Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Әлібай Ерлан Ақылжанұлы «8D03106 – Саясаттану» білім беру бағдарламасы бойынша «Қазақстанның шекаралас өңірлерінің азық-түлік қауіпсіздігі саласындағы мемлекеттік саясаты» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Саясаттану кафедрасы» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Ресми рецензенттер:
Симтиков Жомарт Құдайбергенұлы – саяси ғылымдарының докторы, профессор, Абай атындағы ҚазҰПУ Саясаттану және әлеуметтік-философиялық пәндер кафедрасының меңгерушісі. Мамандығы: «23.00.02 - Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық мүдделер және саяси процестер мен технологиялар» (Алматы қ., Қазақстан Республикасы);
Шериязданов Бауржан Рахимгалиевич – саяси ғылымдарының кандидаты, Қазақстан Республикасы Ғылым және Жоғары Білім Министрлігі ғылым комитетінің Мемлекет тарихы институтының жетекші ғылыми қызметкері. Мамандығы: «23.00.02 - Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық мүдделер және саяси процестер мен технологиялар» (Астана қ., Қазақстан Республикасы).
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Жұмағұлов Елдос Тәңірбергенұлы – философия докторы (PhD), «Қоғамдық келісім» РММ жетекші сарапшысы. Мамандығы: «6D050200 – Саясаттану» (Астана қ., Қазақстан Республикасы);
Қалиев Ильдар Әбужанұлы – саяси ғылымдар кандидаты, «Торайғыров университеті», философия және әлеуметтік ғылымдар кафедрасының профессоры, мамандығы: «23.00.02 - Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық мүдделер және саяси процестер мен технологиялар» (Павлодар қ., Қазақстан Республикасы);
Кожирова Светлана Басейовна – саяси ғылымдар докторы, профессор, Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Шығыстану институтының бас ғылыми қызметкері. Мамандығы: 23.00.02 - Саяси институттар, этносаяси конфликтология, ұлттық мүдделер және саяси процестер мен технологиялар (Астана қ., Қазақстан Республикасы).
Ғылыми кеңесшілері:
Онучко Марина Юрьевна – саясаттану ғылымдарының кандидаты, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия Ұлттық университеті саясаттану кафедрасының профессоры. Мамандық: 8D03106 – Саясаттану (Астана қ., Қазақстан Республикасы);
Лапенко Марина Владимировна – тарих ғылымдарының кандидаты, Патриса лумумба атындағы Ресей халықтар достығы университеті салыстырмалы саясаттану кафедрасының доценті (Мәскеу қ., Ресей Федерациясы.
Қорғау 2025 жылғы 8 сәуір, сағат 16:00-де Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D03106 – Саясаттану» білім беру бағдарламасы бойынша «8D031 – Әлеуметтік ғылымдар» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі аралас форматта (оффлайн және онлайн) өткізіледі деп жоспарлануда.
Сілтемесі: https://us06web.zoom.us/j/8114174324?pwd=dVhvaFdrUm9hRll6eTBsclhybUtvZz09
Конференцияның идентификаторы: 811 4174 324
Кіру коды: DC9hpA
Мекен-жайы: Астана қаласы, Қ.Сәтпаев к-сі, 2, Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ-нің №1 оқу әкімшілік ғимараты, 302 аудитория.
