«6D050600 - Экономика» мамандығы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Айнаканова Бакытгуль Асимхановна диссертациясын қорғауы
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Айнаканова Бакытгуль Асимхановна «6D050600 – Экономика» мамандығы бойынша «Өндірісті әртараптандыру арқылы аграрлық кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Бизнес және басқару» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Рецензенттер:
Сапарова Гульнар Каримовна - ғылым докторы, профессор, профессор
Койтанова Алия Женисовна - ғылым кандидаты, доцент, «Astana IT University», доцент
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Култан Ярослав - Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті,
Тлесова Эльвира Булатовна - ғылым кандидаты, қауымдастырылған профессор, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, доцент
Смагулова Шолпан Асылхановна - ғылым докторы, профессор, профессор
Лупенко Юрий Алексеевич - ғылым докторы, профессор, Аграрлық экономика институты
Тлесова Айгуль Бакытжановна - ғылым кандидаты, қауымдастырылған профессор, М.Өтемісов атындағы Батыс Қазақстан университеті" КЕАҚ, доцент
Утепкалиева Кансулу Мусаевна - ғылым кандидаты, доцент, Досмұхамедов атындағы Атырау мемлекеттік университеті, доцент
Ғылыми кеңесшілер:
Сүндетұлы Жасқайрат – экономика ғылымдарының докторы, профессор; 2. Нукешева Анар Жаскайратовна – экономика ғылымдарының кандидаты, профессор, «С. Сейфуллин атындағы Қазақ агротехникалық зерттеу университеті»
Адиева Айнур Абдужалаловна – экономика ғылымдарының докторы, профессор, Қырғызстан Халықаралық университеті (Бишкек қ., Қырғызстан Республика)
Қорғау 2023 жылғы 8 желтоқсан, сағат 14:00 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «6D050600 – Экономика» мамандығы бойынша «8D041 – Бизнес және басқару» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі онлайн форматта өткізіледі деп жоспарлануда.
Сілтемесі: https://clck.ru/36SMBt
Мекен-жайы: Астана, Қажымұқан 11, 517 аудитория (offline/online)
Аңдатпа (қаз.): 6D050600 – «Экономика» мамандығы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алу үшін ұсынылған Бақытгүл Асымханқызы Айнаканованың «Өндірісті әртараптандыру арқылы аграрлық кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру» тақырыбындағы диссертациялық жұмысына АННОТАЦИЯ Диссертациялық зерттеудің мақсаты қазіргі қазақстандық жағдайларда аграрлық кәсіпорындарға қолдануда әртараптандыру тұжырымдамасын жандандырудың әлеуетті мүмкіндіктерін зерделеу және анықтау болып табылады. Зерттеу мақсаттары: – ғылыми қоғамдастықтың теориялық және әдіснамалық жұмыстарын зерттеу негізінде өндірісті тиімді әртараптандыру процестерін анықтайтын факторлардың себеп-салдарлық байланыстарын зерттеу; – Қазақстан экономикасының аграрлық секторының даму жағдайын талдау негізінде аграрлық кәсіпорындарды әртараптандыру тұжырымдамасын дамытудағы проблемалық аспектілерді анықтау; – өндірісті әртараптандыру процестерін кеңейту және тереңдету негізінде аграрлық кәсіпорындардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру мүмкіндіктерінің әлеуетін зерттеу; – экономикалық-математикалық құралдарды қолдана отырып, аграрлық кәсіпорындарды әртараптандыру процестерін жүзеге асырудың тиімділігін бағалауға жүйелі көзқарасты жетілдіру мүмкіндіктерін зерттеу; – даму мүмкіндіктері мен тәуекелдерін өлшеу негізінде мақсатты нарықтарға бейімделген аграрлық кәсіпорындарды дамытудың бәсекелестік стратегиясын таңдауға бағытталған стратегиялық жоспарлау әлеуетін зерттеу; – аграрлық кәсіпорындарды мемлекеттік қолдау