Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Аскеев Абылкаир Габитович «8D04106 – Аналитикалық Экономика» білім беру бағдарламасы бойынша «Туризм саласының әлеуметтік-экономикалық тиімділігін бағалау (өңірлер аралық салыстырулар)» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Экономика және кәсіпкерлік кафедрасы» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Ресми рецензенттер:
Борбасова Зияда Назибековна – экономика ғылымдарының докторы, профессор, Қазтұтынуодағы Қарағанды университетінің «Маркетинг және логистика» кафедрасының меңгерушісі, (Қарағанды қ., Қазақстан Республикасы).
Садыков Жасулан Амангельдыевич – PhD, доцент, Esil University «Әлеуметтік жұмыс және туризм» кафедрының меңгерушісі (Астана қ., Қазақстан Республикасы).
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Ибрагимов Нутфилло Салимович – экономика ғылымдарының докторы, профессор, Бұхара мемлекеттік университетінің «Экономика және туризм» кафедрасының профессоры (Бухарақ., Өзбекстан Республикасы);
Тлеубердинова Айжан Тохтаровна – экономика ғылымдарының докторы, профессор, ҚР ҒЖБМ ҒК Экономика институты (Алматы қ., Қазақстан Республикасы);
Салауатова Динара Муслимовна – PhD, доцент, Қазтұтынуодағы Қарағанды университетінің «Менеджмент және инноваялар» кафедрасының меңгерушісі (Қарағанды қ., Қазақстан Республикасы).
Ғылыми кеңесшілері:
Байжолова Раиса Алиевна – экономика ғылымдарының докторы, профессор, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Экономика және кәсіпкерлік» кафедрасының профессоры (Астана қ., Қазақстан Республикасы);
Санг-Кю Ли – PhD, профессор, Андонг ұлттық университетінің «Халықаралық сауда» кафедрасының професоры (Андонг қ., Оңтүстік Корея).
Қорғау 2025 жылғы 30 сәуір, сағат 10:00-де Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D04106 – Аналитикалық Экономика» білім беру бағдарламасы бойынша «8D041 – Бизнес және басқару» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі аралас форматта (оффлайн және онлайн) өткізіледі деп жоспарлануда.
Сілтемесі: https://clck.ru/3JjjEi
Мекен-жайы: Астана қ., Қажымұқан, 11, №517 ауд. (ОЗК)
Аңдатпа (қаз.): Әскеев Әбілқайыр Ғабитұлының «8D04106 - Аналитикалық экономика» білім беру бағдарламасы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алуға ұсынылған «Туризм саласының әлеуметтік-экономикалық тиімділігін бағалау (өңірлер аралық салыстырулар)» диссертациялық жұмысы Диссертациялық зерттеудің мақсаты – туризм саласының әлеуметтік-экономикалық тиімділігін бағалау негізінде оның ұзақ мерзімді перспективада дамуының тұрақтылығын арттыру бойынша ұсынымдар әзірлеу. Зерттеу міндеттері: – туризм саласының әлеуметтік-экономикалық тиімділігін бағалау мәселелерінің теориялық тұжырымдамаларын зерттеу; – туризм саласының әлеуметтік-экономикалық тиімділігін бағалау әдістемесін айқындау; – туризм саласының әлеуметтік-экономикалық тиімділігін бағалаудың шетелдік тәжірибесінің ерекшеліктерін қарастыру; – табиғи және мәдени-тарихи объектілердің әлеуетін туризм саласында пайдаланудың әлеуметтік-экономикалық тиімділігін талдау; – өңірлік тұрғыдан туризм саласының негізгі әлеуметтік-экономикалық көрсеткіштерінің