Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Мырзахмет Марат Күмісбекұлы «8D04106 – Аналитикалық Экономика» білім беру бағдарламасы бойынша Қазақстан Республикасының өнеркәсіптің технологиялық дамуындағы құрылдымдық өзгерістер тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Экономика және кәсіпкерлік кафедрасы» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Ресми рецензенттер:
Сихимбаева Динар Рахмангазовна – экономика ғылымдарының докторы, профессор, Қазтұтынуодағы Қарағанды университетінің маркетингтік зерттеулер және бизнес-коммуникацияларды қалыптастыру бөлімінің басшысы (Қарағанды қ., Қазақстан Республикасы).
Сыздыкова Азиза Оралбайқызы – PhD, қауым.профессор, Х.А. Ясауи атындағы Халықаралық қазақ-түрік университетінің «Экономика, қаржы және есеп» кафедрасының қауым.профессоры (Түркістан қ., Қазақстан Республикасы).
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Шинкевич Алексей Иванович – экономика ғылымдарының докторы, техника ғылымдарының докторы, профессор, Қазан ұлттық зерттеу технологиялық университетінің логистика және басқару кафедрасының меңгерушісі (Қазан қ., Ресей Федерациясы).
Сабирова Рысты Куандыковна – экономика ғылымдарының кандидаты, профессор, Х.Досмұхамедов атындағы Атырау университетінің «Экономика» кафедрасының меңгерушісі (Атырау қ., Қазақстан Республикасы).
Сейтенова Гайни Жумагалиевна – химия ғылымдарының кандидаты, қауым.профессор, «Мұнай-газ-химия өнімдерін өндірушілер мен тұтынушылар қауымдастығы (Мұнай-газ-химия қауымдастығы)» ЗТБ жобалық кеңсесінің басшысы (Астана қ., Қазақстан Республикасы).
Ғылыми кеңесшілері:
Шалболова Урпаш Жаниязовна – экономика ғылымдарының докторы, профессор, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Экономика және кәсіпкерлік» кафедрасының профессоры (Астана қ., Қазақстан Республикасы)
Славо Радошевич – PhD, профессор, Лондон Университеттік Колледжі (Лондон қ., Ұлыбритания)
Қорғау 2025 жылғы 27 тамыз, сағат 14:00 аралас режимде (онлайн-оффлайн) Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D04106 – Аналитикалық Экономика» білім беру бағдарламасы бойынша «8D041 – Бизнес және басқару» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі онлайн форматта өткізіледі деп жоспарлануда.
Сілтемесі: https://clck.ru/3N9kXw
Мекен-жайы: Астана қ., Қажымұқан, 11, ауд. №517
Аңдатпа (қаз.):АННОТАЦИЯ Мырзахмет Марат Күмісбекұлының «Қазақстан Республикасының өнеркәсіптің технологиялық дамуындағы құрылдымдық өзгерістер» тақырыбындағы «8D04106 – Аналитикалық экономика» білім беру бағдарламасы бойынша PhD докторы дәрежесіне үміткер ретінде ұсынған диссертациялық жұмысының аннотациясы Диссертациялық жұмыстың мақсаты. Қазақстан Республикасы өнеркәсібінің технологиялық дамуына құрылымдық өзгерістердің әсерін кешенді зерттеу және олардың элементтерін бағалау әдістемесін әзірлеу, академиялық ғылым мен бизнес-сектордың өзара әрекеттесуінің шикізаттық емес салалардың технологиялық дамуына әсерін зерттеуге баса назар аудару. Зерттеу міндеттері – «Экономикадағы құрылымдық өзгерістер» және «Қазақстан Республикасы өнеркәсібінің технологиялық дамуы» категорияларына теориялық негіздеме беру және авторлық анықтамаларын қалыптастыру; – Қазақстанның ерекшелігін ескере отырып, технологиялық