шараларын жетілдіру жөнінде ұсыныстар әзірлеу. Зерттеу әдістері. Зерттеу әдістемесі: агросектордың даму процестеріне қосымша жүйелік тәсіл принциптері және жүйелік талдау әдістері. Зерттеу әдістері: 1) Қазақстанның және ЕАЭО-қа мүше мемлекеттердің ауыл шаруашылығы өндірісін дамытудың қазіргі заманғы үрдістері мен ерекшеліктерін зерделеу үшін статистикалық талдау әдістері мен рәсімдері; 2) аграрлық кәсіпорындарды әртараптандыру процестерінің тиімділігін бағалаудың сапалық және сандық әдістері; 3) аграрлық кәсіпорынды әртараптандырудың кең схемасының бағыты ретінде агротуризмді дамытудың тиімділігін талдау және бағалау үшін экономикалық-математикалық модельдеу. Қорғауға ұсынылатын негізгі ережелер: 1) Теориялық-әдіснамалық көзқарас: – экономиканың аграрлық секторына қосымша әртараптандыру тұжырымдамасының мәні және оның ерекшеліктері, аграрлық кәсіпорындардың орнықты даму факторларының өзара байланысын жүйелеу; – ауыл туризмі, кластерлеу және т.б. сияқты бағыттарды қоса алғанда, аграрлық кәсіпорындарды әртараптандыру процестеріне кеңейтілген көп салалы тәсілді қараудың өзекті қажеттілігі. 2) Экономикалық-математикалық модельдеуді қолдану процесінде даму факторларын жүйелі қамту негізінде аграрлық кәсіпорындарды әртараптандырудың тиімділігін бағалауға әдістемелік тәсілдің аспектілері. 3) Бәсекелестік стратегияны таңдау кезінде мүмкіндіктер мен тәуекелдердің әлеуетін ескере отырып, экономиканың агросекторын дамытудың стратегиялық бағыттарының кешені. 4) Қазақстан экономикасының аграрлық секторында шаруашылық жүргізуші субъектілерді дамытуды мемлекеттік қолдау шараларының жүйесін одан әрі жетілдіру жөніндегі ұсыныстар. Зерттеудің негізгі нәтижелерінің сипаттамасы: 1) Теориялық-әдіснамалық көзқарас: – аграрлық құрылымдардың бәсекеге қабілеттілігіне теориялық көзқарастар тереңдетілді және дамыды, олардың шеңберінде нарықтардың үш деңгейінің жай-күйімен және өндірістік процестерге макро-, мезо- және микро тәсілмен анықталған оның жекелеген аспектілері мен өзара байланыстарын қамтитын әртараптандыру тұжырымдамасының мәнін шартты түрде екі ұғымға бөле отырып «тар» және «кең» әртараптандырудың нақтыланған авторлық анықтамасы ұсынылды; – ел экономикасының микро деңгейінде аграрлық кәсіпорындар деңгейінде әртараптандырудың өмірлік маңызды қажеттілігі, көп салалы кәсіпорындарды қалыптастыруға, олардың экотехнологиялық деңгейін арттыру бағытында зиянды өндірістерді қайта құруға, салалық өнімділікті арттыруға, сондай-ақ ауылдық туризм, кластерлеу сияқты бағыттарды қоса алғанда, қызметтің әртүрлі түрлері арасында тәуекелдерді бөлуге мүмкіндік беретін оны қалыптастыру және іске асыру процестерінің күрделілігі, екіұштылығы негізделген және т.б. 2) Жұмыста ұсынылған қызметті әртараптандырудың тиімділігін бағалаудың әдістемелік тәсілдері Қазақстандағы агроқұрылымдардың шағын нысандары үшін орасан зор және әзірге аз бағаланған әлеуеті бар агротуризммен байланысты Аграрық кәсіпорынды әртараптандырудың кең схемасы бағытында жүргізілді. Агротуризмді дамытудың тиімділігін бағалау туризмнің жалпы қосылған құны (VDS) көлемінің туристік қызметтерді көрсетуге жұмсалатын шығыстар көлемі (R), кеткен резидент туристер саны (Tvn) және келген резидент емес туристер саны (Tvrn) сияқты негізгі факторларға математикалық тәуелділігімен анықталды. Есептік бөлімде кәсіпорын кірістерін дамытудың трендтік моделі негізінде кірістер мен шығыстардың болжамды шамалары; барлық аграрлық кәсіпорындар үшін қолдануға болатын тұтастай алғанда туристік қызметтер тиімділігінің бағалау өлшемдері қамтылады. Содан кейін алынған үш факторлы экономикалық-математикалық модель туризмнің жалпы қосылған құнын жоспарлау және аграрлық кәсіпорындарды әртараптандырудың осы бағытын дамытудан тиімділікті бағалау үшін қолданылады. Сонымен қатар, аграрлық кәсіпорындар бұл бағытты бизнестің кең мағынасында кеңейте алады. 