Аңдатпа (қаз.): Әлібай Ерлан Ақылжанұлының «8D03106 - Саясаттану» мамандығы бойынша философия докторы (PhD) академиялық дәрежесін алуға ұсынылған «Қазақстанның шекаралас өңірлерінің азық-түлік қауіпсіздігі саласындағы мемлекеттік саясаты» тақырыбындағы диссертациялық жұмысы Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының (бұдан әрі – ФАО, ағылш. Food and Agriculture Organization, FAO) 2024 жылғы деректері бойынша әлем халқының шамамен 9,8%-ы азық-түлік тапшылығына ұшырауда. Бұл жағдай тамақ жетіспеушілігіне тап болған адамдар санының артқанын көрсетеді. Егер азық-түлік қауіпсіздігі мәселесін тек аштықпен ғана шектемей, кеңірек қарастыратын болсақ, онда әлем халқының шамамен 18%-ы, яғни 1,4 миллиардқа жуық адам тұрақты, жеткілікті және теңгерімді тамақтануға қол жеткізе алмай отырғаны анық. Бұл олардың денсаулығы мен әлеуметтік-экономикалық дамуына кері әсер етеді. Қазіргі уақытта барлық елдер азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету барысында ауқымды сын-қатерлерге тап болуда. Бұл жағдайға ықпал ететін негізгі факторлар қатарына климаттың өзгеруі, демографиялық өзгерістер, экономикалық тұрақсыздық, сондай-ақ коронавирус пандемиясының салдары мен жаңа геосаяси қақтығыстар кіреді. Соңғысына Таяу Шығыстағы соғыс пен ірі державалар арасындағы экономикалық текетірестің күшеюі мысал бола алады. Азық-түлік қауіпсіздігі кез келген мемлекет үшін стратегиялық маңызға ие. Халық санының артуы мен климаттың өзгеруі жағдайында қауіпсіз және құнарлы азық-түлікке тұрақты қолжетімділікті қамтамасыз ету барған сайын өзекті болуда. Пандемия, логистикалық тізбектердің үзілуі мен геосаяси қақтығыстар азық-түлік қауіпсіздігін жаһандық күн тәртібіндегі маңызды мәселеге айналдырды. Бүгінгі таңда әлемдік үрдістер бағаның емес, азық-түліктің қолжетімді болуы негізгі факторға айналғанын көрсетіп отыр. Бұл тенденция алдағы жылдары да маңызды болмақ. Жоғарыда аталған факторлар азық-түлік бағасының күрт өсуіне алып келді. Нәтижесінде, миллиондаған адамдар, әсіресе Африканың ең осал елдерінде, кедейлікке ұшырады. Осыған байланысты, Қазақстан инновациялық даму кезеңінде азық-түлік қауіпсіздігі мәселелеріне көбірек назар аударуда және ел халқын азық-түлікпен қамтамасыз ету мәселесі мемлекеттік деңгейде өзекті болып отыр. Азық-түлік қауіпсіздігіне табиғи факторлардың әсеріне 2024 жылғы көктемгі су тасқыны айқын мысал бола алады. Бұл табиғи апаттың салдарынан егіс алқаптарының бір бөлігі зақымданып, азық-түлік жеткізу логистикасы бұзылды. Осы жағдай ауыл шаруашылығын климаттың өзгеруіне бейімдеу және тұрақты азық-түлік жүйелерін дамыту қажеттігін дәлелдейді. 2022 жылы өткен Жаһандық азық-түлік қауіпсіздігі саммитінде Қазақстан Президенті азық-түлік қауіпсіздігі қазіргі әлемдегі ең өзекті мәселелердің бірі екенін атап өтті. Ол 2019 жылғы кездесу кезінен бастап азық-түлік тапшылығына ұшыраған адамдар саны 135 миллионнан 345 миллионға дейін артқанын мәлімдеді. Қазақстан жаһандық азық-түлік дағдарысымен күресу үшін ауыл шаруашылығы әлеуетін тиімді пайдалануды жалғастырады. Ел бидай мен басқа да негізгі азық-түлік өнімдерін сенімді жеткізуші болып қала береді. Президент аштықпен күресу бойынша күш-жігерді арттыру қажеттігін атап өтіп, Ислам азық-түлік қауіпсіздігі ұйымымен және БҰҰ-мен бірлескен азық-түлік жеткізу жобаларын, соның ішінде Ауғанстанға гуманитарлық көмек көрсетуді кеңейтуге дайын екенін жеткізді. Сондай-ақ, ол азық-түлік пен тыңайтқыштарды санкциялық шектеулерден босатып, оларды ең кедей елдерге жеткізуді қамтамасыз етуді қолдап, Қара теңіз астық бастамасын қолдау туралы мәлімдеді. «Бұл үшін бізге Дүниежүзілік сауда ұйымының қағидалары мен ережелеріне негізделген ашық, әділ және инклюзивті көпжақты сауда жүйесі қажет. Сонымен қатар, жаһандық азық-түлік қауіпсіздігі жүйесін жетілдіру туралы ойлануымыз керек. Өткен жылы әлем халқының 10%-ға жуығы аштық мәселесіне тап болды. Азық-түлік қауіпсіздігі туралы ерікті ақпарат алмасуды, оның ішінде өндіріс, экспорт және импорт көлемдерін жариялауды күшейту қажет. Біз халықаралық қауымдастықтың азық-түлік дағдарысына қарсы іс-қимылын қаржыландыруға қатысты ашық мониторинг жүргізуіміз керек», – деп мәлімдеді Мемлекет басшысы. