетті талдаулар жүргізе отырып, Қазақстанның ғылыми саласына елеулі үлес қосу тұрғысынан да өзекті болып табылады. Зерттеу объектісі. Ұлттық идеяны қалыптастыру контекстіндегі мемлекеттің идеологиялық аппараттары. Зерттеу пәні. Түркия мен Қазақстанның ұлттық идеяны қалыптастыру үшін мемлекеттің идеологиялық аппараттарын пайдаланудағы тәжірибесі және оның екі елдің саяси өміріне әсері. Зерттеу мақсаты мен міндеттері: Түркия мен Қазақстан мысалында ұлттық идеяны қалыптастырудағы мемлекеттің идеологиялық аппараттарының рөлін талдау, екі елдегі осы процестің негізгі тенденциялары мен ерекшеліктерін анықтау, осы контексте идеологиялық аппараттарды пайдалану тиімділігіне әсер ететін факторларды зерттеу, сондай-ақ қазіргі саяси жағдай контекстінде осы процесті жетілдіру үшін ұсыныстар беру. Осы мақсаттарға жету үшін келесі міндеттерді шешу қажет: 1. «Идея», «ұлт» және «ұлттық идея» негізгі ұғымдарын анықтау үшін саясаттануда қолданылатын теориялық тұжырымдамаларды талдау. Осы талдау негізінде бұл ұғымдардың өзіндік анықтамасын әзірлеу: 2. Саясаттанудағы қазіргі идеология теорияларын зерттеу және бұл зерттеу жұмысы үшін ең қолайлы әдіснаманы анықтау мақсатында негізгі тұжырымдамалар мен әдістемелерді жүйелеу. 3. Осман империясының құлдырау кезеңінен бастап Кемализм дәуіріне және қазіргі Түркияға ерекше назар аудара отырып, бұл елдегі ұлттық идеяның қалыптасуының тарихи контекстін зерттеу және ұлтшылдық тенденцияларының пайда болуына әсер еткен негізгі элементтерді анықтау. 4. Түркия мен Қазақстандағы ұлттық идеяны қалыптастыру контекстегі ұқсастықтар мен айырмашылықтарды анықтау мақсатында салыстырмалы саяси талдау жүргізу. 5. Қазақ ұлттық идеясының қалыптасу тарихының негізгі кезеңдерін анықтау және бұл кезеңдерде қазақ ұлттық идеясының жандануына әсер еткен негізгі факторларды ашып көрсету. 6. Қазақ қоғамдағы ұлттық идеяны қалыптастырудың қазіргі заманғы үрдістерін талдау, «Жаңа Қазақстан» ұлттық идеясының негізгі басымдықтарын айқындау және оны жүзеге асыруда мемлекеттің идеологиялық аппараттары ретінде маңызды қызмет атқаратын азаматтық қоғамның негізгі құрылымдарын анықтау. Диссертацияның хронологиялық шеңбері таңдалған тақырыпқа және зерттеу көлеміне байланысты. Бұл жағдайда диссертация Түркия мен Қазақстанда ұлттық идеяның қалыптасу тарихына, сондай-ақ қазіргі тенденцияларды талдауға қатысты болғандықтан, хронологиялық негіздер келесідей анықталды: - Осман империясының құлдырау дәуірінен бастап Кемализм кезеңіне дейінгі Түркиядағы ұлттық идеяның қалыптасуын тарихи контекстте қарастыру; - «Түрік-ислам синтезі» тұжырымдамасының эволюциясы және оның қазіргі Түркиядағы ұлттық идеяның қалыптасуына ықпалы; - Патшалық Ресей кезеңінен Кеңес дәуіріне дейінгі Қазақ ұлттық идеясының қалыптасу және даму кезеңдерін зерттеу; - Бүгінгі күнге дейін қазақ қоғамында ұлттық идеяны қалыптастырудың қазіргі заманғы үрдістерін саяси талдау. Осылайша, диссертацияның хронологиялық шеңбері XIX ғасырдан қазіргі заманға дейінгі кезеңдерді қамтиды. Диссертацияның хронологиялық шеңберін осы ретте айқындау Түркия мен Қазақстанда ұлттық идеяны қалыптастырудағы тарихи кезеңдер мен қазіргі заманғы үрдістердің кең ауқымын қамтуға мүмкіндік береді. Бұл талдаудың толықтығы мен