Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Рахметулин Абай Джамбулович «8D04201 – Құқықтану» білім беру бағдарламасы бойынша «Қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландыру (теория және практика мәселелері)» тақырыбында диссертациясы қорғалады.

Диссертация Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Құқық және халықаралық қатынастар кафедрасы» кафедрасында орындалды.

Қорғау тілі - орыс тілінде

Ресми рецензенттер:

Шарипова Әсел Бостанқызы – заң ғылымдарының кандидаты, ҚазҰУ Заң факультетінің қылмыстық құқық, қылмыстық процесс және криминалистика кафедрасының қауымдастырылған профессоры. Әл-Фараби

Хан Виталий Вячеславович -заң ғылымдарының кандидаты, Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының жанындағы Құқық қорғау органдары Академиясының 3-институтының арнайы заң пәндері кафедрасының қауымдастырылған профессоры

Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:

Абзалова Хуршида Мирзиятқызы-заң ғылымдарының докторы, Ташкент мемлекеттік заң университетінің Қылмыстық құқық, криминология және сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл кафедрасының доценті (Ташкент қ. Өзбекстан Республикасы)

Әлімқұлов Ербол Темірханұлы- заң ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор, заң факультеті деканының ғылыми-инновациялық қызмет және халықаралық байланыстар жөніндегі орынбасары. әл-Фараби (Алматы қ., Қазақстан Республикасы)

Сәулен Нұржан- ҚР Президенті іс басқармасы жанындағы Парламентаризм институты Ғылыми зерттеу орталығының бастығы, PhD докторы (Астана қ., Қазақстан Республикасы)

Ғылыми кеңесшілері:

Абдрасулов Ермек Баяхметович – заң ғылымдарының докторы, профессор Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті (Астана қ.)

Георг Геск – құқық докторы, Оснабрюк Университетінің профессоры (Оснабрюк қ., Германия)

Қорғау 2026 жылғы 14 наурыз, сағат 12:00 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D04201 – Құқықтану» мамандығы бойынша «8D042 – Құқық» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі онлайн форматта өткізіледі деп жоспарлануда.

Сілтемесі: https://clck.ru/3Rm8TB 

Мекен-жайы: Астана қ., қ. Сәтпаев к-сі, 2, бас ғимарат, ауд. №302.

Аңдатпа (қаз.): 

Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасының Конституциясы мемлекет пен қоғамның ең жоғары құндылықтары ретінде адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтарын жариялады. 2026 жылғы 31 қаңтардағы Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясының жобасында «мемлекеттің ең жоғары құндылықтары - адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары» екені атап көрсетілген.

Қазақстан Республикасы Конституциясы қабылданғаннан кейін отыз жыл өтсе де бұл құндылықтар өз маңыздылығын жоғалтқан жоқ, ұлттық және халықаралық деңгейдегі қоғамдық-саяси және экономикалық үрдістердің дамуын ескере отырып, одан сайын өзекті бола түсуде.

Қазіргі жағдайда Қазақстан Республикасындағы конституциялық құндылықтарды өзектендіру жеке адамның құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз етудегі және заң үстемдігі қағидатын нығайтудағы мемлекеттің рөлін қайта қарастырумен тікелей байланысты.

Қазіргі таңда әлемнің көптеген елдерінде адам құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету процесі конституцияландыру ұғымымен тығыз байланысты, елдің Негізгі заңы барлық әлеуметтік өзара қатынастардың нормативтік-құқықтық үлгісін қалыптастырып, конституцияның іргелі идеялары мен қағидаттары салалық заңнаманың барлық салаларына, нақты құқықтық қатынастарға, құқық қолдану тәжірибесіне, құқықтық сана мен қоғамның құқықтық мәдениетіне терең сіңеді.

Демек, құқықтық жүйені конституцияландыру үдерісінде адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарына қатысты конституциялық нормалардың мазмұны тек қолданыстағы заңнамада көрініс тауып қана қоймай, сонымен қатар құқық саласындағы микропроцестерге, сот және өзге де құқық қолдану шешімдеріне тікелей айқындаушы әсерін тигізеді.