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өз бастамаларын толықтыра отырып, азық-түлік қауіпсіздігі мәселесін маңызды халықаралық алаңдарда көтеруді жалғастыруда. Ол Абу-Дабиде өткен «Тұрақты даму апталығы» саммитінде климаттың өзгеруі мен су ресурстарының жетіспеушілігі ауыл шаруашылығы үшін үлкен сын-қатерлер екенін және бұл мәселелер жаһандық шешімдерді, сондай-ақ халықаралық ынтымақтастықты талап ететінін атап өтті. БРИКС+ саммитінде Президент азық-түлік жеткізу тізбегін әртараптандыру және ауыл шаруашылығына инвестиция салу азық-түлік дағдарысы қаупін азайтуға көмектесетінін баса айтты. Қазақстан Еуразиядағы азық-түлік қауіпсіздігі орталығына айналып, логистикалық инфрақұрылымды дамытып, экспорттық әлеуетін арттыруға дайын екенін мәлімдеді. Сонымен қатар, Мемлекет басшысы халықаралық агенттікке берген сұхбатында жаһандық азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету тек экономикалық шешімдерге ғана емес, саяси ерік-жігерге де байланысты екенін атап өтті. Бұл азық-түлікке қатысты сауда кедергілерін жою мен санкциялық шектеулерді алып тастауды қажет етеді. Қазақстандағы азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету – елдің ұлттық қауіпсіздігін нығайтудың, күшті мемлекетті қалыптастырудың, оның тұрақты ұзақ мерзімді дамуы мен экономикалық өрлеуінің негізгі шарттарының бірі. Бұл сондай-ақ мемлекеттік егемендікті сақтаудың маңызды факторы, демографиялық саясаттың негізгі элементі және халықтың өмір сүру сапасын жақсартуға бағытталған стратегиялық ұлттық басымдықтарды іске асырудың қажетті шарты болып табылады. Республиканың және оның өңірлерінің азық-түлік қауіпсіздігі ұлттық қауіпсіздік жүйесіндегі экономикалық қауіпсіздіктің ажырамас бөлігі болып табылады. Ол қолданыстағы жүйенің экономикалық тұрақтылығы мен тәуелсіздігін, сондай-ақ ұлттық мүддеге нұқсан келтірмей азаматтардың негізгі қажеттіліктерін қанағаттандыру қабілетін көрсетеді. Сонымен қатар, азық-түлік қауіпсіздігі тек экономикалық аспектіден ғана тұрмайды, өйткені ол ұлттық қауіпсіздіктің басқа салаларымен, соның ішінде әлеуметтік тұрақтылықпен, халықтың денсаулығымен және экологиялық тұрақтылықпен тығыз байланысты. Бұл өзара байланыс мемлекеттік стратегиялық бастамаларда ерекше атап өтіледі. Қазақстан халқына арналған «Әділетті Қазақстанның экономикалық бағыты» атты Жолдауында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев елдің сенімді өнеркәсіптік базасын құру және экономикалық дербестігін қамтамасыз ету негізгі міндет екенін айтты. Осы тұрғыда азық-түлік қауіпсіздігі азаматтардың әл-ауқатын арттыруда маңызды рөл атқарады және мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі ретінде белгіленді. Бұл идеяны одан әрі дамыту 2024 жылғы 2 қыркүйектегі Президенттің «Әділетті Қазақстан: заң және тәртіп, экономикалық өсу, қоғамдық оптимизм» Жолдауында көрініс тапты. Онда азық-түлік қауіпсіздігі ұлттық саясаттың маңызды элементі ретінде атап өтілді. Қасым-Жомарт Тоқаев тек өнеркәсіптік әлеуетті нығайтудың ғана емес, сонымен қатар халықтың сапалы азық-түлік өнімдеріне тұрақты қолжетімділігін қамтамасыз етудің маңыздылығына назар аударды. Климаттың өзгеруі және экономикалық тұрақсыздық сияқты жаһандық сын-қатерлер жағдайында бұл міндет мемлекеттік деңгейде кешенді және үйлестірілген тәсілді талап етеді. Сонымен қатар, азық-түлік қауіпсіздігі тікелей әлеуметтік тұрақтылық пен халықтың өмір сүру деңгейіне әсер етеді, бұл оны Қазақстан үшін басым міндеттердің біріне айналдырады. Азық-түлік қауіпсіздігі мәселесі Ресей-Украина қақтығысы аясында одан әрі өзекті бола түсті. Айта кету керек, бұл қақтығыс басталмай тұрып-ақ бірқатар елдер бұрыннан бар мәселелердің салдарынан елеулі тұрақсыздыққа тап болған еді. Ресей-Украина қақтығысы ауыр салдарға әкелді, соның ішінде азық-түлік қауіпсіздігі мәселесін тереңдетіп, оны жаһандық деңгейге шығарды. Алайда Қазақстанның азық-түлік қауіпсіздігіне әсер еткен сын-қатерлер тек осы қақтығыспен шектелмейді. Атап айтқанда, Таяу Шығыстағы жағдайдың шиеленісуі энергия ресурстарының қымбаттауына алып келді, бұл өз кезегінде ауыл шаруашылығы өнімдерінің өзіндік құнына әсер етті. Сондай-ақ, Азия-Тынық мұхиты аймағындағы геосаяси шиеленіс Қазақстанды жаңа өткізу нарықтарын іздеуге мәжбүрлеп, Қытай мен Парсы шығанағы елдеріне экспорттық жеткізілімдерді кеңейтуге ынталандырды. Қазіргі геосаяси тұрақсыздық жағдайында азық-түлік қауіпсіздігі ұлттық қауіпсіздіктің стратегиялық элементіне айналды, алайда ол әрдайым халықты қолжетімді азық-түлікпен толық қамтамасыз ете бермейді және қолайлы әлеуметтік-экономикалық ахуал қалыптастыруға әрдайым ықпал ете бермейді. Осы тұрғыда шекара маңындағы өңірлер азық-түлік дағдарысын шешуде маңызды рөл атқарады. Шекара маңындағы өңірлер, яғни шекаралық аймақтар, ерекше сипаттарға ие және халықаралық қатынастар мен түрлі салалардың дамуына маңызды үлес қосады. Қазақстанда бұл өңірлер стратегиялық маңызға ие, өйткені олар өңіраралық байланыстардың дамуына белсенді ықпал етеді. Қазақстанның шекара маңындағы өңірлері елдің ұзақ шекарасының бойында орналасқан және өңіраралық байланыстар мен халықаралық ынтымақтастықты дамытуда стратегиялық маңызға ие. Қазақстан бес мемлекетпен – Ресей, Қытай, Қырғызстан, Өзбекстан және Түрікменстанмен шектеседі. Бұл өңірлер көрші елдермен және халықаралық серіктестермен тұрақты байланыстарды қамтамасыз ете отырып, экономикалық, көлік және сауда салаларында маңызды рөл атқарады. Қазақстанның солтүстігінде шекара маңындағы өңірлерге Қостанай, Ақмола, Шығыс Қазақстан және Солтүстік Қазақстан облыстары жатады. Бұл өңірлер Қазақстанның ең ірі экономикалық серіктесі – Ресеймен сауда қатынастарында маңызды орынға ие. Осы облыстардағы ауыл шаруашылығы мен көлік инфрақұрылымының белсенді дамуы тек ішкі азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етіп қана қоймай, сондай-ақ экспорттың кеңеюіне ықпал етеді. Сонымен қатар, Түрікменстанмен және Ресеймен шекаралас орналасқан батыстағы шекара маңындағы өңірлер – Атырау, Маңғыстау және Батыс Қазақстан облыстары да маңызды рөл атқарады. Бұл өңірлер мұнай мен газды тасымалдауда және елдің энергетикалық қауіпсіздігін қамтамасыз етуде ерекше маңызға ие. Қазақстанның оңтүстігінде Алматы, Жамбыл, Түркістан және Қызылорда облыстары Қытай, Қырғызстан және Өзбекстанмен шектеседі. Бұл өңірлер ауыл шаруашылығын, көлік және туризм салаларын белсенді дамытып, Орталық Азия және Қытаймен экономикалық байланыстарды нығайту мен азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуде маңызды буындарға айналуда. Ал Шығыс Қазақстан облысы Қытай және Ресеймен шектесіп, металлургия және агроөнеркәсіп салаларында стратегиялық маңызға ие. Шекара маңындағы өңірлер арасында Солтүстік Қазақстан облысы (СҚО) ерекше орын алады. Ресеймен шектесетін стратегиялық орналасуының арқасында СҚО – екі ел арасындағы азық-түлік және өнеркәсіптік тауарлардың тиімді қозғалысын қамтамасыз ететін маңызды көлік-логистикалық торап. Сонымен қатар, бұл өңір астық және ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіруде көшбасшы болып табылады және экспорттық нарықтарға белсенді қатысады, бұл оны халықаралық азық-түлік нарықтарының негізгі ойыншысына айналдырады. Осыған байланысты, осы саладағы мемлекеттік саясаттың тиімділігін арттыру қажеттілігі туындайды. Алайда, 2024 жылы өңірде болған ауқымды су тасқындары өнімділіктің төмендеуіне және жергілікті азық-түлік нарығының тұрақсыздануына әкелді. Бұл аграрлық секторды, әсіресе шекара маңындағы аудандарды қолдауға бағытталған қосымша мемлекеттік шаралардың