тереңдігін қамтамасыз етеді және екі елдегі ұлттық идеяның дамуындағы әртүрлі кезеңдерді қарастыруға мүмкіндік береді. Диссертацияның зерттеу методологиясы: Диссертацияда салыстырмалы және жүйелік талдау әдістері, әлеуметтік-мәдени талдау, тарихи талдау және контент талдау әдістері қолданылады. Бұл жұмыста негізгі ретінде қолданылатын салыстырмалы талдау әдісі әртүрлі мәдениеттерді, олардың идеялар жүйесін және тарихи тәжірибені салыстыруға мүмкіндік береді. Басқа мәдениетті зерттеу бетбұрыс кезеңдерінде ерекше маңызға ие: басқа елдің мәдениетін зерттеу арқылы біз өзімізді жақсы түсінеміз, халықты ұлттық төнірегінде топтастыру мәселесін жаңа жолмен шешеміз. Айта кету керек, салыстырмалы талдаудың мақсаты жалғыз дұрыс және сенімді нұсқаны таңдау емес, ашық типтегі ойлауды қалыптастыру маңызды. Жүйелік талдау ұлттық идея сияқты күрделі және көп қырлы құбылысты тереңірек түсінуге, оны әртүрлі (ұлттық идеяның әлеуметтік-мәдени, геосаяси, экономикалық) аспектілерде қарастыруға мүмкіндік береді. Бұл әдіс зерттелетін объектіні, сондай-ақ ол қалыптасатын ортаның оған әсерін толық ұсынуға мүмкіндік береді. Әлеуметтік-мәдени талдау Қазақстан мен Түркиядағы саяси мәдениеттің бірегей аспектілерін зерттеуге мүмкіндік береді. Бұл әдіс саяси құбылыстарды тереңірек түсінуге, ұлттық мифтердің, мәдени әдет-ғұрыптар мен дәстүрлердің жасырын тамырларын ашады. Осы аспектілерді білу ұлттық идеяны нығайтуға және тұрақтандыруға ықпал етеді, сонымен қатар халықтың әртүрлі топтарының ұлттық идеяның белгілі бір моделін өмірдің ажырамас элементі ретінде қабылдауға психологиялық дайындығын арттырады. Тарихи талдау әдісі зерттелетін құбылыстың сипаттамалары мен қасиеттерін Қазақстан мен Түрік мемлекеттерінің өмір сүруінің әртүрлі кезеңдерінде анықтауға мүмкіндік береді, болашақта белгілі бір идеялардың ұзақ мерзімді перспективаларын болжау және бағалау үшін тың идея ұсынады. Зерттеудің эмпирикалық деректерді жинауға емес, қолданыстағы тұжырымдамалар мен идеологиялық үрдістерді теориялық талдауға бағытталуына байланысты зерттеу жұмысында сауалнамалар мен сұхбаттар сияқты әлеуметтанулық әдістер қолданылмады. Бұл жұмыстың басты мақсаты – мемлекеттің идеологиялық аппаратын және оның ұлттық идеяны қалыптастырудағы рөлін сапалы саяси талдау. Сонымен қатар, зерттеу жұмысындағы «аппараттар» термині белгілі бір функцияларды орындайтын жүйелі және ұйымдастырылған механизмге, тәжірибелер жиынтығына сілтеме жасау үшін қолданылады. Мемлекеттің идеологиялық аппараттары аясында бұл сөз идеологияны қалыптастырумен және таратумен айналысатын институттар мен ұйымдардың жүйелі және ұйымдасқан табиғатын көрсетеді. «Аппарат» терминін қолдану келесі факторларға негізделген: Біріншіден, мемлекеттің идеологиялық аппараттары нақты ұйымдық құрылымы мен иерархиясы бар ұйымдар мен институттар жүйесі ретінде жұмыс істейді. Екіншіден, «аппарат» термині осы институттар қызметінің жүйелілігі мен тұрақтылығын көрсетеді. Олар өз функцияларын жүйелі және үнемі орындайды, бұл идеологияның тұрақты қалыптасуы мен таралуына ықпал етеді. Үшіншіден, «аппарат» сөзі идеологиялық институттар мен ұйымдардың белгілі бір функцияларды орындайтын идеологиялық тәжірибелер жиынтығы ретінде жұмыс істейтіндігін көрсетеді. Ғылыми