Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Рахимжанова Гульмира Амиржановна «8D04105 – Экономика» білім беру бағдарламасы бойынша Қазақстан Республикасының адами капиталының сапасын экономикалық бағалау (Абай облысының мысалында) тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация «Alikhan Bokeikhan University» ББМ «Бизнес және басқару» кафедрасында кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - қазақ тілінде
Ресми рецензенттер:
Галиева Алма Хаирбулдиновна - экономика ғылымдарының докторы, профессор, «Esil University» ББМ «Экономика» кафедрасының профессоры (Астана қ., Қазақстан Республикасы);
Сабирова Рысты Куандыковна - экономика ғылымдарының кандидаты, Х.Досмухамедов атындағы Атырау университетінің «Экономика» кафедрасының қауым.профессоры (Атырау қ., Қазақстан Республикасы).
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Ширинкина Елена Викторовна – экономика ғылымдарының докторы, профессор, Сургут мемлекеттік университеті «Менеджмент және бизнес» кафедрасының профессоры (Сургут қ., Ресей Федерациясы);
Нукешева Анар Жаскайратовна – экономика ғылымдарының кандидаты, профессор, С. Сейфуллина атындагы Қазақ агротехникалық зерттеу университетінің «Менеджмент және маркетинг» кафедрасының профессоры (Астана қ., Қазақстан Республикасы);
Хасенова Кенжегул Калмуратовна – экономика ғылымдарының кадидаты, қауым.профессор, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті «Менеджмент» кафедрасының қауым. профессоры (Астана қ., Қазақстан Республикасы).
Ғылыми кеңесшілері:
Майдырова Айгуль Булатовна – экономика ғылымдарының докторы, профессор, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Экономика» кафедрасының профессоры (Астана қ., Қазақстан Республикасы);
<Майдырова Айгуль Булатовна – экономика ғылымдарының докторы, профессор, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Экономика» кафедрасының профессоры>Кочербаева Айнура Анатольевна – экономика ғылымдарының докторы, профессор, Б.Ельцин атындағы Қырғыз-Ресей Славян университетінің «Менеджмент» кафедрасының профессоры (Бишкек қ., Қырғыз Республикасы).
Қорғау 2025 жылғы 21 ақпан, сағат 13:00-де Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D04105 – Экономика» білім беру бағдарламасы бойынша «8D041 – Бизнес және басқару» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі аралас форматта (оффлайн және онлайн) өткізіледі деп жоспарлануда.
Сілтемесі: https://clck.ru/3FkjZu
Мекен-жайы: Астана қ., Қажымұқан, 11, №517 ауд. (ОЗК)
Аңдатпа (қаз.):«8D04105-Экономика» білім беру бағдарламасы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алу үшін ұсынылған Рахимжанова Гульмира Амижановнаның «Қазақстан Республикасының адами капиталының сапасын экономикалық бағалау (Абай облысы мысалында)» тақырыбындағы диссертациялық жұмысына АҢДАТПА Диссертациялық зерттеудің мақсаты – оның экономикалық тиімділігін бағалауды ескере отырып, Қазақстандағы адами капитал тұжырымдамасын дамытудың жүйелі шараларын әзірлеу. Зерттеу міндеттері: - адами капитал түсінігінің гносеологиялық негіздерін уақыт, құрылымдық, ведомстволық және ұйымдық-иерархиялық жақтарынан зерттеу; - Қазақстандағы адами капитал тұжырымдамасының қалыптасу және даму процестерін талдау, зерттелетін мәселенің проблемалық аспектілерін анықтау; - адами капиталдың сапасына әсер ететін аймақтық көрсеткіштерді анықтау және Қазақстан Республикасындағы адам капиталының даму деңгейі мен динамикасындағы аймақтық айырмашылықтарды талдау; - социологиялық сауалнама негізінде Қазақстан Республикасының жекелеген өңірінің мысалын пайдалана отырып, адами капитал сапасына сараптамалық бағалау жүргізу; - елдің/өңірдің экономикалық өсуіне әсер ететін еңбек өнімділігі призмасы