маңыздылығын көрсетті, өйткені климаттық факторлардың әсері дәл осы аймақтарда ерекше сезіледі. Өңірдің халықаралық байланыстарды нығайту және инвестиция тарту әлеуеті жоғары, бұл ауыл шаруашылығының дамуына және азық-түлік қауіпсіздігінің жақсаруына ықпал етеді. Солтүстік Қазақстан облысы аграрлық секторды қолдауға арналған түрлі мемлекеттік және өңірлік бағдарламаларға белсенді қатысып келеді, бұл осы бастамалардың тиімділігін талдауға және оларды жетілдіруге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, Қазақстан мен Ресей арасындағы ұзақ шекара үлкен коммуникативтік кеңістік қалыптастырып, трансшекаралық экономикалық схемалар арқылы серпінді өзара іс-қимылға жол ашады. Бұл үдерісте маңызды рөлді Қазақстан мен Ресейдің өңіраралық ынтымақтастық форумы атқарады. Бұл форум екі елде кезекпен өткізіледі: алғашқысы 2003 жылы Омбы қаласында өтсе, 2018 жылы Петропавлда – Солтүстік Қазақстан облысының әкімшілік орталығында ұйымдастырылды. Форумның СҚО-да өткізілуі өңірдің екіжақты ынтымақтастықтағы стратегиялық маңыздылығын, сондай-ақ оның аграрлық өндіріс пен логистика саласындағы әлеуетін айқындады. Аталған форум сауда-экономикалық ынтымақтастық, инфрақұрылым мен логистиканы дамыту, энергетика және цифрландыру сияқты түрлі салалардағы бірлескен жобаларды талқылау және іске асыру алаңы ретінде қызмет етеді. Шара барысында кедендік рәсімдерді оңайлату, жаңа өндірістік кластерлер құру, өңірдің экспорттық әлеуетін кеңейту және ауыл шаруашылығына инновация енгізу мәселелері қарастырылады. Форумнан бөлек, Солтүстік Қазақстан облысы Қазақстан мен Ресей арасындағы сауда байланыстарын нығайтуға және бірлескен агроөнеркәсіптік жобаларды дамытуға бағытталған басқа да екіжақты бастамаларға белсенді қатысады. Өңірге инвестиция тарту мүмкіндігі тек ауыл шаруашылығының дамуына ғана емес, сонымен қатар елдегі азық-түлік қауіпсіздігін арттыруға да ықпал етеді. Соңғы жылдары ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттауға арналған «жасыл» дәліздер құруға және логистикалық маршруттарды Ресей өңірлерімен интеграциялауға ерекше көңіл бөлінуде. Осылайша, Солтүстік Қазақстан облысы халықаралық ынтымақтастықты, азық-түлік қауіпсіздігін және тұрақтылықты өңірлік және ұлттық деңгейде нығайтуда жетекші рөл атқарады. Өңір өзінің стратегиялық орналасуы мен экономикалық әлеуетінің арқасында Қазақстанның шекара маңындағы басқа өңірлерінің ішінде ерекше орынға ие. Диссертациялық зерттеудің Солтүстік Қазақстан облысына бағытталуы – шекара маңындағы өңірлердегі мемлекеттік саясаттың азық-түлік қауіпсіздігі саласындағы мәселелері мен перспективаларын жан-жақты талдауға мүмкіндік береді. Өңірдің стратегиялық маңызы, экономикалық әлеуеті және бірегей сын-қатерлері ескеріле отырып, мұндай зерттеу өңірдегі ғана емес, тұтастай елдегі азық-түлік қауіпсіздігін нығайтуға бағытталған тиімді саясат пен тәжірибелерді әзірлеуге ықпал етеді. Осыған байланысты диссертациялық зерттеудің өзектілігі келесі факторлармен анықталады: 1. Азық-түлік қауіпсіздігі – Қазақстан мемлекеттік саясатының басым бағыттарының бірі, өйткені оның басты мақсаты – адамның және мемлекеттің қауіпсіз өмір сүруін қамтамасыз ететін қолжетімді әрі сапалы азық-түлік жүйесін құру. Азық-түлік қауіпсіздігі саласындағы тиімсіз мемлекеттік саясат тек адам ағзасының физиологиялық дамуының бұзылуына ғана емес, сонымен қатар мемлекеттің тұтастығының әлсіреуіне де әкелуі мүмкін. 2. Мемлекеттің шекара маңындағы өңірлеріндегі азық-түлік қауіпсіздігінің жай-күйі агроөнеркәсіп кешенінің тиімділігі мен бәсекеге қабілеттілігіне байланысты. 3. Агроөнеркәсіп кешенінің дағдарыстық сипаты мен төмен тиімділігі ауыл шаруашылығы еңбегін бағалаудың жаңа тәсілдерін енгізуді және оны басқаруға арналған мемлекеттік саясаттың оңтайлы моделін әзірлеуді талап етеді. 