талдау тұрғысынан зерттеу жұмысында «аппараттар» терминін қолдану осы институттар қызметінің ұйымдастырылған және жүйелі сипатын, сондай-ақ олардың қоғамның идеологиялық құрылымын қалыптастыру мен қолдаудағы маңыздылығын түсінуге көмектеседі. Ал «мемлекет» термині бұл аппараттардың мемлекеттік құрылымдардың бақылауында немесе ықпалында екенін және ұлттық идеямен қамтамасыз ету мен қолдауға, мемлекеттік құндылықтарды насихаттауға және мемлекеттілікті нығайтуға байланысты міндеттерді орындау фактісін көрсету үшін қолданылады. Идеологиялық аппараттар өз қызметін халық арасында мемлекеттің мүдделері мен басымдықтарына сәйкес келетін белгілі бір дүниетанымды, идеологиялық көзқарастар мен мемлекетшілдік құндылықтарды қалыптастыру мақсатында жүзеге асырады. Диссертацияның ғылыми жаңалығы келесідей: 1. Зерттеу жұмысы идея, ұлт және ұлттық идея ұғымдарына негізгі теориялық көзқарастарды бөліп көрсетеді және талдайды. Алдыңғы зерттеулерден айырмашылығы, диссертацияның осы ұғымдарды талдап қана қоймай, олардың өзара байланысын түсінуге жаңа, интеграцияланған тәсіл ұсынылады. Ол осы ұғымдар арасындағы маңызды байланыстарды ашады және қазіргі саяси контексте ұлттық идеяны қалыптастыру процестерін тереңірек түсінуге мүмкіндік беретін жаңа теориялық шеңберді ұсынады. 2. Диссертация саясаттанудағы идеологияның заманауи теорияларын жіктеудің жаңа тәсілін ұсынады. Идеологиялық ағымдарды талдаумен шектелетін дәстүрлі тәсілдің орнына, бұл зерттеу жұмысы олардың әртүрлі ұлттық контексттердегі ұлттық идеяны қалыптастыру процестерін талдауға қолданылуына бағытталған инновациялық әдістемені ұсынады. 3. Диссертация Осман империясының құлдырауы мен кемализм кезеңіне ерекше назар аудара отырып, Түркияда ұлттық идеяның қалыптасу үрдісіне жаңа көзқарас ұсынады. Бұл зерттеу жұмысы негізгі элементтерді және олардың ұлтшылдық тенденциялардың қалыптасуына әсерін бөліп көрсетеді, олардың модернизация мен ұлттық бірегейлік контекстіндегі маңыздылығын көрсетеді. 4. Диссертация екі елдің тарихи, мәдени және саяси ерекшеліктерін ескере отырып, Түркия мен Қазақстанда ұлттық идеяның қалыптасуын салыстырмалы саяси талдауға жаңа аналитикалық тәсілді ұсынады. Әр елдің жалпы шолуларымен шектелген алдыңғы зерттеулерден айырмашылығы, бұл зерттеу жұмысы әртүрлі саяси контексттердегі ұлттық идеяны қалыптастыру үрдістеріндегі бірегей ұқсастықтарды да, өзіндік айырмашылықтарды да анықтайтын интеграцияланған тәсілді ұсынады. 5. Диссертация қазақ ұлттық идеясының қалыптасуының негізгі кезеңдерін анықтауға жаңа хронологиялық және талдамалық тәсілді ұсынады және осы идеяны жаңғыртуға әсер еткен негізгі факторларды айқындайды. Сондай-ақ, тарихтың әртүрлі кезеңдерінде қазақ ұлттық идеясын қалыптастырған ішкі және сыртқы факторларды ескеретін кешенді талдауды ұсынады. 6. Диссертация қазақстандық қоғамдағы ұлттық идеяны қалыптастырудың қазіргі заманғы үрдістерін талдауға кешенді талдамалық тәсілді ұсынады, ол осы үрдіске тарихи, мәдени және саяси аспектілердің өзара іс-қимылы мен әсерін ескереді. Қазақстан Республикасының Президенті Қ.