салыстырмалы тиімділігіне талдау жүргізу; – елдің негізгі туристік аймақтарында күрделі және еңбек ресурстарын пайдаланудың әлеуметтік-экономикалық тиімділігін бағалау; – Қазақстанның негізгі туристік өңірлеріндегі туризм саласының әлеуметтік-экономикалық тиімділігіне кешенді бағалау жүргізу; – еліміздің негізгі туристік өңірлерінде туризм саласының әлеуметтік-экономикалық тиімділігінің сценарийлік модельдерін жасау; – туризм саласындағы әлеуметтік-экономикалық тиімділіктің орнықтылығын арттыру үшін жүйелік шараларды жетілдіру жөніндегі ұсынымдарды әзірлеу. Зерттеу әдістері. Диссертациялық зерттеудің теориялық негізі шетелдік, ресейлік және қазақстандық ғалымдардың туризм саласының әлеуметтік-экономикалық тиімділігі мәселелерін зерттеу саласындағы іргелі ғылыми еңбектері болып табылады. Зерттеудің әдіснамалық негізі жүйелік тәсілді, кластерлік тәсілді, Акаике ақпараттық критерийін, контентті талдауды, салыстырмалы, статистикалық талдауды, панельдік деректерді, Кобб-Дуглас өндірістік функциясының теориясын, ковариациялық тәуелділіктерді, эконометрикалық модельдеу әдістерін пайдалануға негізделген. Зерттеудің ақпараттық базасы Scopus, Web of Science, eLIBRARY.ru, Nabrk.kz, Kazneb.kz, Nlrk.kz халықаралық және ұлттық цифрлық дерекқорларындағы ғылыми материалдар, ҚР Стратегиялық жоспарлау және реформалар агенттігі Ұлттық статистика бюросының (СЖРА ҰСБ) ресми статистикалық материалдары, халықаралық ұйымдардың: Біріккен Ұлттар Ұйымының Бүкіләлемдік туристік ұйымының (БҰҰБ), Дүниежүзілік экономикалық форумның (ДЭФ), Бүкіләлемдік саяхат және туризм жөніндегі кеңестің (БСТК), Euromonitor International, Қазақстан Республикасының құқықтық актілерінің жарияланымдары, отандық және шетелдік бұқаралық ақпарат құралдарындағы жарияланымдар болды. Негізгі ережелері (дәлелденген ғылыми гипотезалар және жаңа білім болып табылатын басқа да тұжырымдар): – Қазақстанның өңірлері бөлінісінде туризм саласының әлеуметтік-экономикалық тиімділігін бағалаудың авторлық әдістемесі; – Қазақстанның негізгі туристік өңірлеріндегі туризм саласының әлеуметтік-экономикалық тиімділігін кешенді бағалау; – Қазақстандағы туризм саласының әлеуметтік-экономикалық тиімділігін арттырудың авторлық моделі; – еліміздің негізгі туристік аймақтары үшін әлеуметтік-экономикалық тиімділіктің сценарийлік болжамдарын әзірленді. Зерттеудің негізгі нәтижелерінің сипаттамасы. 1. Туризм саласының әлеуметтік-экономикалық тиімділігі мәселелері бойынша қолданыстағы ғылыми зерттеулерді талдау мен жинақтап қорыту осы санатқа авторлық интерпретацияны өңіраралық салыстырулар тұрғысынан ұсынуға мүмкіндік берді. 2. Қазақстан өңірлері бөлінісінде туризм саласындағы әлеуметтік-экономикалық тиімділікті бағалаудың дәстүрлі (шығындық) және ауқымды (мақсатты/интегралды) тәсілдердің артықшылықтарын біріктіретін өзіндік әдістемесі әзірленді. 3. Туризм саласындағы табиғи және мәдени-тарихи объектілердің әлеуетін пайдаланудың тиімділігіне талдау, олардың туристер арасында белгілі бір өңірді танымал етуге ықпалын бағалау және осы бағытты одан әрі жетілдіру бойынша тиісті практикалық ұсынымдарды тұжырымдау арқылы жүргізілді. 