3) Бәсекелестік стратегияның болуы кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігінің әлеуетті өсуінің кепілі болып табылады. Қазақстанның аграрлық саласында жай ғана агроөнеркәсіптік кооперацияны, атап айтқанда, «кең» мағынада, қазақстандық аграрлық сектордың бәсекеге бағдарланған стратегиясын қалыптастыратын әртараптандыру процестерін дамыту маңызды. Аграрлық кәсіпорындарды әртараптандыру мәселелері бойынша аграрлық саланы дамытудың стратегиялық бағыттарын толықтыратын ұсынылатын басым бағыттар: өндірісті әртараптандырудың ұтымды нысанын таңдау және оны агарлық кәсіпорындардың тиімді іске асыруы үшін жағдайлар жасау; аграрлық кәсіпорындарды дамытуды әртүрлі салалардағы кәсіпорындармен және ұйымдармен интеграциялайтын МЖӘ тетіктері мен құралдарын пайдалану негізінде аудандық кластерлерді қалыптастыру; мемлекеттік қолдау шараларының жедел бейімделуін қамтамасыз ету. 4) Аграрлық кәсіпорындардың орнықты бәсекеге қабілеттілігіне қол жеткізу жөніндегі нысаналы міндетті іске асыру жөніндегі жүйелі шаралар, егер шаруашылықтың шағын нысандары үшін мемлекеттің барабар көмек көрсетуімен сүйемелденбесе, қажетті нәтижеге әкелмейді. Қолданыстағы субсидиялау жүйесі және оған енгізілетін инновациялар АӨК-дегі кооперация процестерін қоспағанда, салалық шеңберден шықпайтын дәстүрлі, «тар» тәсілдер шеңберінде әртараптандыру процестерін қалдырады. Сондықтан әртараптандырудың «кең» нысандары үшін ынталандыруды күшейту, атап айтқанда, ауыл туризмі ретінде агроқұрылымдардың шағын нысандары үшін барлық жағынан осындай тиімді дамытудың шарттары бойынша субсидиялау жүйесіне аграрлық кәсіпорындардың өңірлік туристік кластерлерге де, жеке тәртіппен де қатысуын мемлекет тарапынан қолдау жөніндегі нормаларды енгізген жөн. Ауылдық туризмді мемлекеттік қолдау үшін барабар заңнамалық және нормативтік құқықтық базаны әзірлеу, ауылдық туризмді бейімдеу процестерінде қаржылық қолдау шараларын енгізу, ауылдық жерлерде туризмді нысаналы дамыту үшін ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлерді бөлу мен пайдаланудың құқықтық негізі мен тетіктерін жетілдіру, ауылдық қонақ үйлерді оңайлатылған тіркеу және мемлекеттік органдарға есеп беру жөніндегі нормалар жүйесін мемлекеттік заңнамалық базаға енгізу ұсынылады ауылдық туробъектілер, өңірлерде туристік қызмет саласындағы мамандардың неғұрлым сұранысқа ие кәсіптері бойынша кадрларды жүйелі даярлауды қамтамасыз ету, өңірлік деңгейде ауыл туризмінің әлеуетін бағалауды жүргізу. Қазақстан үшін маңыздылығы жергілікті өзін-өзі басқару институтын өзектендіру, сондай-ақ аграрлық кәсіпорындарды толыққанды және пәрменді әртараптандыру, олардың меншік нысандары мен мөлшеріне тәуелсіз болу және олардың бәсекеге қабілеттілігін нығайту үшін барынша жағдай жасауға ықпал ететін нормаларды енгізу міндеті болып табылады. Сонымен қатар, кәсіпкерлік субъектілері үшін кредиттік-қаржылық қаражаттың қолжетімділігімен байланысты көптеген проблемаларды шешу мақсатында, тек агробизнес саласында ғана емес, аудандарда филиалдары бар облыстарда өңірлік банктер жүйесін құру болып табылады. Сондықтан аграрлық секторды стратегиялық перспективада дамыту үшін мемлекетке агариялық дамудың жүйелі мәселелері жөніндегі кеңес құру, ғылыми күштерді тарту және олардың жоғары