«8D04102 - Экономика» мамандығы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Мукаев Даулет Толеутаевич диссертациясын қорғауы
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Мукаев Даулет Толеутаевич «8D04102 – Экономика» мамандығы бойынша «Қазақстан Республикасында қолжетімді баспанамен қамтамасыз ету механизмдерін жетілдіру» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - қазақ тілінде
Рецензенттер:
Лукпанова Жанар Оралхановна - ғылым кандидаты, қауымдастырылған профессор, "Esil University" мекемесі, Кафедра меңгерушісі
Кондыбаева Салтанат Канапияевна - философия докторы (PhD), қауымдастырылған профессор, Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті, доцент
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Ильина Ирина Николаевна - ғылым докторы, профессор, ҒЗУ ЭЖМ Аймақтық зерттеулер және қала құрылысы институты , профессор
Рахметова Рахиля Умирзаковна - ғылым докторы, профессор, ҚР ҒЖБМ Ғылым комитеті Экономика институты
Притворова Татьяна Петровна - ғылым докторы, профессор, Е.А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті
Монтаева Айнур Сарсенбековна
Байниязова Самал Марадовна - магистр, Отбасы банк
Бирюков Валерий Викторович - ғылым докторы, доцент, Факультет деканы
Ғылыми кеңесшілер:
Шалболова Урпаш Жаниязовна – экономика ғылымдарының докторы, профессор, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Экономика және кәсіпкерлік» кафедрасының профессоры.
Justina Tanas - PhD докторы, Познаньдағы WSB Merito университетінің профессоры (Познань қ., Польша).
Қорғау 2024 жылғы 15 наурыз, сағат 14:00 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D04102 – Экономика» мамандығы бойынша «8D041 – Бизнес және басқару» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі онлайн форматта өткізіледі деп жоспарлануда.
Сілтемесі: https://clck.ru/38nGSf
Мекен-жайы: г. Астана, ул. Кажымукана, 11, ауд. №517 (УЛК) ЕНУ им. Л.Н. Гумилева в смешанном режиме (онлайн и оффлайн).
Аңдатпа (қаз.): «8D04102 –Экономика» білім беру бағдарламасы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алуға ұсынылған Мукаев Даулет Толеутаевичтің «Қазақстан Республикасында қолжетімді баспанамен қамтамасыз ету механизмдерін жетілдіру» диссертациялық жұмысына АҢДАТПА Зерттеудің мақсаты – Қазақстан Республикасындағы тұрғын үй бағдарламаларының іске асырылуын талдау, тұрғын үй құрылысы және оның қолжетімділігін бағалау негізінде қолжетімді баспанамен қамтамасыз ету механизмдерін жетілдіру бойынша негізделген ұсыныстар беру. Зерттеу міндеттері: баспанаға қолжетімділікті бағалау әдістерін зерттеу, оның нәтижелері бойынша Қазақстан Республикасында қолданылатын қолжетімді тұрғын үй механизмдерінің құралдарын пайдалана отырып, баспанаға қолжетімділік индексін анықтаудың авторлық әдісін ұсыну; әртүрлі елдердегі қолжетімді баспанамен қамтамасыз ету механизмдеріне аналитикалық шолу жүргізу, шетелдік тұрғын үй нарықтарын зерттеу, баспана қолжетімділігін анықтау және оның елдер бойынша рейтингін көрсету; Қазақстанның тұрғын үй қорының жай-күйін зерделеу, оны жыл сайынғы тұрғын үй құрылысы арқылы жалпы республика бойынша және оның аймақтарында толықтыру; бюджеттік