4. Азық-түлік қауіпсіздігі саласындағы мемлекеттік саясаттың жаңа моделін қалыптастыру қажеттілігі бұл саланы саяси дамудың маңызды элементі ретінде тереңірек зерделеудің өзектілігін көрсетеді. Осылайша, зерттеудің өзектілігі – шекара маңындағы өңірлерде азық-түлік қауіпсіздігі саласындағы мемлекеттік саясаттың қазіргі жағдайын талдау қажеттілігінен туындайды. Бұл мемлекеттік билік органдарына мемлекеттік саясатты қалыптастыру және жетілдіру бойынша ұсынымдар әзірлеуге мүмкіндік береді. Жоғарыда айтылғандарды ескере отырып, Қазақстан Президенті атап өткендей, елді өңірлік азық-түлік хабы ретінде дамытуға бағытталған нақты шараларды ұсынуға болады. Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Диссертациялық зерттеудің мақсаты – Қазақстанның шекара маңындағы өңірлерінде азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша мемлекеттік саясатты зерттеу және талдау. Осы мақсатқа жету үшін келесі міндеттерді шешу қажет: - Азық-түлік қауіпсіздігінің мәні мен мазмұнының теориялық аспектілерін зерттеу; - Ішкі және сыртқы орта факторларының әсерін ескере отырып, азық-түлік нарығының жай-күйін бағалау әдістері мен даму стратегияларын анықтау, сондай-ақ азық-түлік нарығын дамытудағы шетелдік тәжірибені зерделеу және оны ұлттық экономика жағдайына бейімдеу мүмкіндіктерін қарастыру; - Шекара маңындағы өңірлерде азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын кешенді талдау және бөліп көрсету; - Солтүстік Қазақстан облысының мысалында шекара маңындағы өңірлердің азық-түлікпен қамтамасыз етілуінің ресурстық әлеуетіне баға беру; - Азық-түлік нарығының қазіргі жай-күйін әртүрлі факторларға байланысты зерттеу; - Шекара маңындағы өңірлерде азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесін жетілдіру бойынша негізгі шаралар мен құралдарды ұсыну. Зерттеу нысаны – Қазақстанның шекара маңындағы өңірлерінде азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша мемлекеттік саясат. Зерттеу пәні – Солтүстік Қазақстан облысын негізгі стратегиялық өңір ретінде қарастыра отырып, шекара маңындағы өңірлерде азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ететін және реттейтін жағдайлар мен факторлар. Зерттеудің ғылыми жаңалығы. Зерттеу барысында жұмыстың жаңалығын айқындайтын келесі нәтижелер алынды: - Азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің теориялық негіздері нақтыланып, толықтырылды, соның ішінде: азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің негізгі аспектілері айқындалды; бағалау критерийлері мен көрсеткіштері (ел, өңір, аудан, халық топтары деңгейінде) жинақталып, толықтырылды; азық-түлік қауіпсіздігіне әсер ететін факторлар жүйеленіп, олардың кеңейтілген жіктемесі ұсынылды; қазіргі экономикалық, әлеуметтік, саяси және экологиялық жағдайларға байланысты негізгі қауіп-қатерлер көрсетілді; - Қазіргі әлеуметтік-экономикалық жағдайларды және түрлі мемлекетаралық байланыстардың қалыптасуы мен нығаюын ескере отырып, азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттары мен қағидаларын қамтитын тұжырымдамалық ережелер қалыптастырылды; - Мемлекеттік реттеудің шетелдік тәжірибесі жүйеленді. Бұл тәжірибе азық-түлік нарығының әртүрлі деңгейдегі бәсекеге қабілеттілігін кешенді анықтауды қамтиды және бұрынғы белгілі тәсілдерден айырмашылығы – нарықтық экономиканың заңдарына негізделген, өндірістік көзқарасты қолдана отырып, экономикалық субъектілердің өз мақсаттарына жету және максималды пайда табу бойынша нақты және әлеуетті артықшылықтарға ие болуын негіздейді; - Солтүстік Қазақстан облысына (СҚО) тән негізгі проблемалар мен сын-қатерлер анықталды, олардың негізінде ұсыныстар мен ұсынымдар әзірленді. Бұл ұсыныстар СҚО-ның ерекше жағдайларына бейімделген мақсатты бағдарламаны әзірлеуге негіз бола алады. Зерттеу шекара маңындағы өңір ретінде СҚО-дағы азық-түлік қауіпсіздігін талдауға бағытталған және осы талдау нәтижелері мақсатты бағдарламаларды қалыптастыру үшін пайдалы болуы мүмкін; - Солтүстік Қазақстан облысының азық-түлік нарығының қазіргі жағдайы әртүрлі факторлар