4. Туризм саласындағы күрделі және еңбек ресурстарын пайдаланудың өңірлік шаруашылық деңгейіндегі тиімділігін бағалауға мүмкіндік беретін экономикалық-математикалық модельдер жасалды, бұл олардың әлеуметтік-экономикалық дамуының түпкі нәтижелілігі тұрғысынан үлкен маңызға ие. Туризм саласының әлеуметтік-экономикалық тиімділігін бағалау көрсеткіштері Қазақстанның туристік бағыттары бойынша статистикалық есепке алудың қолданыстағы тәжірибесіне бейімделді, бағалаудың толықтығын арттыру үшін қосымша бірнеше көрсеткіш енгізілді, маңыздылық-өнімділікті талдаудың негізгі құралдарын қолдану арқылы әдістемені кейіннен жетілдіру жүргізілді. 5. Қызметтер сапасын және курорттық аймақтардың тұрақтылығын арттыру мақсатында туризм саласының әлеуметтік-экономикалық тиімділігін басқарудың өзіндік институционалдық моделі әзірленді, сондай-ақ өңірлерде туризм саласын дамыту жөніндегі күш-жігер нәтижелерінің тиімділігін мониторингтеу мен рейтингтік бағалауды жүзеге асыру үшін оларды іске асырудың кезеңдік жоспарымен өңірлердегі барлық деңгейдегі билік органдарының тұрақты негіздегі әлеуметтік-экономикалық тиімділігі индексі әзірленді. 6. Уақыт факторына трендтік тәуелділіктерді құру негізінде Қазақстанның негізгі туристік өңірлерінде туризм саласының әлеуметтік-экономикалық тиімділігінің интегралды көрсеткішінің болжамды мәндері жасалды, қолда бар әлеуетті мүмкіндіктерді де, жоспарланатын іс-шаралардың әлеуметтік-экономикалық тиімділігінде көрінетін салдарды да ескеретін тиісті стратегияларды кейіннен әзірлеу үшін осы саланы дамытудың ықтимал жолдары талданды. Алынған нәтижелердің жаңалығы мен маңыздылығының негіздемесі. 1-нәтиже жаңа болып табылады, өйткені ғылыми әдебиеттерде аймақаралық салыстырулар тұрғысынан туризм саласының әлеуметтік-экономикалық тиімділігін бағалаудың дәстүрлі (шығын) және кең ауқымды (мақсатты) тәсілдерінің ерекшеліктерін ескеретін анықтама жоқ. 2-нәтиже-Қазақстан өңірлері бөлінісінде туризм саласындағы әлеуметтік-экономикалық тиімділікке бағалаудың ұсынылған әдістемесі өзіндік ерекшелігі бар және тұңғыш рет кешенді түрде туризм саласындағы әлеуметтік-экономикалық тиімділік деңгейін бағалауға және Қазақстан өңірлері арасында салыстырмалы талдау жүргізуге мүмкіндік береді. 3-нәтиже - табиғи және мәдени-тарихи объектілердің әлеуетті пайдалану тиімділігін бағалау үшін алғаш рет Акаике ақпараттық өлшемшартын азайту арқылы шынайылық функциясы негізінде қашықтықты бағалау және біртектес объектілер топтарының оңтайлы санын таңдау арқылы Қазақстанның өңірлері бөлінісінде туристік объектілердің екі сатылы талдауы қолданылды. 4-нәтиже - шаруашылық жүргізудің өңірлік деңгейінде туризм саласындағы күрделі және еңбек ресурстарын пайдалану тиімділігін бағалау үшін ұсынылған экономикалық-математикалық модельдер өзіндік ерекшелігі бар және тұңғыш рет шешім қабылдайтын тұлғаларға осы саладағы процестердің бұзылуын мониторингтеу мен тексеруді жүзеге асыруға мүмкіндік береді, бұл туризм саласындағы тиімді инвестициялық саясатты қамтамасыз ету үшін стратегиялық, сондай-ақ жедел іс-қимылдар әзірлеу мақсатында жүзеге асырылады. 