Тоқаевтың жолдауларына, мақалалары мен сұхбаттарына контент талдау негізгі тақырыптарды анықтауға, басымдықтарды белгілеуге, оның саясатының негізгі құндылықтары мен бағыттарын бөліп көрсетуге мүмкіндік береді. Зерттеу жұмысында келесі ғылыми гипотеза ұсынылды: Әр түрлі елдердегі ұлттық идеяны қалыптастыру процестері капитализмнің, индустрияландырудың, саяси және интеллектуалды қозғалыстардың әсері маңызды рөл атқаратын бірегей әлеуметтік-экономикалық, саяси және тарихи жағдайларға байланысты. Түркия мен Қазақстанның тәжірибесі тәуелсіздік немесе мемлекеттілікті сақтау үшін ұлт-азаттық күрес аясында ұлттық идеяларды қалыптастырудың бірегей ерекшеліктерінің көрнекі мысалы болып табылады. Қазақстандағы «Алаш» қозғалысы немесе Түркиядағы ««Бірлік және прогресс» («Иттихат ве Теракки») қоғамы» сияқты саяси-интеллектуалды институттар идеологиялық аппарат ретінде бұл процесте шешуші рөл атқарды. Бүгінгі күні Қазақстанда Ұлттық құрылтай мен ғылыми-зерттеу институттары ұлттық идеяны қалыптастыру процесінде ерекше идеологиялық мәнге ие болуда. Жұмыстың теориялық маңыздылығы Түркия мен Қазақстан мысалында ұлттық идеяны қалыптастыруда мемлекеттің идеологиялық аппаратының маңыздылығын түсінуді кеңейту болып табылады. Зерттеу екі елдің тәжірибесі мен олардың тарихи контекстін салыстырмалы талдауға негізделген осы мәселені талдаудың жаңа теориялық тәсілін ұсынады. Алынған нәтижелер ұлттық идеяны қалыптастыру теориясын дамытуға және саяси идеология саласындағы білімді кеңейтуге мүмкіндік береді. Жұмыстың практикалық маңыздылығы: Зерттеу нәтижелері Қазақстандағы ұлттық идеяны қалыптастыру және осы бағытта идеологиялық жұмысты жетілдіру үшін ұсынымдар әзірлеуде пайдаланылуы мүмкін. Бұл ұсыныстар ұлттық идеяны қалыптастыру процесін оңтайландыруға көмектеседі, бұл өз кезегінде қоғамның бірлігін нығайтуға және елдің алдында тұрған өзекті әлеуметтік-мәдени және саяси сын-қатерлерді шешуге ықпал етеді. Диссертациялық жұмыстың зерттелу деңгейі. Ғылыми журналдарда жарияланған мақалалардың сілтеме көрсеткіштерін қадағалауға мүмкіндік беретін «Scopus» библиографиялық базасында жүргізілген талдау жұмысының нәтижесіне сәйкес, «ұлттық идея», «ұлттық бірегейлік», «ұлт және ұлтшылдық», «ұлтшылдық және этникалық саясат» терминдерін іздестірілетін болса, тақырыпқа сәйкес жалпы саны 4 092 еңбек бар. Тақырып бойынша жүргізілген зерттеу жұмыстары динамикасының үш толқыны байқалады. «Scopus» библиографиялық базасында 2014 жылы аталмыш тақырыптар бойынша 268 еңбек жарияланып, көрсеткіштің алғашқы шарықтау нүктесі пайда болды. Динамиканың екінші толқыны болып сипатталатын 2017 жылы болса, 266 еңбек жарияланды, ал үшінші толқын шарықтау нүктесіне 2021 жылы жетті және бұл жылы жалпы саны 259 еңбек жарияланды. Бұл «ұлттық идея», «ұлттық бірегейлік», «ұлт және ұлтшылдық», «ұлтшылдық және этникалық саясат» тақырыптарының әзірге өзінің маңыздылығын жоғалтпағандығын және қазіргі уақытта ғылым саласындағы зерттелетін өзекті мәселелердің бірі екендігін көрсетуде. Сонымен қатар, «Scopus» базасында «мемлекеттік идеология» («state ideology») және «ұлттық идеология» («national ideology») терминдері де іздестірілді. Іздестіру нәтижесінде «мемлекеттік идеология» тақырыбы бойынша Массачусетс университетінің профессоры Эндрю Ф. Марчтың мақаласына ең көп сілтеме жасалғаны анықталды. Нақтырақ айтқанда, бұл ғалымның «State ideology and the legitimation