инвестиция есебінен қолжетімді (әлеуметтік) тұрғын үй құрылысына талдау жасау, ел аймақтары бойынша мемлекеттік тұрғын үйлерді пайдалануға беру құрылымын ұсыну; баспана қолжетімділігіне әсер ететін факторларды жіктеу және негіздеу; Қазақстан Республикасында қолжетімді баспанамен қамтамасыз ету механизмдерінің кешенді үлгісін қолданылған құралдардың негіздемесімен беру, мемлекеттік тұрғын үй бағдарламаларының іске асырылу дәрежесін зерделеу; тұрғын үйді коммерциялық жылжымайтын мүлік нарықтарында сатып алу және жеңілдікті ипотекалық несиелерді пайдалану кезінде қолжетімділік көрсеткіштерін анықтау арқылы баспанаға қолжетімділікті бағалау; тұрғындардың баспанаға қолжетімділігін қамтамасыз ету көрсеткіштерін және олардың Қазақстанда жүзеге асырылу дәрежесін бөліп көрсету, Қазақстан Республикасында қолжетімді баспанамен қамтамасыз ету механизмдерін жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірлеу; коммерциялық тұрғын үй нарықтарында баспана сатып алу кезінде және мемлекеттік тұрғын үй бағдарламаларының шарттарына сәйкес, ипотекалық несиелендірудің баспана қолжетімділігіне әсер ету параметрлерінің модельдерін құру. Зерттеу әдістері. Зерттеуді нақты режимде жүргізу үшін Қазақстан Республикасының мемлекеттік тұрғын үй бағдарламалары, олардың ел тұрғындарының жекелеген санаттарын қолжетімді тұрғын үймен қамтамасыз ету бағыттары, сондай-ақ, құрылыс нормалары бойынша нормативтік ресми құжаттар пайдаланылды. Зерттеудің ақпараттық базасы - Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросының анықтамалық материалдары мен тақырыптық жинақтары, Қазақстан Республикасы облыстары, қалалары әкімдіктерінің ресми веб-сайттарындағы материалдар, Қазақстан Республикасы Инвестициялар және даму министрлігінің Құрылыс және тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық істері комитеті, «Humbeo - «Тұрғын үйге (жылжымайтын мүлікке) әлемдік бағалар туралы» сайтының деректер базасы, ресми мерзімді басылымдарда және Интернетте жарияланған материалдар мен сандық ресурстар. Зерттеуді жүргізудің негізгі экономикалық әдістеріне талдаудың статистикалық әдістері: бақылау, іріктеу, ранжирлеу, салыстыру, индекстік әдіс, талдау нәтижелерін графикалық және кестелік әдістер арқылы ұсыну жатады. Модельдеу үшін корреляциялық-регрессиялық талдау әдістері және зерттеу жұмысында талдау мен синтез әдістері, жүйелік тәсіл, логикалық әдіс қолданылды. Қорғауға шығатын негізгі тұжырымдар: «қолжетімді баспана» және «қолжетімді баспанамен қамтамасыз ету механизмдері» ұғымдарының авторлық түсіндірмесі; мемлекеттік тұрғын үй бағдарламаларында көрсетілген шарттарды ескере отырып, баспана қолжетімділігін бағалау әдісі (алгоритмі); баспана қолжетімділігіне әсер ететін факторлары; авторлық әдіс бойынша индекстерді анықтау арқылы алынған баспана қолжетімділігін бағалау нәтижелері; Қазақстан Республикасында қолжетімді баспанамен қамтамасыз ету механизмдерін жетілдіру бойынша ұсыныстар; ипотекалық несиелеудің баспана қолжетімділігіне әсер ету параметрлерінің модельдері. Зерттеудің негізгі нәтижелерінің сипаттамасы. 