Құқықтық жүйені конституциялау процесінде қылмыстық сот ісін жүргізу саласы маңызды мәнге ие болады, өйткені онда конституциялық принциптер мен нормалардың жүзеге асырылу процесі мен практикалық әрекеті айқын көрінеді. Қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландыру қылмыстық-процестік реттеуді Конституцияның талаптарымен келісудің күрделі және көп қырлы процесі болып табылады, оның шеңберінде негізгі заңның нормалары мен қағидаттары қылмыстық қудалауды, сот бақылауын және сот төрелігін жүзеге асыратын органдардың қызметіне дәйекті түрде енгізіледі.

Қазақстан Республикасында қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландырудың теориялық аспектілері мен нақты үрдісі әлі жеткілікті деңгейде зерттелмеген. Мұндай қорытынды, ең алдымен, қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландыру ұғымының мәні неде, оның бүкіл құқықтық жүйені конституцияландырумен арақатынасы қандай, бұл мәселелер ғылыми қауымдастықта қалай қарастырылады және қылмыстық іс жүргізу заңнамасын конституцияландыруды қамтамасыз ету бойынша әртүрлі субъектілер қандай шаралар қабылдап жатыр деген сұрақтардың толыққанды ғылыми пайымдалуы әлі қалыптаспағанына байланысты туындайды.

Жоғарыда аталған барлық факторлар қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландыру мәселелерін зерттеуді өзекті етіп, конституциялық нормалар, идеялар мен қағидаттарды қылмыстық-процестік заңнамасына, сондай-ақ құқық қорғау органдары мен сот жүйесінің құқықты қолдану тәжірибесіне енгізу үдерісін тереңірек зерттеудің өзектілігі мен қажеттілігін айқындайды.

Диссертациялық зерттеудің мақсаты Қазақстан Республикасындағы қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландырудың теориялық және практикалық аспектілерін кешенді талдау, соның ішінде оның мазмұнын, қалыптасу кезеңдерін, негізгі және қосалқы субъектілердің рөлін, осы үдерісті одан әрі дамыту мен жетілдіру бағыттарын айқындау.

Осы мақсатқа қол жеткізу үшін диссертацияда келесі міндеттер қойылды:

• құқықтық жүйені конституцияландыруды қазіргі заң ғылымының өзекті тренді және оның мазмұны ретінде қарастыру;
• Қазақстан Республикасының қылмыстық сот ісін жүргізу тәртібін айқындайтын қылмыстық іс жүргізу заңнамасының қалыптасуы мен дамуының негізгі кезеңдері мен нысандарын анықтау;
• қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландыру ұғымы мен мәнін айқындау;
• қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландыру механизмінде Қазақстан Республикасының Президенті, Парламенті және Үкіметінің рөлін талдау;
• қылмыстық іс жүргізу заңнамасын конституцияландырудың тиімді нысаны ретінде Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты жүзеге асыратын конституциялық бақылаудың мазмұны мен функцияларын зерттеу;
• қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландыру үдерісінің жалпы жүйесіндегі прокуратура органдарының орнын көрсету;
• әділ сотты конституцияландыру ұғымын айқындай отырып, оның мазмұны мен нәтижелерін көрсету;
• Қазақстан Республикасы Жоғарғы Соты мен жергілікті соттардың қылмыстық сот төрелігін конституцияландыру жүйесіндегі рөлі мен маңызын, сондай-ақ олардың құқықтық ұстанымдарын талдау;
• қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландыруды жетілдіру жолдарын анықтау.

Зерттеу әдістері. Диссертациялық зерттеудің әдіснамалық негізін оның объектісі мен пәніне сәйкес айқындалған, өз маңызын жоғалтпаған құқықтық шындықты танудың жалпығылыми диалектикалық әдістері құрайды. Бұл әдістер қоғамның, мемлекеттің және құқықтың даму заңдылықтарына негізделген. Диалектикалық әдістерді қолдану тұтас пен бөлшектің, негізгі мен қосалқының, қажетті мен кездейсоқтың арақатынасын ажырату және біріктіру тәсілдерін пайдалануға мүмкіндік берді.