of authoritarianism: The case of post-Soviet Uzbekistan» атты мақаласына 44 мәрте сілтеме жасалған. Ал «ұлттық идеология» бойынша, посткеңестік мемлекеттеріндегі идеология мәселелерін терең зерттеп жүрген ғалым, Джордж Вашингтон университетінің профессоры Марлен Ларюэльдің «The return of the aryan myth: Tajikistan in search of a secularized national ideology» атты мақаласына 39 мәрте сілтеме жасалған екен. Бұл мемлекеттік-ұлттық идеология мәселесін зерттеу барысында Эндрю Ф. Марч пен Марлен Ларюэль және индекс Хиршасы жоғары басқа да ғалымдардың еңбектерін пайдалану және оларға сілтеме жасау зерттеу жұмысының қаншалықты маңызды әрі салмақты екендігін көрсетеді. Ғылым саласында айтарлықтай орны бар Жиль Делез, Макс Вебер, Теодор Адорно, Антонио Грамши, Карл Маркс, Карл Мангейм, Герберт Маркузе, Юрген Хабермас, Пьер Бурдьё, Карл Поппер, Джон Роберт Томпсон және Мишель Фуко сияқты классикалық және модерн кезеңнің философтарының еңбектері - «идеология» мәселесі бойынша басты еңбектер болып табылады. Ал «саяси идеологиялар» мәселесіне және оның табиғатын, қоғамдағы рөлін және атқаратын функциясын зерттеуге басымдылық берген Эндрю Хейвуд, Терри Иглтон, Ян Реман, Славож Жижек и Мисах Парса сияқты ғалымдардың еңбектері де негізгі еңбектер қатарында. Осы тұста, Антонио Грамши мен Луи Альтюссердің еңбектеріне тоқталу қажеттілігі туындап отыр. Себебі, бұл екі ғалымның зерттеуі «идеология критикасы» мен «идеология теориясы» мәселелерін зерттеуде іргелі еңбектердің бірі. Антонио Грамшидің «Prison notebooks» атты жазбалар жинағында қоғамдағы идеологиялық гегемонияның негізгі табиғатын зерттеген. Сондай-ақ, «моральдік және интеллектуалды көшбасшылық» деп сипатталатын идеологиялық гегемонияның қалыптасуында дәстүрлі және органикалық интеллектуалдардың маңыздылығын және олардың негізгі функцияларын алға тартады. Ал, идеология мәселесін психоанализ теориясы контексінде қарастырған Луи Альтюссер болса, идеология және мемлекеттің идеологиялық аппараттары теориясын алға тартады. Бұл теорияға сәйкес, идеология мәселесін (жалған) сана, ой, белгілі бір көзқарастар жиынтығы сияқты метафизикалық тұрғыдан емес, билікке бағынушы субъектілерді өндіріп шығаратын және түрлі хабитустар арқылы бағынушы субъектілердің қоғамдық құрылымдар ішінде әрекет етулерін қамтамасыз ететін праксистер жиынтығы ретінде қарастыру ұсынылады. Бауырлас Түркия және көршілес Ресей мемлекеттерінде идеология тақырыбы бойынша ұзақ уақыт жүргізілген ғылыми зерттеу жұмыстарының нәтижесінде дүниеге келген пайдалы еңбектер баршылық. Түркияда Шериф Мардин, Синан Өзбек, Мехмет Йетиш, Таныл Борa сияқты ғалымдар идеология мәселесі бойынша жан-жақты зерттеулер жүргізіп, әлі де маңызды еңбектерді жарыққа шығаруда. Әсіресе, Толга Ерсойдың редакторлығымен ұжымдық еңбек нәтижесінде басылып шыққан «Resmi İdeoloji Sözlüğü» атты еңбек маңызды еңбектердің бірі екендігін атап кеткен жөн. Бұл еңбекте Түркия Республикасының қалыптасуында маңызды функцияларды жүзеге асырған саяси-идеологиялық құрылымдардың қызметін және олардың идеологиялық дискурсы терең зерттелген. Ал, көршілес Ресейде болса, Урсул А., Пугачев Б., Дугин А., Жукова Н., Яковлев А. сияқты ғалымдар мемлекеттік идеология тақырыбын зерттеген. Осы тұста, идеологиялық гегемонияның қалыптасуында интеллектуалдардың маңыздылығын алға тартқан С.