1. Тұрғын үйдің қолжетімділігі және оны қамтамасыз ету тетіктері зерттелді: – "тұрғын үйге қол жетімділік" ұғымының пайда болу тарихы және адам құқықтарының компоненттері негізделді; – қолжетімді тұрғын үйді анықтаудың элементтік белгілері ашылды; – жүргізілген теориялық зерттеулер негізінде авторлық түсіндірудің құрамдас элементтері бар "қолжетімді тұрғын үй" ұғымының авторлық анықтамасы берілді. 2. Тұрғын үйдің қолжетімділігін кешенді бағалау әдістемесі ұсынылған: - тұрғын үйдің қолжетімділігін бағалаудың қолданыстағы әдістері зерттелді ("БҰҰ-Хабитат" елді мекендерді дамыту бағдарламасы" әдістемесі бойынша, үй шаруашылықтарының әртүрлі шығындарын ескере отырып, тұрғын үйдің қолжетімділігін бағалау әдісі бойынша, квадранттар моделін құру әдісі бойынша); - Қазақстанның мемлекеттік тұрғын үй бағдарламаларының ережелерін ескере отырып, тұрғын үйдің қолжетімділігін бағалаудың кешенді әдістемесі ұсынылды (ҚР-да 1 адамға тұрғын үй алаңын беру нормативі, ҚР-да 1 отбасындағы адамдар саны, тұрғын үй бағдарламаларына сәйкес 1 шаршы метр тұрғын үйдің белгіленген шекті бағасы, несиенің ең жоғары сомасын беру, тұрғын үй бағдарламасының әрбір түрі бойынша кредитті пайдаланғаны үшін бастапқы жарнаның мөлшері. мемлекеттің қосымша көмегі, ипотекалық кредитті пайдалану кезеңі, ипотекалық кредитті пайдаланғаны үшін ай сайынғы төлем сомасы, отбасының ай сайынғы табысының орташа сомасы, ҚР-дағы ең төменгі күнкөріс деңгейінің шамасы). 3. Әзірленген схема негізінде-Қазақстанда әлеуметтік тұрғын үймен қамтамасыз ету тетіктерін жіктеу (нормативтік-құқықтық, қаржылық-экономикалық, әлеуметтік-бағдарланған, өңірлік) тұрғын үйдің қолжетімділігіне: ресурстық, экономикалық (тұрғын үйдің құны және халықтың төлем қабілеттілігі), демографиялық және көші-қон, әлеуметтік, мінез-құлық және дүниетанымдық, экологиялық, саяси факторларға негізделеді. 4. Тұрғын үйдің қолжетімділігіне тікелей бағалау жүргізілді: - квадрант моделі бойынша тұрғын үйдің қолжетімділігін бағалау; - автор түзеткен әдіс бойынша коммерциялық және жеңілдікті тұрғын үйлердің қолжетімділік индекстері анықталды; - автор ұсынған алгоритм бойынша Қазақстанның тұрғын үй бағдарламаларының шарттарын ескере отырып, жеңілдетілген кредиттеу бойынша пәтер сатып алу кезінде тұрғын үйдің қолжетімділік индекстері есептелді (есептеулер елде 2022 және 2023 жылдарға қолданыстағы тұрғын үй бағдарламаларының барлық түрлері бойынша жүргізілді); - 2022 және 2023 жылдары 4 адамнан тұратын отбасы құрамында "Нұрлы жер" бағдарламасының бағыттары бойынша тұрғын үйге қолжетімділік индекстерін салыстыру берілді. 5. Қазақстан Республикасында Қолжетімді тұрғын үймен қамтамасыз ету тетіктері: нормативтік-құқықтық, қаржылық-экономикалық, әлеуметтік-бағдарланған, өңірлік тұрғын үйлерді жетілдіру жөніндегі схема ұсынылған. 6. Ипотекалық несиелеудің тұрғын үйдің қол жетімділігіне әсер ету параметрлерінің модельдері: - 2022 және 2023 жылдарға арналған жағдай бойынша Қазақстанның коммерциялық тұрғын үй нарығына; - 2022 және 2023 жылдарға арналған Қазақстанның мемлекеттік тұрғын үй бағдарламаларының шарттарына сәйкес жасалды. Алынған нәтижелердің жаңалығы мен маңыздылығын негіздеу. 