дамудағы құрылымдық өзгерістердің институционалды факторларының заңдылықтарын негіздеу; – Құрылымдық өзгерістердің сандық және сапалық көрсеткіштерін және олардың өзара байланыстарын бағалау әдістемесін әзірлеу; – Ресурсқа бай елдердің әлемдік тәжірибесін зерттеу және Қазақстан өнеркәсібіндегі құрылымдық ауысулармен салыстыру; – Ұлттық және аймақтық деңгейлерде негізгі секторлардың дамуын экономикалық талдау; – Өнеркәсіп құрылымындағы өзгерістерге әсер ететін маңызды институционалды факторларды анықтау; – Құрылымдық өзгерістердің макроэкономикалық көрсеткіштерге әсерін экономикалық бағалау; – Мемлекеттік технологиялық саясаттың рөлін негіздеу және институционалды механизмдерді жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірлеу; – Академиялық ғылым мен бизнес-сектордың өзара әрекеттесу деңгейін бағалау; – Ғылыми институттар мен өнеркәсіп кәсіпорындары арасындағы байланыстарды күшейту шараларын ұсыну; – Құрылымдық түрлендірулердің әсерін бағалауға арналған экономика-математикалық модельдерді әзірлеу; – Корреляциялық талдау және «үштік спираль» тәсілі негізінде технологиялық өзгерістер моделін әзірлеу. Зерттеу әдістері Сандық және сапалық әдістермен жүйелік тәсіл: салыстырмалы және тарихи-логикалық талдау, статистикалық және құрылымдық талдау, институционалды тәсіл, корреляциялық-регрессиялық талдау, экспоненциалды тегістеу, көпөлшемді статистикалық талдау (факторлық, кластерлік талдау, құрылымдық теңдеулерді модельдеу), оңтайландыру және эконометрика әдістері. Ақпараттық база: Дүниежүзілік банк, WEF, ВОИС, ЮНЕСКО, UNComtrade, ISO, Thomson NSI, Forbes, Bloomberg материалдары, Барро-Ли деректер жиынтығы, ҚР Ұлттық статистика бюросы, ҚР Қаржы министрлігі, ҚР Ұлттық банкі, ҚР Ұлттық экономика министрлігі. Қорғауға ұсынылатын негізгі ережелер – «Экономикадағы құрылымдық өзгерістер» және «Қазақстан Республикасы өнеркәсібінің технологиялық дамуы» категорияларының авторлық анықтамалары; – ҚР өнеркәсібінің технологиялық дамуындағы құрылымдық өзгерістер элементтерін бағалау әдістемесі; – Экономикалық өсудің институционалды факторларын жақсарту бойынша ұсыныстар; – Құрылымдық түрлендірулердің макроэкономикалық көрсеткіштерге әсер ету моделі; – «Үштік спираль» тәсілі негізіндегі технологиялық өзгерістер моделі. Зерттеудің негізгі нәтижелері 1. Негізгі ұғымдардың авторлық анықтамалары: – Экономикадағы құрылымдық өзгерістер - ғылыми-техникалық прогреске, әлеуметтік өзгерістерге және ғылым, бизнес пен мемлекеттің өзара әрекеттесуіне жауап ретінде негізгі секторлар арасында экономикалық белсенділікті қайта бөлу; – ҚР өнеркәсібінің технологиялық дамуы - өнімділікті арттыруға ықпал ететін және түйінді өнеркәсіп салаларында құрылымдық өзгерістерді тудыратын экономикалық салаға жаңа технологияларды енгізу және интеграциялау процесі. 2. Құрылымдық өзгерістердің негізгі факторларының схемасы: жаһандану, тұтынушылық қалаулардағы өзгерістер, демографиялық өзгерістер, экономикалық саясат, институционалды және экологиялық өзгерістер, тұрақты даму. 3. Жүйелік тәсіл және өздігінен дамитын жүйелер теориясын пайдалана отырып, Қазақстанның аймақтық жүйелерінің сипаттамаларын бағалауға арналған графикалық модель және басымдылық графын талдау. 