арқылы қазақстандық адам капиталының экономикалық тиімділігін бағалау; - Қазақстан экономикасының инновациялық даму міндеттеріне қолдану режимінде орта мерзімді кезеңге арналған адами капиталды сапалы дамыту стратегиясының тұжырымдамалық бағыттарын негіздеу. Зерттеу әдістері. Диссертациялық зерттеу жоғары сапалы адами капиталды дамыту процестеріне қолдануда жүйелік талдау әдістері мен кешенді көзқарас қағидаттарына негізделді. Жұмыс барысында экономикалық-математикалық әдістер мен модельдерді қолдану негізінде адами капитал концепциясының экономикалық тиімділігін бағалау үшін талдаудың сапалық әдістері де, сандық әдістері де қолданылды. Диссертациялық зерттеудің ақпараттық базасы Қазақстан Республикасы Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігінің Ұлттық статистика бюросының статистикалық деректеріне, Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Мемлекеттік қызмет істері агенттігінің ақпараттық-талдамалық материалдарына, Дүниежүзілік банк, ЭЫДҰ, БҰҰДБ, сондай-ақ халықаралық және отандық ғылыми-тәжірибелік конференциялардың материалдары, мерзімдік ғылыми жарияланымдар және интернет-ресурстар. Қорғауға ұсынылатын негізгі ережелер: 1. Автордың адами капитал түсінігінің мәнін және оны құрайтын факторларды – білім беру, денсаулық сақтау, өмір сүру деңгейін әртараптандыру жағдайында экономиканың бәсекеге қабілеттілік деңгейін арттыру үшін индустриялық-инновациялық негізінде олардың маңыздылығының артуы жағдайында теориялық және әдістемелік түсінігі. 2. Экономикалық-математикалық модельдер кешенін жасау және қолдану процесінде оның қалыптасу факторларын жан-жақты қамту негізінде адами капитал тұжырымдамасының экономикалық тиімділігін бағалаудың ғылыми-әдістемелік тәсілін қолдану. 3. Сапалы адам ресурстарын қалыптастыру үдерістерін дамытуды басқарудың өзара байланысты және теңгерілген стратегиялық бағыттарының SWOT талдауы бойынша негіздеме. 4. Қазақстанда адами капиталды дамытуға мемлекеттік қолдау көрсетуді жетілдіру шаралары бойынша ұсынымдар мен ұсыныстар әзірлеу. Зерттеудің негізгі нәтижелерінің сипаттамасы: 1. Қазақстандағы адами капитал тұжырымдамасын оның экономикалық тиімділігін бағалауды ескере отырып дамытудың жүйелі шараларына зерттеу жүргізілді; - адами капитал түсінігінің гносеологиялық негіздері уақытша, құрылымдық, ведомстволық және ұйымдық-иерархиялық бөлімдерде зерттелді; - әр түрлі автор-зерттеушілердің пікірлері қарастырылды және қазақстандық шындық үшін адами капитал тұжырымдамасының экономикалық тиімділігін бағалауды өлшеуге автордың ғылыми-әдістемелік көзқарасы негізделді; 2. Адами капиталдың сапасын бағалау үшін жиынтық көрсеткіштер жүйесін, оның ішінде өңірлік деңгейде қамтитын зерттеудің кешенді тәсілі қолданылды; - Қазақстандағы адами капитал тұжырымдамасын қалыптастыру және дамыту процестерінің экономикалық белсенділігі талданды, зерттелетін мәселенің проблемалық аспектілері анықталды, сондай-ақ адами капиталдың сапасына әсер ететін аймақтық көрсеткіштер мен деңгейлердегі және аймақтық айырмашылықтар анықталды. Қазақстан Республикасының адами капиталының даму динамикасы талданды; - барлық көрсеткіштердің дамуы бойынша статистикалық ақпарат негізінде төрт деңгейлі экономикалық-математикалық модельдер кешені әзірленді. 3. Әлеуметтанулық сауалнама негізінде Қазақстан Республикасының жекелеген өңірінің мысалында адами капитал сапасына сараптамалық бағалау жүргізілді; - сапалы адам ресурстарын қалыптастыру үдерістерін дамытуды басқарудың өзара байланысты және теңгерілген стратегиялық бағыттарының SWOT талдауы негізінде негіздеме берілген; - елдің/өңірдің экономикалық өсуіне әсер ететін еңбек өнімділігі призмасы арқылы қазақстандық адам капиталының экономикалық тиімділігіне баға беріледі. 