Г.Кара-Мурзаның еңбегі іргелі еңбектердің бірі екендігін айтып кеткен жөн. Ол өзінің «Идеология и мать ее наука» атты еңбегінде белгілі бір идеологияның қалыптасуында ғылым мен ғылыми ойлаудың рөлі және олардың жұртшылықты сендіру әдістері егжей-тегжейлі қарастырылған. Отандық ғылымға келер болсақ, Қазақстанда ұлттық идея мемлекеттік идеология туралы жан-жақты зерттелген және ғылыми-сараптамалық талдауға ұсынылған бірқатар іргелі еңбектер бар. Отандық саяси ғылымда Қазақстанның мемлекеттік идеологиясы, ұлттық бірегейлік және ұлттық сана қалыптастыру саясаты мәселелері Тәжин М., Шаукенова З., Изотов М., Косиченко А. және т.б. авторлардың еңбектерінде зерттелген. Сонымен қатар, Қазақстанда саясаттану ғылымы саласында «ұлттық идея» тақырыбы бойынша жалпы саны 10 диссертация жазылған, оның ішінде 1-PhD, 2-докторлық және 7-кандидаттық диссертация. Ал, «ұлттық бірегейлік» тақырыбы бойынша болса, жалпы саны 10 диссертация жазылған, оның ішінде 5-PhD және 5-кандидаттық диссертация. Мысалға, Асем Кайдарова «Қазақстан Республикасының ұлттық идеясының қалыптасуы (саясаттанулық талдау)» докторлық диссертациясында кеңес дәуіріне дейінгі және кеңестік кезеңдегі Қазақстанның ұлттық идеясы феноменінің жалпы сипаттамасын көрсетіп, тәуелсіздік жылдарындағы ұлттық идеяның жаңғыру үдерісін талдаған. Нұркен Айтымбетов «Ұлттық бірегейлік – Қазақстанның саяси мәдениетінің қалыптасу факторы» PhD диссертациясында Қазақстанның ұлттық болмысы мен саяси мәдениетінің қалыптасу үдерісіндегі тарихтың этномәдени символдық мәні қарастырылған. Ал Нұрбек Пұсырманов болса, «Ұлттық идея қазақстандық қоғамды топтастырудың факторы ретінде» PhD диссертациясында ұлттық өзіндік сананы қалыптастыруда қазақ әліпбиінің латын графикасына көшу үдерісі негативті психологиялық стереотиптер мен әдеттер, ескі нышандарды жоюға елеулі ғылыми-практикалық бетбұрыстар жасайды деген тұжырымды ұсынады. Сондай-ақ, «www.nauka.kz» сайтының ұлттық ресурстар базасында «ұлттық идея» тақырыбы бойынша жалпы саны 29 ғылыми зерттеу жұмысы, ал, «ұлттық бірегейлік» тақырыбы бойынша болса, жалпы саны 4 ғылыми зерттеу жұмысы жүргізілген. Қазақстанда «ұлттық идея», «ұлттық бірегейлік» тақырыптары бойынша 33 ғылыми зерттеу жұмысы жүзеге асырылған. Бұл зерттеу жұмыстардың 13-і Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 10-ы Философия, саясаттану және дінтану институты тарапынан жүргізілген. Отандық және шетелдік еңбектерді талдау нәтижесінде ұлттық идея мен ұлттық бірегейлікті қалыптастыру бойынша Қазақстанның идеологиялық саясатын шетелдік мемлекеттің тәжірибесімен салыстырмалы талдауға негізделген саясаттанулық зерттеу еңбектерінің жоқ екендігі анықталды. Түркия мен Қазақстандағы ұлттық идеяны қалыптастыру үрдістерін салыстырмалы саяси талдауға негізделген бұл зерттеу жұмысы жаңа саяси даму перспективаларын ұсынуға бағытталған. Қорғауға ұсынылған негізгі тұжырымдар. Зерттеу нәтижесінде қол жеткізген келесідей тұжырымдарды қорғауға ұсынамыз: 1. Ұлттық идея – бұл этникалық қауымдастықтың ортақ бірегейлігін қалыптастыратын және оны ұлт құруға жұмылдыруға негіз болатын мифтер, символдар, тарихи естеліктер мен саяси