1-нәтиже тұрғын үйдің қолжетімділігі, тұрғын үйдің түрлері мен қолжетімділік санаты туралы теориялық білімді нақтылайды және тереңдетеді, ғалымдардың көзқарастарын зерттейді. Авторлық интерпретация халықтың әртүрлі топтарын қолжетімді баспанамен қамтамасыз ету жөніндегі Қазақстан Республикасының мемлекеттік тұрғын үй бағдарламаларының мазмұнын ескере отырып, "Қолжетімді баспана" ұғымының мәнін ашады. Алынған нәтижелер ҚР халқын қолжетімді баспанамен қамтамасыз етуге байланысты экономикалық ғылымда жаңа зерттеулерді іске асыру үшін негіз болады. 2-нәтиже Қазақстан Республикасында қолжетімді баспанамен қамтамасыз ету құралдары мен тетіктерін ескере отырып, тұрғын үйдің қолжетімділігін бағалаудың ұсынылған кешенді әдістемесі ел экономикасының тұрғын үй секторының жай-күйін бағалау үшін қолданылуы мүмкін, жаңа талдамалық және эмпирикалық нәтижелерді қалыптастыруға ықпал етеді. 3-нәтиже Қазақстанда қолжетімді баспанамен қамтамасыз ету үшін қолданылатын құралдарды жіктеуге негізделген қолжетімді баспанамен қамтамасыз етуге факторлардың әсерін анықтайды. Қазақстанда қолжетімді баспанамен қамтамасыз етуге әсер ететін факторларды жүйеленген топтастыру басқа зерттеулердің жарияланған нәтижелерінде кездеспейді. 3-нәтиже пәтер сатып алу үшін ел халқының арнайы санаттарының жеңілдетілген несие алу нұсқаларын таңдауға ықпал етеді. 4-нәтиже Квадранттар әдісі бойынша ипотекалық несие бойынша және Қазақстан өңірлеріндегі "7-20-25" бағдарламасы (2021 жылғы жағдай бойынша) жеңілдетілген ипотека беру бойынша коммерциялық тұрғын үйдің қолжетімділігін бағалаудың эмпирикалық нәтижелері алынды. Автор түзеткен әдіс бойынша 2022 жылғы қаңтар мен шілде айлары аралығында Қазақстанның барлық өңірлеріндегі коммерциялық және жеңілдетілген тұрғын үйлердің қолжетімділік индекстері есептелген. Авторлық кешенді әдіс бойынша тұрғын үй бағдарламаларының келесі түрлері бойынша 2022 жылғы жағдай бойынша тұрғын үйге қолжетімділік индекстері есептелген: «Бақытты отбасы», «Шаңырак», «Нұрлы жер», «Алматы жастары» и «Елорда жастары», «Әскери баспана», «7-20-25» жеңілдетілген ипотекасы, «Ұмай» әйелдер ипотекасы. 2023 жылға арналған тұрғын үй бағдарламалары бойынша тұрғын үйге қолжетімділік индекстері жеке есептеулер жүргізілді: «Бақытты отбасы» (отбасының 1 мүшесінің табысы 3,1 ККД аспауы керек), «7-20-25» жеңілдетілген ипотекасы (отбасының 1 мүшесінің табысы 3,7 ККД аспауы керек), «Шаңырақ» («5-10-20») Пилоттық жобасы (отбасының 1 мүшесінің табысы 3,7 ККД аспауы керек). 2023 жылға арналған тұрғын үйдің қолжетімділігін бағалау кезінде индекс табысы өзгерген 1 отбасы мүшелерінің санына байланысты үш салыстыру бойынша айқындалды. 1 отбасы мүшелерінің санын ескере отырып, "Нұрлы жер" бағдарламасының бағыттары бойынша тұрғын үйге қолжетімділік индекстері алынды (2023 жылғы жағдай бойынша). Қазақстанда әртүрлі бағыттар бойынша тұрғын үйдің қолжетімділігін бағалау халықтың табыстылық факторының өз пәтерін сатып алуға ықпалының практикалық мысалы және дәлелі болып табылады. 