4. Орта мерзімді кезеңге арналған адами капиталды сапалы дамыту стратегиясының тұжырымдамалық бағыттары Қазақстан экономикасының инновациялық даму міндеттеріне қолдану режимінде негізделеді; - адами капиталды дамыту сапасына әсер ететін негізгі проблемалар мен себептерді анықтады; - Қазақстанда адами капиталды дамытуға мемлекеттік қолдау көрсетуді жетілдіру шаралары бойынша ұсынымдар мен ұсыныстар әзірленді. Алынған нәтижелердің жаңалығы мен маңыздылығын негіздеу. Нәтиже 1. Әртүрлі күштер мен қабілеттердің жиынтығына ие адами капитал экономикалық өсудің факторы ретінде қоғамның өнімді дамуына ықпал етеді, еңбек өнімділігінің өсуіне оң әсер етеді, сайып келгенде, елдің немесе аймақтың экономикалық өсуіне оң әсер етеді. Зерттеуде айтылғандардың негізінде «Қазақстан Республикасының адами капиталының сапасы» ғылыми категориясының тұжырымдамалық аппаратына теориялық зерттеу жүргізілді. Автордың адами капитал түсінігінің мәнін және оны құрайтын факторларды – білім беру, денсаулық сақтау, өмір сүру деңгейін әртараптандыру жағдайында экономиканың бәсекеге қабілеттілік деңгейін арттыру үшін олардың маңыздылығының артуы жағдайында теориялық және әдістемелік түсінігі индустриялық-инновациялық негізде экономикалық ғылымдағы жаңа зерттеулерді жүзеге асырудың теориялық негізі бола алады. Нәтиже 2. Адами капитал концепциясының экономикалық тиімділігін бағалаудың ғылыми-әдістемелік тәсілі, оның қалыптасу факторларын жан-жақты қамтуға негізделген экономикалық өсуге қосқан үлесімен анықталады. Осы мақсатта автор 2000-2022 жылдарға арналған барлық көрсеткіштердің дамуы бойынша статистикалық ақпарат негізінде төрт деңгейлі экономикалық-математикалық модельдер кешенін әзірледі: - бірінші деңгей – жалпы ішкі өнімнің еңбек өнімділігіне тәуелділігін нақты анықтайтын модель; - екінші деңгей – еңбек өнімділігінің білім беру, денсаулық сақтау, халықтың кірісі үшін қарастырылатын шығындар факторларына тәуелділігін анықтайтын үш модель. Факторлардан бөлек үлгілерді алу қажеттілігі автордың есептеулері үшін әрбір фактордың мәндері тікелей немесе жанама түрде популяциялық динамиканың көмегімен есептелгенімен түсіндіріледі, бұл құбылыс бір модельде бірге пайдаланған кезде факторлардың өздері арасындағы автокорреляция түріндегі жағымсыз әсерді анықтай алады; - үшінші деңгей факторлардан алынған үш модельді біріктіруге негізделген салмақты модель болып табылады, онда салмақтық коэффициенттер бірнеше корреляциялық коэффициенттер негізінде анықталады, және де жақсы жуықтау жеке модель үшін үлкен салмақпен; - төртінші деңгей – факторлардың уақытқа тәуелділігінің тенденциялық модельдері, олар экономикалық-математикалық модельдердің барлық кешені бойынша болжамдық есептеулерде қолданылуы мүмкін. Нәтиже 3. Автор алынған модельдер жиынтығына сүйене отырып, орта мерзімді болжам жасады. Экономикалық өсу көрсеткіштерінің болжамды мәндерін және адами капиталды қалыптастыру факторларын талдау жоғарыда қарастырылған өсу әсерлерін ескере отырып, экономикадағы адам капиталы тұжырымдамасының маңыздылығын бағалауға мүмкіндік береді. Экономикалық-математикалық модельдер жиынтығына негізделген автордың болжау және бағалау есептеулері білім беру жүйесі үшін шығын факторы бұл процестерді халықтың табыс факторына қарағанда аз дәрежеде түсіндіретінін көрсетеді. Халықтың жалпы өмір сүру деңгейін анықтайтын табысына материалдық ынталандырудың барлық түрлерімен еңбекақы да кіретінін ескерсек, мұны түсінуге болады. Жалпы, адами әлеуеттің қалыптасу процестері және оның адами капитал түріндегі кәсіпкерлік тәжірибеде көрінуі мемлекеттік жоспарлау мен болжау жүйесіне сөзсіз үйлесім табуы керек деген пікірді қалыптастырмасқа