4. Үш индекстен тұратын технологиялық дамуды талдаудың бейімделген әдістемесі: – А индексі (технологияларды жаңарту қарқыны) - өндірістік және технологиялық мүмкіндіктердің, ҒЗТКЖ қарқынының 16 көрсеткіші; – В индексі (технологиялық жаңғыртудың кеңдігі) - адами капиталдың, инфрақұрылымның, құрылымдық өзгерістердің 13 көрсеткіші; – С индексі - 5 индикатор арқылы білімнің келуі мен шығуы. 5. Ғылым, бизнес және мемлекеттің өзара әрекеттесуі контекстінде құрылымдық өзгерістерді қалыптастырудың әлемдік тәжірибесін талдау: университеттердің инновация көздері ретіндегі рөлі, «үштік спираль» механизмі, кластерлердің қалыптасуы, ресурстық экономикалардағы құрылымдық өзгерістер. 6. Аймақтардың өзара тәуелділігінің күшеюі және жүйе серпінділігінің өсуі үрдісін анықтаған басымдылық граф әдісін Қазақстан жағдайларына бейімдеу. Аймақтық жүйе реттелгеннен (2016 ж.) сапалық сипаттамаларының өзгеруіне ауысты. 7. Технологиялық дамудың композиттік индикаторы өнімділік негізгі үлес қосатынын, ал экспорт, инновациялар мен инвестициялар аз үлес қосатынын, цифрландыру ең аз рөл атқаратынын көрсетті. 8. Кен шикізаттары мен металдардың импорт және экспорт серпінінің факторлары: халықаралық және ішкі сұраныстың өсуі, ұлттық валютаның әлсіреуі, кедендік баждар мен квоталар арқылы мемлекеттік реттеу. 9. Университеттер, кәсіпорындар және аймақтық билік арасындағы өзара әрекеттестікті күшейту бойынша ұсыныстар: университеттердің құрылымдық икемділігін арттыру, дуалды білім беруді дамыту, кластерлер құру, кен өндіру процестеріне интеграциялау. Ғылыми жаңалық және маңыздылық Теориялық маңыздылық: Қазақстанның ерекшелігін ескеретін түпнұсқалық анықтамалар ұсынылды; аймақтық жүйелерді талдау үшін алғаш рет доминирлік граф әдісі қолданылды; технологиялық дамуды бағалаудың бейімделген әдістемесі әзірленді. Практикалық маңыздылық: Нәтижелерді аймақтық саясатты әзірлеу, салалардың технологиялық дамуын мониторингілеу, мемлекеттік бағдарламалардың тиімділігін бағалау, сыртқы сауданы реттеу үшін пайдалануға болады. Әдіснамалық үлес: Әзірленген композиттік индикатор технологиялық дамуды кешенді бағалауға мүмкіндік береді; бейімделген талдау әдістері Қазақстан экономикасының ерекшеліктерін ескереді. Мемлекеттік бағдарламаларға сәйкестік Нәтижелер авторды жетекшісі болып табылатын жобаларда пайдаланылды: – ҒЖФ «Қазақстанның жеделдетілген технологиялық әртүрлендіру және жаңа өнеркәсіптік саясат стратегиясын әзірлеу» (ҚР ҒЖБМ гранты, ИРН: BR24992789, 2024-2026 жж.); – ГФ «Аймақтық университеттер айналасында кен өндіру кластерлерін құру мысалында стратегиялық жоспарлау және шешім қабылдауды қолдауға арналған сценарийлік модельдеуді зерттеу» (ҚР ҒЖБМ гранты, ИРН: AP19675093, 2024-2026 жж.). Жарияланымдар және апробация 12 ғылыми еңбек: – Scopus журналдарында 3 жарияланым; – ҚР ҒЖБМ СБҒКК ұсынған басылымдарда 2 жарияланым; – Халықаралық ғылыми-практикалық конференцияларда 4 баяндама; – Авторлық құқық объектілеріне 3 куәлік. Жеке үлес: 4 жұмыс автордың жеке авторлығымен жарияланды, қалғандарында автор бірінші және корреспондент автор болып табылады. Зерттеудің барлық кезеңдерін дербес ұйымдастыру, жарияланымдарды дайындау және нәтижелерді апробациялау.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://youtu.be/gaS-pII0lrc?si=dtl67PRpNcZsO19U