5-нәтиже Қазақстандағы тұрғын үй бағдарламаларын одан әрі жетілдіруге бағытталған. "Нұрлы жер" бағдарламасы бойынша Қазақстан халқын қолжетімді баспанамен қамтамасыз етудің қол жеткізілмеген индикаторлары алдын ала ашылып, 2026 жылға қарай ҚР-да тұрғын үй-коммуналдық инфрақұрылымды жақсарту индикаторлары сыни тұрғыдан негізделген. ҚР-да Қолжетімді тұрғын үймен қамтамасыз ету тетіктерін жетілдіру жөніндегі ұсыныстар Қазақстанда Қолжетімді тұрғын үймен қамтамасыз етудің қолданыстағы құралдарын және нақты жағдайды қолдануға сыни көзқарас негізінде, сондай-ақ әртүрлі елдерде құрылыстың әлемдік тәжірибесін зерделеу және әлеуметтік тұрғын үй беру нәтижелері бойынша әзірленді. Автордың жекелеген ұсыныстары Қазақстан Республикасының халқын қолжетімді баспанамен қамтамасыз етудің жаңа бағыттары мен бағдарламаларына енгізу үшін тиісті мемлекеттік органдарға ұсынылатын болады. 6-нәтиже Ипотекалық кредиттеудің 2022 және 2023 жылдарға арналған Қазақстанның мемлекеттік тұрғын үй бағдарламаларының шарттарына сәйкес тұрғын үйдің коммерциялық нарығында тұрғын үйдің қолжетімділігіне әсер ету параметрлерінің екі моделі әзірленді. Коммерциялық тұрғын үй нарығы бойынша Қазақстанның барлық өңірлері бойынша 4 ипотекалық бағдарлама бойынша қажетті көрсеткіштер алдын ала есептелген. Тұрғын үйдің коммерциялық нарығында есептеу үшін 80 нұсқа бойынша іріктеме қабылданды. Мемлекеттік тұрғын үй бағдарламалары бойынша есептеу үшін есептелген бақылаулардан 53 нұсқа бойынша іріктеу жүргізілді. Ипотекалық несиелеудің қолжетімділігіне әсер ететін параметрлердің көп факторлы модельдерін әзірлеудің мақсаты табыс, тұрғын үй құны, бастапқы жарна мөлшері, несие бойынша пайыздық мөлшерлеме сияқты факторлардың оңтайлы сипаттамаларын анықтау болып табылады. Кредит беру кезеңіне сәйкес оң ақша ағыны сақталған кезде кредит бойынша төлемдерді қысқарту алынған көрсеткіш ретінде қабылданды. Ғылымның даму бағыттарына немесе мемлекеттік бағдарламаларға сәйкестігі. ҚР Үкіметінің 2019 жылғы 31 желтоқсандағы №1054 "Нұрлы жер" тұрғын үй коммуналдық дамуының 2020-2025 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасын бекіту туралы, "ҚР аумағы бойынша тұрғын үй коммуналдық инфрақұрылымды дамытудың 2023-2029 жылдарға арналған тұжырымдамасын бекіту туралы" 2022 жылғы 23 қыркүйектегі №736 қаулыларына, ҚР Үкіметі жанындағы "Елдің зияткерлік әлеуеті" техникалық комиссиясы жоғары ғылыми тұрғыда бекітілген ғылымды дамытудың басым бағытына сәйкес келеді. Диссертациялық зерттеудің жекелеген нәтижелері "Отбасы банк" ұйымының практикалық қызметінде пайдалану үшін қабылданды. Ізденушінің әр жарияланымды дайындауға қосқан үлесінің сипаттамасы. Зерттеу нәтижелері 9 ғылыми еңбекте көрініс тапты: оның ішінде Scopus халықаралық ғылыми метрикалық базасына кіретін журналда – 1 мақала (80 процентиль, бірінші автор ретінде), ҚР ҒЖБМ ҒЖБССҚК ұсынған ғылыми басылымдарда – 3 мақала (2 мақалада бірінші автор ретінде), халықаралық ғылыми-практикалық конференцияларда – 5 мақала (3 мақалада бірінші автор ретінде). Диссертациялық зерттеу тақырыбы бойынша қорғалатын авторлық құқық объектілеріне (ғылыми жұмыс) 1 куәлік алынды. Автор диссертацияны дайындаудың барлық кезеңдерінде өз бетінше зерттеу жүргізді, өйткені оның диссертация тақырыбы бойынша арнайы біліктілігі мен практикалық жұмыс тәжірибесі бар.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://youtu.be/hkYiIeJJCWk?si=Z1Y6_5_533W-GJCR
