Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Утегенов Еркебулан Какимович «8D04106 – Аналитикалық Экономика» білім беру бағдарламасы бойынша «Сүт өнімдерін өндіру саласында кәсіпкерлікті дамыту (Ақмола, Солтүстік Қазақстан және Қостанай облыстарының материалдары негізінде)» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Экономика және кәсіпкерлік кафедрасы» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Ресми рецензенттер:
Пягай Александр Анатольевич – экономика ғылымдарының докторы, профессор, Қазақ ұлттық хореография академиясының «Өнертану және арт-менеджмент» кафедрасының профессоры (Астана қ., Қазақстан Республикасы).
Айнаканова Бакытгуль Азимхановна – PhD, доцент, «Қазақ агротехникалық зерттеу университеті» ҚеАҚ «Менеджмент» кафедрының доцент (Астана қ., Қазақстан Республикасы).
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Котеев Санджи Васильевич – экономика ғылымдарының кандидаты, доцент, А.А. Никонов атындағы Бүкілресейлік Аграрлық мәселелер және информатика институтының Ғалым хатшысы (Мәскеу қ., Ресей Федерациясы);
Акимбекова Галия Уйсимбековна – экономика ғылымдарының докторы, профессор, «Қазақ аграрлық-өнеркәсіптік кешенінің экономикасы және ауылдық аумақтарды дамыту ғылыми-зерттеу институты» ЖШС Басқарма Төрағасының орынбасары (Алматы қ., Қазақстан Республикасы);
Керимова Укиляй Керимовна - экономика ғылымдарының докторы, Қазақ ұлттық аграрлық университетінің «Менеджмент және агробизнесті ұйымдастыру» кафедрасының профессоры (Алматы қ., Қазақстан Республикасы).
Ғылыми кеңесшілері:
Майдырова Айгуль Булатовна – экономика ғылымдарының докторы, профессор, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Экономика және кәсіпкерлік» кафедрасының профессоры (Астана қ., Қазақстан Республикасы);
Юрай Немец – PhD, профессор, Масариков университетінің «Мемлекеттік экономика» кафедрасының професоры (Брно қ., Чехия).
Қорғау 2025 жылғы 27 тамыз, сағат 10:00 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D04106 – Аналитикалық Экономика» мамандығы бойынша «8D041 – Бизнес және басқару» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі онлайн форматта өткізіледі деп жоспарлануда.
Сілтемесі: https://clck.ru/3MwBV7
Мекен-жайы: Астана қ., Қажымұқан, 11, №517 ауд.
Аңдатпа (қаз.): Утегенов Еркебулан Какимович 8D04106 – Аналитикалық экономика оқу бағдарламасы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алуға ұсынылған «Сүт өнімдерін өндіру саласында кәсіпкерлікті дамыту (Ақмола, Солтүстік Қазақстан және Қостанай облыстарының материалдары негізінде)» диссертациялық жұмысының АНДАТПАСЫ Диссертациялық зерттеу тақырыбының өзектілігі сүт өнімдерін өндіру саласында және азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етуде, сондай-ақ Қазақстан Республикасы өңірлерінің әлеуметтік-экономикалық даму ісінде кәсіпкерлікті дамытудың маңыздылығына байланысты. Президент Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың «Сындарлы қоғамдық диалог – Қазақстанның тұрақтылығы мен өркендеуінің негізі» атты Қазақстан халқына Жолдауында қала мен ауылды дамытудың берік негізі ретінде шағын және орта бизнестің тиімділігі және экологиялық таза өнім өндірудің негізгі көзі ретінде Ауыл шаруашылығын қолдау қажеттілігі туралы айтылады. Статистикалық деректерге сәйкес Қазақстан Республикасы халқының 42%-ы ауылдық жерлерде тұрады және сүт шаруашылығы тек азық-түлік көзі ғана емес, сонымен қатар олардың негізгі табыс көзі болып табылады. Қазақстан Республикасында сүт өнімдерін өндіру саласындағы кәсіпкерліктің негізгі проблемалары: - сүт өнімдерін өндірушілердің шикізат импортына тәуелділігі (құрғақ сүт, ашытқы, орау, жабдық); - Қазақстанның