стратегиялық мақсаттар жиынтығын қамтитын абстрактілі тұжырымдама. Бұл тұжырымдама этникалық қауымдастықтың бірегейлігін, оның «алтын ғасыр» деп аталатын даңқты тарихи кезеңін түсінуді, сондай-ақ болашақ даму мен мемлекеттік құндылықтарды бағалауды қамтиды. Ұлттық идея қоғамдық көшбасшылардың, ойшылдар мен мәдени қайраткерлердің белсенді әрекеттері мен зияткерлік күш-жігерінің арқасында қалыптасады және таралады. Бұл нәтижесінде халықтың ұжымдық сенімдері мен іс-әрекеттеріне әсер етеді. 2. Идеологияны әлем туралы қате түсінік, жалған сана ретінде қарастырудың орнына, идеологияны іс жүзінде практикалық үрдіс ретінде қарастыру қажет. Яғни идеология «рухани әлем» деп түсінетін «идеялар әлемінде» емес, керісінше институттарда және оларға тән тәжірибелерде өмір сүреді. Қандай-да бір идеяның қоғамдық санаға енуіне және саяси шындықтың бір бөлігіне айналуына ықпал ететін қалыптастыру және тарату институттары бар. Саясаттануда мұндай институттар мемлекеттің идеологиялық аппараттары ретінде анықталады. 3. Түркияда ұлттық идеяның пайда болуында және дамуында Осман империясының күйреу үрдісі, ал республиканың негізін қалау барысында кемализм мен зайырлылық қағидасы ықпал еткен. Қазіргі Түркияда болса «түрік-ислам синтезі» тұжырымдамасына негізделген ұлттық идеясы үстемдік құруда. Түркияда ұлттық идеяның қалыптасуы мен дамуын сипаттайтын трансформацияларға саяси талдау жүргізу кезінде ислам діні әрқашан осы кезеңдердің барлығында сабақтастық пен дәйектілікті көрсететін ажырамас негіз екені анықталды. 4. Зерттеу батыс және шығыс елдеріндегі ұлттардың қалыптасу процесінде экономикалық, саяси және мәдени факторларға, сондай-ақ тарихи контекстке байланысты айтарлықтай айырмашылықтар бар екенін растайды. Салыстармалы саяси талдау нәтижесіне сәйкес, XIX ғасырда батыс елдерінде капитализм мен индустрияландырудың дамуы ұлттық мемлекеттер мен ұлттық бірегейлікті қалыптастырудың негізгі ынталандырушысы болды, ал Түркия мен Қазақстан сияқты Шығыс елдерінде ұлтшылдық сыртқы қауіптерге, интервенцияға және отаршылдық әрекеттерге жауап ретінде пайда болды. Ал Кеңестік кезеңдегі ұлтшылдық қоғамды бақылау құралы ғана емес, сонымен бірге орталық үкіметтің билігін нығайту және Кеңес одағы шеңберінде біртұтас идеологиялық бағытты сақтау құралы болды. Түркиядағы кемализм идеясы ұлттық зайырлы мемлекет құру жобасының темірқазығына айналған. 5. Қазақ халқының Патшалық Ресейдің отаршылдық саясатына қарсы күресі, Алаш қозғалысы, сондай-ақ Кеңес үкіметінің ұлтшылдықты билігін нығайту және қоғамдық бақылауды күшейту құралы ретінде пайлануы сияқты саяси үрдістер Қазақстанда ұлттық идеяның қалыптасуына ықпал етті. Тәуелсіздік алғаннан кейінгі кезеңде Қазақстанда халықтың бірлігі мен тұтастығын қамтамасыз ету мақсатында көпмәдениеттілік пен көпұлттылық идеясы үстемдік етті. Осылайша әлеуметтік және саяси факторлардың әсері Қазақстанның ұлттық идеясын қалыптастыру мен дамытуда, оның контуры мен эволюция траекториясын айқындауда шешуші рөл атқарды. 