5-нәтиже - маңыздылық-өнімділікті талдаудың негізгі құралдары бар интегралды әдістемені синтездеу негізінде Қазақстанның өңірлеріндегі туризм саласының әлеуметтік-экономикалық тиімділігін кешенді бағалау алғаш рет жүргізілген және Қазақстанның туризм саласының ерекшеліктеріне бейімделген жаңа тәсілдер мен шешімдерді қамтиды. 6-нәтиже - басқарудың институционалдық моделі, сондай-ақ оларды енгізудің қадамдық жоспары бар әлеуметтік-экономикалық тиімділік индексі алғаш рет әлемдік тәжірибе мен отандық туризм саласының ерекшеліктерін ескере отырып әзірленген және барлық деңгейдегі билік органдары күш-жігерінің нәтижелерінің тиімділігін мониторингтеуді және рейтингтік бағалауды тұрақты негізде жүзеге асыруға мүмкіндік береді, осылайша Қазақстан өңірлерінде туризм саласының орнықтылығын арттыруға ықпал етеді. 7-нәтиже - туризм саласындағы әлеуметтік-экономикалық тиімділік көрсеткіштерін болжауға ұсынылған экономикалық-математикалық модель өзіндік болып табылады және қолда бар әлеуетті де, жоспарланатын іс-шаралардың әлеуметтік-экономикалық тиімділігінде көрінетін ықтимал салдарды да ескеретін нақты шараларды тұжырымдау үшін Қазақстан өңірлерінде осы саланы дамытудың ықтимал сценарийлерін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Ғылымның даму бағыттарына немесе мемлекеттік бағдарламаларға сәйкестігі. Қазақстан Республикасының 1993 жылғы 8 желтоқсандағы «Қазақстан Республикасының әкімшілік-аумақтық құрылысы туралы», 2001 жылғы 13 маусымдағы «Қазақстан Республикасындағы туристік қызмет туралы» Қазақстан Республикасы заңдарының, 1998 жылғы 27 ақпандағы № 3859 «Жібек жолының тарихи орталықтарын жаңғырту, түркі тілдес мемлекеттердің мәдени мұрасын сақтау және үздіксіз дамыту, туризм инфрақұрылымын құру туралы» Қазақстан Республикасының Мемлекеттік бағдарламасы туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығының, 2023 жылғы 28 наурыздағы № 262 «Қазақстан Республикасының туристік саласын дамытудың 2023-2029 жылдарға арналған тұжырымдамасын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Үкіметінің қаулысының, 2021 жылғы 27 қазандағы № 332 «Туризм саласының статистика картасын бекіту туралы» Қазақстан Республикасы Мәдениет және спорт министрінің бұйрығының, 2018 жылғы 24 сәуірдегі № 54 «Туризм мен туризмнің негізгі көрсеткіштерін есептеудің қосалқы есебін қалыптастыру жөніндегі әдістемені бекіту туралы» ҚР Ұлттық экономика министрлігі Статистика комитеті төрағасының бұйрығының ережелеріне сәйкес келеді. Докторанттың әрбір жарияланымды дайындауға қосқан үлесінің сипаттамасы. Зерттеу нәтижелері 7 ғылыми жұмыста жарық көрді, оның 2-сі Халықаралық ғылыми-методикалық база Scopus құрамына кіретін журналда жарияланған мақалалар (57-ші процентиль, бірінші автор), ҚР ҒЖБМ ҒЖБСБК ұсынған ғылыми басылымдарда 2 мақала (онда бірінші автор - 2 мақалада), халықаралық ғылыми-практикалық конференциялардың материалдарында 3 мақала (онда жеке - 3 мақала). Автор диссертациялық жұмыстың тақырыбы бойынша арнайы біліктілігі мен практикалық жұмыс тәжірибесі болғандықтан, диссертациялық жұмысты дайындаудың барлық кезеңдерінде зерттеуді өзі жүргізді.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://youtu.be/OOn7h3nnM64