түпкілікті тиімділігін қамтамасыз ету мақсатында нысаналы стратегиялық бағыттар бойынша мемлекеттік қолдау шаралары жүйесі шеңберінде ғылыми негізделген стратегиялық жоспарлау құралдарын қолдану ұсынылады. Алынған нәтижелердің жаңалығы мен маңыздылығын негіздеу: 1) «бәсекеге қабілеттілік», «бәсекелестік артықшылықтар», «тұрақты даму» санаттарының өзара байланысы зерттелді және өндірісті әртараптандыру бойынша аграрлық кәсіпорындардың ұтымды іс-қимылдарының логикалық схемасы құрылды; 2) аграрлық кәсіпорындардың бәсекелестік артықшылықтарын арттыру тетіктері мен құралдарын жетілдіру және аграрлық кәсіпорындарда өндірісті әртараптандыру жөніндегі шаралардың тиімділігін бағалау мәселелеріне жүйелі көзқарас қажеттілігі мәселелері қаралды; 3) аграрлық кәсіпорындардың салааралық кооперациясын дамыту есебінен аграрлық саланың тар мүмкіндіктерінің шегінен шығуға мүмкіндік беретін әртараптандырудағы «кеңейтілген» тәсілдің әлеуеті зерттелді. Атап айтқанда: – жұмыста бір жағынан шаруашылықтың шағын нысандары үшін әртараптандыру мүмкіндіктерін кеңейтуге, екінші жағынан – аграрлық кәсіпорындар мен жергілікті атқарушы органдардың мүдделерін ұштастыру үшін жағдай жасауға мүмкіндік беретін «ауыл туризмі» тұжырымдамасы артықшылығының ерекшеліктері негізделген; – нақты аграрлық кәсіпорын «Ен-Дала» ЖШС мысалында агротуризм тұжырымдамасы негізінде тәсілдің негіздемесі жүргізілді және экономикалық-математикалық модельдерді қолдана отырып, осы кәсіпорын үшін осы тәсілдің тиімділігін бағалау жүзеге асырылды. 4) әртараптандыру бағыттарын кеңейту үшін мүмкіндіктерді қалыптастырудың осы нысаналы позицияларынан шаруа (фермер) және үй шаруашылықтарын дамытудағы көптеген проблемалық мәселелерді шешу үшін база құратын көп салалы өңірлік кластерлер негізінде тәсіл қаралады; 5) аграрлық кәсіпорындарды дамытудың бәсекелестік стратегияларын негізделген таңдау процестерін жетілдіру мақсатында: – жалпы аграрлық секторды, атап айтқанда, агроөндіріс субъектілерін дамытудағы әлеуетті мүмкіндіктер мен тәуекелдерге SWOT-талдау жүргізілді; – экономиканың агросекторын ұзақ мерзімді дамытудағы ықтимал стратегиялық бағыттар қаралды, ауыл туризмін дамыту міндеттерін, МЖӘ дамыту негізінде өңірлік кластерлерді және т.б. қосу есебінен ҚР АШМ стратегиялық жоспарында белгіленген басым бағыттарды кеңейту қажеттілігі негізделді; – аграрлық кәсіпорындардың қажеттіліктеріне барынша бейімделу бағытында мемлекеттік қолдау шараларын жетілдіру жөнінде ұсыныстар енгізілді. Ғылымның даму бағыттарына немесе мемлекеттік бағдарламаларға сәйкестігі. Диссертациялық зерттеу келесідей нормативтік құжаттар шеңберінде жүзеге асырылды: Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешенін дамытудың 2021-2025 жылдарға арналған Ұлттық жобасы, Қазақстан Республикасының агроөнеркәсіптік кешенін дамытудың 2021-2030 жылдарға арналған тұжырымдамасы. Ізденушінің әрбір басылымды дайындауға қосқан үлесін сипаттау. Диссертациялық зерттеу барысында алынған ережелер мен қорытындылар Scopus деректер базасында индекстелетін төрт шетелдік басылымда, ҚР ҒЖБМ ҒЖБССҚК ұсынған үш журналда, он алты басқа басылымда және халықаралық ғылыми конференциялар материалдарында көрсетілген. Диссертация тақырыбына арналған 23 ғылыми жарияланымның біреуі автордың өзі жеке шығарған. Ізденушінің жеке үлесі зерттеудің барлық кезеңдерін дербес ұйымдастыруда және жүзеге асыруда, зерттеу нәтижелері бойынша жарияланымдар дайындауда және басқа нысандардағы апробацияда көрінеді.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://youtu.be/d5YMpRMl4AI?si=Y_QDV53VYJl1gMTU