6. Бүгінгі күні зияткер және сапалы ұлт қалыптастыруға, ұлттың тарихи санасы мен жадын және құндылықтар жүйесін жаңғырту «Жаңа Қазақстан» ұлттық идеясың негізгі басымдықтары болып табылады. Осы бағытта ұлттық құрылтай мен зиялы қауымдастықтың, білім беру жүйесі мен ғылыми-зерттеу институттарының маңыздылығы зор. Олар жаңа ұлттық идеяны білім беру үдерісіне және ғылыми зерттеулерге белсенді енгізіп қана қоймай, қойылған мақсаттарға жету үшін қажетті бірегейлікті, мәдени мұраны және құндылықтарды қалыптастыру бойынша кең ауқымды жұмысты жүзеге асыруы тиіс. Сонымен қатар, олар біртұтас ұлттық сана мен ұлттық идеяны құруға және қолдауға ықпал ететін мемлекеттің қуатты идеологиялық аппараттары ретінде әрекет етуі керек. Алынған нәтижелерді апробациялау. Диссертациялық жұмыстың ғылыми нәтижелері мен қорытынды тұжырымдары бойынша отандық және шетелдік басылымдарда, халықаралық ғылыми-теориялық, тәжірибелік конференциялардың материалдар жинағында жалпы саны 7 мақала жарияланды. Соның ішінде ҚР БҒМ Білім және ғылым саласындағы қадағалау комитеті бекіткен тізімге енетін журналдарда 3 мақала, халықаралық ғылыми-теориялық және тәжірибелік конференциялардың материалдар жинағында 3 мақала, «Скопус» («Scopus») мәліметтер базасында 1 мақала жарық көрді: 1. Problematic of ideological formation in Kazakhstan: three-dimensional practice of the Muftiate as an ideological state apparatus (an Althusserian analysis) International Journal of Law and Management (United Kingdom), Vol. 64 No. 3, pp. 273-291. ISSN: 1754-243Х DOI: https://doi.org/10.1108/IJLMA-08-2021-0191. 2. Француз ғалымы Луи Альтюссердің теориясы контекстінде идеология ұғымын жаңадан қарастыру // Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ Хабаршысы. Саяси ғылымдар, Аймақтану, Шығыстану, Түркітану сериясы. № 4 (125)/2018, 31-38 беттер. 3. Идеологиялық гегемония қалыптасуында интеллектуалдардың маңыздылығы // Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ Хабаршысы. Саяси ғылымдар, Аймақтану, Шығыстану, Түркітану сериясы. № 1 (126)/2019, 69-75 бет. 4. «Постшындық» («Post-truth»), медиа және саясат // Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ Хабаршысы. Саяси ғылымдар, Аймақтану, Шығыстану, Түркітану сериясы. № 1 (130)/2020, 145-153 беттер. 5. Исламо-турецкий синтез как доминирующая национальная идея Турецкой Республики // Россия и Европа: связь культуры и экономики: Материалы XXIX международной научно-практической конференции (5 марта 2021 года). Прага, Чешская Республика, 100-103 беттер. 6. Концепция «нациестроительства» как один из основных элементов в реализации государственной идеологии // Заманауи әлемнің әлеуметтік-саяси процестеріндегі жастар: Профессор, философия ғылымдарының кандидаты Гүлнар Байғанқызы Аскееваның 60 жылдығына арналған IX Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары, Астана, 2019, 50-53 беттер. 7. Национальная идея как современная концепция в формировании национального государства // Студенттер мен жас ғалымдардың «ǴYLYM JÁNE BILIM - 2019» XIV Халықаралық ғылыми конференциясының баяндамалар жинағы, Астана, 2019, 5871-5873 бет. Диссертацияның құрылымы. Зерттеу жұмысы құрылымы және алға қойған мақсат-міндеттеріне сәйкес анықтамалардан, қысқартулардан, кіріспеден, әрқайсысы екі бөлімшеден тұратын үш тараудан, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен және қосымшалардан тұрады.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://www.youtube.com/watch?v=UuBvWSq_Pz4