болмайды. Осының барлығы адами капитал тұжырымдамасын әзірлеу және жүзеге асыру бойынша стратегиялық көзқарасты қалыптастыру міндеттерін анықтайды. Осы мақсатта автор Қазақстандағы адами капитал тұжырымдамасының даму жағдайына SWOT талдауына сүйене отырып, басқару қызметінің келесі өзара байланысты басым стратегиялық бағыттарын әзірледі. - 1-стратегиялық бағыт - Басқарудың әртүрлі деңгейлеріндегі мақсаттар мен міндеттердің тепе-теңдігін ескере отырып, адами капиталды қалыптастыруға қатысатын салалар мен қызмет бағыттарының даму процестерін басқарудың жүйелі тәсілі; - 2-стратегиялық бағыт – Ішкі және сыртқы еңбек нарығының сұраныстарына назар аудара отырып, жоғары оқу орындары мен колледж түлектерінің бәсекеге қабілетті ұрпағын дайындау; - 3-стратегиялық бағыт – Халықты сапалы және қолжетімді медициналық көмекпен жаппай қамтуға бағытталған денсаулық сақтауды дамытуды жүзеге асыру; - 4-стратегиялық бағыт – Халықтың лайықты өмір сүру деңгейін және табыстарының тұрақты өсуін қамтамасыз ету; - 5-стратегиялық бағыт - Дамудың қаржылық базасын нығайту негізінде адам әлеуетін қалыптастыратын салалар мен қызмет бағыттарын жаңғырту. Нәтиже 4. Осы ғылыми зерттеудің нәтижелеріне сүйене отырып, автор сарапшылар қауымдастығының ұсыныстарын қорытындылады және кеңейтті, оларды нақты бір деңгейде ағымдағыларға бөлуге болады, олар тиісті салалар мен қызмет бағыттарына және ұзақ мерзімді салаларға саңылауларды «жамау» үшін бірінші кезектегі шараларды қабылдау қажеттілігін білдіреді, экономикалық дамудың негізгі факторлардың бірі ретінде адами капиталды тұрақты негізі ретінде жоғары сапалы адам әлеуетін жеделдетіп қалыптастыру процестерін іске асырудың және басқарудың тиімді жүйесін әзірлеуді көздейтін. Жалпы, зерттеу авторының пікірінше, бұл ұсыныстар мен ұсыныстар Қазақстанда адами капиталды дамытудың ұлттық бағдарламасын әзірлеуге негіз бола алады. Ғылымның даму бағыттарына немесе мемлекеттік бағдарламаларға сәйкестігі. Жаһандық адами капитал факторларынан туындайтын ережелерге сәйкес келеді - білім беру, денсаулық сақтау және мемлекеттің әлеуметтік бағдарламалары. Адами капиталды дамыту еліміздің стратегиялық дамуының басым бағыты ретінде танылды. Еліміздің 2025 жылға дейінгі Ұлттық даму жоспарында, 2030 жылға дейінгі мемлекеттік басқару тұжырымдамасында және т.б. еліміздің барлық стратегиялық құжаттарында адамға, оның мүдделеріне басты назар аударылатын адамға бағытталғандық басты басымдық болып табылады және жеке тұлғаның әл-ауқатын, жағдайын және дамуын жақсарту мақсатындағы мемлекеттік стратегия мен саясат аясындағы қызмет аясы диссертациялық зерттеу барысында алынған нәтижелер білім беруді, ғылымды дамытудың бағдарламалық құжаттарын жетілдіру денсаулық сақтау, халықты әлеуметтік қорғау, сондай-ақ білім, ғылым және жоғары білім, техникалық және кәсіптік білім беру, еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрліктерінің жұмысында және т.б. үшін пайдаланылуы мүмкін. Осымен қатар диссертациялық зерттеудің теориялық және әдістемелік нәтижелерін еліміздің жоғары оқу орындары мен колледждерінде жекелеген пәндерді оқыту мақсатында пайдалануға болады. Ізденушінің әр жарияланымды дайындауға қосқан үлесінің сипаттамасы. Зерттеу нәтижелері 8 ғылыми жұмыста көрсетілді, оның ішінде 1 мақала Scopus халықаралық ғылыми-метрикалық деректер базасына енгізілген журналда (43 процентиль), 4 мақала – уәкілетті орган ұсынған ғылыми басылымдарда (6 мақалада бірінші автор), 1 мақала – халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференциялар материалдарында. Автор диссертацияны дайындаудың барлық кезеңдерінде өз бетінше зерттеу жүргізді.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://youtu.be/MbugASZehPU