тұрғысынан зерттелді; - Солтүстік Қазақстан облысының мысалында шекара маңындағы өңірлердің азық-түлікпен қамтамасыз етілуінде арнайы экономикалық аймақтардың рөлі айқындалды; - Зерттеу барысында шекара маңындағы өңірлерде азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттары анықталды. Осы өңірлер үшін азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің мақсатты бағдарламасын әзірлеу бойынша ұсыныстар жасалды. Бұл бағдарлама қауіпсіздік механизмдерін реттейді және қосымша талдау негізінде басқа шекара маңындағы облыстарға бейімделуі мүмкін; - Шекара маңындағы өңірлердің азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесін жетілдіру бойынша негізгі шаралар мен құралдар ұсынылды. Сонымен қатар, азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету жүйесін басқарудың бейімделген механизмі ұсынылды. Бұл механизм өкілеттіктер мен міндеттерді нақты ажыратуды қарастырады және Қазақстан Республикасының 2022-2024 жылдарға арналған азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету жоспарына негізделген. Болжамдау және мониторинг әдістерін пайдалану арқылы бұл тәсіл елдің азық-түлік қауіпсіздігінің оңтайлы деңгейіне қол жеткізуге мүмкіндік береді. Зерттеудің әдіснамалық негізі. Зерттеу жұмысының әдіснамалық негізін жалпы ғылыми әдістер мен ғылыми таным тәсілдері құрайды, атап айтқанда: Жүйелік талдау – мемлекеттік саясаттың азық-түлік қауіпсіздігі саласындағы әртүрлі элементтерінің өзара байланыстары мен өзара әрекеттестігін анықтауға, сондай-ақ шекара маңындағы аймақтардың азық-түлік жүйесін өндіріс, бөлу, тұтыну және тәуекелдерді басқаруды қамтитын тұтас жүйе ретінде қарастыруға мүмкіндік берді. Корреляциялық талдау – азық-түлік қауіпсіздігіне әсер ететін ықтимал факторларды анықтауға және оны жақсарту стратегияларын әзірлеуге мүмкіндік береді. SWOT-талдау – азық-түлік қауіпсіздігінің экономикалық, әлеуметтік, экологиялық және саяси аспектілерін қамти отырып, оның күшті және әлсіз жақтарын анықтауға, сондай-ақ әртүрлі факторлардың шекара маңындағы аймақтардағы азық-түлік қауіпсіздігі жағдайына әсерін бағалауға негіз болды. Регрессиялық талдау – ауыл шаруашылығы көрсеткіштерінің капиталға салынған инвестициялар мен өндірістік шығындарға тәуелділігін анықтауға мүмкіндік береді. Дисперсиялық талдау – қауіпсіздік деңгейінің әртүрлі топтар арасында айырмашылығы бар-жоғын тексеру үшін қолданылды. Сонымен қатар, деректердің қалыпты таралуы мен дисперсиялардың біртектілігі туралы болжамдарды тексеру жүзеге асырылды. Статистикалық талдау – азық-түлік сапасын бақылауға және өңір халқының азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің тиімді әдістерін қарастыруға көмектесті. Құжаттық талдау – Қазақстанның шекара маңындағы өңірлеріндегі азық-түлік қауіпсіздігінің қазіргі жағдайы туралы нақты ақпарат алуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, зерттеу барысында мемлекеттік саясаттың азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы жүзеге асырылуын қадағалау және оның тиімділігін бағалау үшін мониторинг және бағалау әдістері қолданылды. Бұл қол жеткізілген нәтижелерді анықтауға, проблемалық мәселелерді айқындауға және оларды шешу бойынша ұсынымдар әзірлеуге мүмкіндік берді. Саяси зерттеу әдістеріне мыналар жатады: Институционалдық талдау, ол мемлекеттік билік институттарының ұлттық саясатты іске асырудағы рөлін бағалауға мүмкіндік берді. Саяси-құқықтық талдау әдісі, бұл ұлттық саясаттың нормативтік-құқықтық базасын бағалауға және оны жүзеге асырудағы басты тезистер мен басымдықтарды айқындауға мүмкіндік берді. Бұл әдіснамалық тәсілдер мемлекеттік саясаттың Қазақстанның шекара маңындағы өңірлеріндегі азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі кешенді зерттеуін жүргізу үшін бір-бірімен үйлесімді түрде қолданылды. Зерттеудің теориялық және практикалық маңыздылығы. Зерттеудің теориялық және практикалық маңыздылығы диссертациялық жұмыс қорытындыларының шекара маңындағы өңірлердегі азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша мемлекеттік саясатты әзірлеуде, сондай-ақ оның ағымдағы жағдайын әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан бағалауда қолданылу мүмкіндігінде жатыр. Сонымен қатар, зерттеу нәтижелері саясаттану, экономика және басқа да пәндер бойынша оқу бағдарламалары мен материалдарын әзірлеу үшін пайдаланылуы мүмкін. Зерттеу нәтижелері азық-түлік қауіпсіздігі саласындағы теориялық білім қорын толықтырып, осы бағыттағы ғылыми тұжырымдамаларды кеңейтеді. Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар. - Азық-түлік қауіпсіздігі – тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамудың негізгі шарты. Азық-түлік қауіпсіздігі – агроазық-түлік өндірісінің бәсекеге қабілетті көрсеткіштеріне қол жеткізу үшін шешілуі тиіс басты міндеттердің бірі. Оны жүзеге асыру ауыл шаруашылығы кешенін (АӨК) жаңғырту стратегиясымен тығыз байланысты. Өзін-өзі азық-түлікпен қамтамасыз ету деңгейін арттыру – азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің маңызды факторы; - Мемлекеттік реттеудің шетелдік тәжірибесін талдау азық-түлік қауіпсіздігін зерттеудің теориялық негіздерін қалыптастыруға мүмкіндік берді. Әлем елдерінде қолданылатын азық-түлік қауіпсіздігінің негізгі үлгілері мен түрлері жүйеленді. Олардың кейбірін Қазақстан жағдайына бейімдеуге болады, бұл тиімді басқару мүмкіндіктерін арттырады; - Ұлттық экономикаға бейімделген азық-түлік нарығын дамыту бағыттары ұсынылды. Оларға жоғары технологиялық ауыл шаруашылығын дамыту, биотехнологияларды енгізу, халықаралық ынтымақтастықты арттыру, көтерме сауда орталықтарын құру, инновациялық технологияларды дамыту және азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудің кешенді бағдарламасын әзірлеу кіреді; - Азық-түлік қауіпсіздігі – халықтың әл-ауқатын арттырудың және өмір сүру сапасын жақсартудың негізі. Шекара маңындағы аймақтардың азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету өңірлік агроөнеркәсіп кешені мен азық-түлік нарығының жағдайымен тікелей байланысты; - Шекара маңындағы аймақтардағы азық-түлік қауіпсіздігі арнайы экономикалық аймақтармен (АЭА) тығыз байланысты. АЭА өңірлік экономикалық өсуді ынталандыруда және инвестицияларды тартуда маңызды рөл атқарады. Олардың тиімді дамуы ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру көлемін ұлғайтуға және жергілікті нарықта азық-түліктің қолжетімділігін арттыруға ықпал етеді; - Солтүстік Қазақстан облысының азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша мемлекеттік саясаты 2021-2025 жылдарға арналған өңірді дамыту бағдарламасына негізделген. Бұл бағдарлама ауыл шаруашылығы саласының тұрақты дамуына және халықтың азық-түлікпен қамтамасыз етілуіне бағытталған стратегиялық құжат болып табылады; - Инновациялық ауыл шаруашылығы стратегиясы әзірленді. Ол азық-түлік қауіпсіздігі деңгейін жүйелі түрде бақылауды және тиісті шешімдер қабылдау үшін деректерді уақтылы жаңартуды қарастырады; - Мемлекеттік реттеу жүйесін жетілдіру бойынша шаралар ұсынылды. Олардың ішінде – антимонополиялық саясатты күшейту, құқықтық базаны жетілдіру, салалық қауымдастықтар құру, инновациялық технологияларды дамытуға қолдау көрсету. Зерттеу нәтижелерінің апробациясы. Зерттеу нәтижелері келесі ғылыми басылымдарда жарияланды: Scopus базасында индекстелетін ғылыми журналдарда (Journal of Educational and Social Research (Q2) және Siberian Journal of Life Sciences and Agriculture (Q4)) – 2 мақала. Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі ұсынған ғылыми журналдарда – 3 мақала. Халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциялар жинақтарында – 2 мақала. Диссертация құрылымы. Диссертациялық жұмыс кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімі мен қосымшалардан тұрады.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://www.youtube.com/watch?v=aOO2FAwjP4w