ЖІӨ-дегі ШОК үлесінің төмендігі, қосылған құны бар өнім шығаратын кәсіпорындардың салыстырмалы түрде дамымаған қабаты. Қазақстанның АӨК дамытудың 2017-2023 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасында «нарықтарда сұранысқа ие бәсекеге қабілетті агроөнеркәсіптік кешен өнімдерін өндіруді қамтамасыз ету» мақсаты қойылған. - ауылда ұйымдастырылған шаруашылық нысандарын құру үшін үй шаруашылықтарының, жеке қосалқы шаруашылықтардың кооперациясының болмауы. Қазақстан Республикасында сүт өндірушілердің басым үлесін жеке қосалқы шаруашылықтар алады. ҚР Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша жеке қосалқы шаруашылықтар 2023 жылы сүт өндірудің жалпы көлемінің 70% - дан астамын өндірді. Техникалық талаптарға және қажетті жабдықтың болмауына сәйкес бұл сүт тауарлық емес. - материалдық-техникалық базаның төмен деңгейі. ҚР АШМ деректері бойынша Қазақстандағы ауыл шаруашылығы техникасы моральдық және физикалық тұрғыдан 80% - ға тозған. Осы сектордағы техниканың жаңару пайызы 2-4% құрайды. Сонымен қатар, саланың қалыпты жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін жыл сайын техника түрлеріне байланысты машиналардың кемінде 8-10% - ы жаңартылуы тиіс. Өз кезегінде тозған және ескірген жабдықты пайдалану жөндеу және жанар-жағармай материалдарына (бұдан әрі – ЖЖМ) жұмсалатын шығындарды орта есеппен 20%-ға ұлғайтады, бұл сайып келгенде егін жинаудың төмендеуіне әкеледі; - ауыл шаруашылығы құрылымдарын мемлекеттік қолдаудың жеткіліксіз деңгейі, көптеген фермерлер қаржылық қолдау тетіктері олардың сұранысы мен талаптарына сәйкес келмейді деп санайды. Субсидиялаудың жекелеген нысандары тек ірі шаруашылықтарға ғана қолжетімді. Жоғарыда аталған проблемаларды шешу сүт өнімдерін өндіру саласындағы кәсіпкерлікті дамытуға және Қазақстан Республикасының Ақмола, Солтүстік Қазақстан және Қостанай облыстарында және басқа да әлемдік нарықтарда өнім өндіру көлемін ұлғайтуға мүмкіндік береді. Диссертациялық зерттеудің мақсаты – сүт өнімдерін өндіру саласындағы кәсіпкерлікті дамытудың теориялық және практикалық тәсілдерін зерттеу және оны жетілдіруге арналған ұсыныстарды әзірлеу. Қойылған мақсатқа жету үшін жұмыста келесі зерттеу міндеттер қойылды: - сүт өнімдерін өндіру саласындағы кәсіпкерлікті дамытудың теориялық негіздерін зерттеу; - бизнес-процестерді басқару механизмін және кәсіпкерлік қызметті бизнес-модельдеу ерекшеліктерін қарастыру; - зерттеу тақырыбы бойынша шетелдік тәжірибені зерделеу; - Ақмола, Солтүстік Қазақстан және Қостанай облыстарында сүт өнімдерін өндіру дамуының қазіргі жағдайына талдау жүргізу; - осы үш облыстағы сүт өнімдерін өндіру тиімділігіне баға беру; - сүт өнімдерін өндіру тиімділігінің экономикалық-математикалық моделін жасау; - аталған аймақтарда кәсіпкерлікті дамыту мәселелерін шешуге жаңа тәсілдер ұсыну; - ауыл шаруашылығы құрылымдарын мемлекеттік қолдауды жетілдіру шараларын ұсыну. Зерттеу объектісі: Ақмола, Солтүстік Қазақстан, Қостанай облыстарында сүт өндіретін және өңдейтін ауыл шаруашылығы құрылымдары болып табылады. Зерттеу пәні-сүт өнімдерін өндіру кезінде кәсіпкерлік құрылымдарда қалыптасатын экономикалық қатынастар Зерттеудің теориялық және әдіснамалық негізі кәсіпкерлік және сүт өнімдерін өндіру, Макроэкономика, Микроэкономика, әлемдік және Ұлттық экономика саласындағы отандық және шетелдік ғалымдардың еңбектері, Қазақстанның АӨК - нің нормативтік-құқықтық базасы, зерттелетін тақырып бойынша ғылыми-практикалық конференциялар мен семинарлар материалдары болып табылады. Зерттеудің ақпараттық базасы ҚР Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитетінің (бұдан әрі – ҰЭМ) статистикалық деректері, ҚР Ауыл шаруашылығы министрлігінің және Ақмола, Солтүстік Қазақстан, Қостанай облыстарының ауыл шаруашылығы және жер қатынастары басқармаларының есептері болып табылады. Зерттеу әдістері: Қойылған міндеттерді шешу үшін салыстырмалы, жүйелік, экономикалық-математикалық талдау әдістері мен жалпы ғылыми тәсілдер – талдау және синтез қолданылды. Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар: 1. Сүт өнімдерін өндіру саласындағы бизнес-процестерді басқару механизмі және кәсіпкерлік қызметті бизнес-модельдеу ерекшеліктері. 2. Сүт өнімдерін өндіру саласындағы кәсіпкерлік қызметтің қазіргі жай-күйі мен тиімділігіне авторлық баға. 3. Сүт өнімдерін өндірумен айналысатын ауыл шаруашылығы құрылымдарындағы шығындардың экономикалық-математикалық моделі. 4. Ауыл шаруашылығы құрылымдарында кәсіпкерлікті дамытуға бағытталған мемлекеттік қолдау шаралары. Зерттеудің негізгі нәтижелерінің сипаттамасы: 1. Сүт өнімдерін өндіру саласындағы кәсіпкерлік қызметті басқару механизмі жасалды және бизнес-модельдеудің ерекшеліктері айқындалды. 2. Шетелдік тәжірибе зерттеліп, Қазақстан Республикасында қолдануға ұсыныстар берілді. 3. Сүт өнімдерін өндіру саласындағы кәсіпкерлік қызметтің тиімділігіне баға берілді. 4. Сүт өнімдерін өндіретін ауыл шаруашылығы құрылымдарындағы шығындардың экономикалық-математикалық моделі жасалды. 5. Кәсіпкерлікті дамыту жолдары мен ұсыныстар әзірленді. Алынған нәтижелердің жаңалығы мен маңыздылығының негіздемесі. Талдау нәтижесінде келесі ғылыми жаңалықтар анықталды: 1. Сүт өндірісі саласындағы бизнес-процестерді басқару механизмі құрылды және бизнес-модельдеудің ерекшеліктері айқындалды. 2. Шетелдік тәжірибе зерттеліп, Қазақстанға бейімделген ұсыныстар ұсынылды. 3. Саладағы кәсіпкерліктің тиімділігі бағаланды. 4. Сүт өндіретін ауыл шаруашылық құрылымдарындағы шығындарға арналған экономикалық-математикалық модель жасалды. 5. Сала кәсіпкерлігін дамытуға бағытталған нақты ұсыныстар жасалды. Ғылымның даму бағыттарына немесе мемлекеттік бағдарламаларға сәйкестігі. Зерттеу тақырыбы іргелі ғылыми зерттеу бағдарламасына, салалық бағдарламаға және ЖОО-лардың ғылыми жоспарларына енгізілген. Ғылыми негізделген техникалық, экономикалық және технологиялық шешімдер ғылыми-техникалық прогресті жеделдетуге үлес қосады. Зерттеу нәтижелері мемлекеттік басқарудың әртүрлі деңгейлерінде, сондай-ақ Ақмола, Солтүстік Қазақстан, Қостанай облыстарында және Қазақстан Республикасында сүт өнімдерін өндіру саласындағы кәсіпкерлікті дамытуға бағытталған аграрлық саясатты жетілдіруде аналитикалық ақпарат ретінде пайдалануға болады. Жұмыстың практикалық маңыздылығы оның зерттеу нәтижелерін сүт өнімдерін өндіру саласындағы кәсіпкерліктің дамуын зерттеу үшін пайдалану мүмкіндігі болып табылады. Олар сондай-ақ аграрлық экономика, менеджмент, экономиканы мемлекеттік реттеу және т.б. курстарын әзірлеу және оқыту кезінде оқу процесінде қолданыла алады. Зерттеу нәтижелерін апробациялау. Диссертациялық зерттеу нәтижелері Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ "Экономика және кәсіпкерлік" кафедрасының отырысында талқыланып, халықаралық және ғылыми-практикалық конференцияларда баяндалды. Жарияланымдар. Зерттеу нәтижелері бойынша 2,26 б.б. көлемінде 8 жұмыс жарияланды, оның ішінде Scopus дәйексөздер базасына кіретін нөлдік емес импакт - факторы бар шетелдік журналда 1 ғылыми мақала; ҚР БҒМ Білім және ғылым саласындағы бақылау комитеті ұсынған ғылыми басылымдарда 4 мақала және халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдарында 3 мақала жарияланды.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://youtu.be/gIZwk3hL7Gc?si=7UpM4hPj98qcI5Mn