Сонымен қатар, заң ғылымында дәстүрлі түрде қолданылатын формалды-заңдық әдіс, салыстырмалы-құқықтық әдіс, құқықты түсіндіру әдісі, жүйелі-құрылымдық талдау әдісі және басқа да әдістер қолданылды.

Қорғауға ұсынылатын негізгі ережелер:

1. Заң ғылымында конституцияландыру санатының қайнар көздерін, объектісі мен пәнін, сондай-ақ осы үдерісті іске асыруды қамтамасыз ететін негізгі және қосалқы субъектілер жүйесін қамтитын жалпы дефинициясына қажеттілік бар екендігі негізделді. Теориялық тәсілдер мен құқық қолдану практикасын кешенді талдау негізінде конституцияландырудың авторлық анықтамасы тұжырымдалды, оған сәйкес ол мемлекеттің құқықтық жүйесі мен құқық қолдану практикасын кең мағынадағы конституциялық императивтермен және үстепозитивтік құндылықтармен үйлестіруге бағытталған негізгі және қосалқы субъектілердің мақсатты әрі үздіксіз қызмет үдерісі ретінде түсіндіріледі.
2. Қазақстан Республикасында қылмыстық сот ісін жүргізуді конституционализациялау бірнеше кезеңнен тұрғаны анықталды, өйткені бұл процесс қылмыстық-процестік заңнамаға конституциялық идеялар мен ережелерді енгізу мәселелерімен тығыз байланысты.

Автор қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландырудың бес кезеңін бөліп көрсетеді, олардың әрқайсысы қылмыстық сот ісін жүргізу саласындағы барлық құқықтық нормаларды бірыңғай жүйеге келтіруге елеулі үлес қосты және осылайша конституциялық құқықтық тәртіп режимін орнықтырды.

3. Қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландырудың мәндік мазмұны Қазақстан Республикасының бүкіл құқықтық жүйесін конституцияландыру үдерісінің құрамдас бөлігі ретінде негізделді. Бұл үдеріс құқықтық жүйенің дамуын, жаңғыруын, сондай-ақ конституциялық нормалардың мағынасына, мәтініне және рухына сай нақтылауын және толықтырылуын қамтамасыз етеді.

Қылмыстық сот ісін жүргізу осы контексте қылмыстық процесс ұғымының синонимі ретінде қарастырылады, ол қылмыстық іс жүргізу қызметінің барлық кезеңдерін, соның ішінде сотқа дейінгі іс жүргізуді де қамтитын тұтас жиынтықты білдіреді.

Осы тұжырымдардың нәтижесінде автор қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландыру ұғымына қатысты өз ұстанымын негіздеді, бұл ұғым Қазақстан Республикасындағы қылмыстық іс жүргізу реттеуінің бүкіл жүйесін конституциялық нормаларға бағындыруды қамтамасыз ету жөніндегі әртүрлі субъектілер жүзеге асыратын үздіксіз үдерісті білдіреді.

4. Қылмыстық-процестік қатынастарды конституцияландыру үдерісінде қылмыстық сот ісін жүргізу саласында конституциялық нормалар мен қағидаттарды іске асырудағы негізгі және қосалқы субъектілердің рөлі мен функционалдық маңызын айқындау айрықша мәнге ие екендігі анықталды. Аталған субъектілерді құқықты іске асыру нысандарын, соның ішінде заң шығару қызметін, құқық қолдануды және заң практикасының өзге де нысандарын ескере отырып жіктеу орынды екені негізделді. Бұл ретте нормативтік құқықтық актілерді қалыптастыруға және қабылдауға тікелей қатысатын мемлекеттік органдар мен жоғары лауазымды тұлғалар қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландырудың негізгі субъектілеріне жатқызылды.

Қазақстан Республикасында заң шығару және құқық шығармашылық қызмет жүйесінде қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландырудың негізгі субъектілері ретінде Қазақстан Республикасының Президенті, Қазақстан Республикасының Парламенті, Қазақстан Республикасының Үкіметі, Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты және Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты айқындалды, олардың қызметі қылмыстық-процестік реттеуде конституциялық талаптардың енгізілуі мен басымдығын қамтамасыз етеді.

5. Қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландырудың тиімділігі, оның Қазақстан Республикасы Конституциясының ережелері мен қағидаттарына сәйкестігін қамтамасыз ету тұрғысынан, конституциялық бақылау органдарының – 2022 жылғы 31 желтоқсанға дейін Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесінің және 2023 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотының қызметінде неғұрлым дәйекті әрі айқын көрініс табатыны негізделді.

Сонымен қатар, Қазақстан Республикасының Конституциялық Соты қызметінің басталуынан бері қаралған өтініштер мен істердің елеулі бөлігі қылмыстық-процестік заңнама нормаларының конституциялылығын тексерумен байланысты екені анықталды. Бұл мән-жай Қазақстан Республикасының Президенті заңдарға қол қойғанға дейін жүзеге асырылатын превентивтік конституциялық бақылау тетіктерінің болуына қарамастан, қылмыстық-процестік нормаларды қолдану және орындау барысында құқықтық қатынастарға қатысушыларда олардың конституциялық қағидаттар мен нормаларға сәйкестігіне қатысты күмәндардың жиі сақталатынын көрсетеді.

Қылмыстық сот ісін жүргізуді жетілдіру конституциялық бақылау органдары шешімдерінің қылмыстық-процестік заңнаманың мазмұнына және оны қылмыстық істер бойынша қолдану практикасына ықпал етуі арқылы жүзеге асырылатынын атап өткен жөн, бұл қылмыстық сот ісін жүргізудің тұрақты конституциялық-құқықтық режим шеңберінде жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Осы үдерісте Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотының құқықтық ұстанымдары қылмыстық-процестік заңнаманы дамытуға және оның конституциялық тұрғыдан үйлесімді қолданылуын қамтамасыз етуге бағдар қалыптастыра отырып, елеулі рөл атқарады.

6. Қазақстан Республикасының прокуратура органдары қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландыру үдерісіне белсенді қатысатыны ғылыми тұрғыдан дәлелденді, бұл үдерісті қадағалау органы тарапынан қылмыстық іс жүргізу саласындағы құқықтық реттеу мен іс жүргізу тәжірибесіне заңдылық, демек, конституциялық заңдылық талаптарына сәйкестік мақсатында жасалатын нормативтік және ұйымдастырушылық ықпал ретінде қарастыруға болады.

Біріншіден, прокуратура органдары, оның ішінде Қазақстан Республикасының Бас Прокуроры арқылы, қылмыстық сот ісін жүргізу тәртібін айқындайтын қылмыстық заңнаманы қоса алғанда, ұлттық заңнаманы конституцияландыру үдерісіне тікелей қатысады, өйткені Қазақстан Республикасы Конституциясының 83 бабының 1 тармағына сәйкес, Бас Прокурор Конституцияның 72 бабының 4 тармағы негізінде заңдар мен заңға тәуелді актілерді қоса алғанда, барлық нормативтік құқықтық актілердің Қазақстан Республикасы Конституциясына сәйкестігі мәселелері бойынша Конституциялық сотқа жүгінуге құқылы.

Екіншіден, Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасы өкілдерінің нормативтік құқықтық актілердің Конституцияға сәйкестігі мәселелері бойынша субъектілердің өтініштері қаралатын Конституциялық Сот отырыстарына қатысуы жүйелі сипатқа ие және маңызды құқықтық мәнге ие.

Мұндай қатысу да прокуратура органдарының, соның ішінде қылмыстық сот ісін жүргізу саласында, ұлттық заңнаманы конституцияландыру үдерісіне жанама түрде қатысатынын білдіреді.

Үшіншіден, конституциялық заңдылықты қамтамасыз ету прокуратура органдары арқылы ең толық, сонымен қатар жанама түрде Қазақстан Республикасының қылмыстық процесінің сотқа дейінгі іс жүргізу сатысында жүзеге асырылады.

7. Қазіргі жағдайдағы конституцияландыру сот жүйесі мен сот билігі үшін, яғни сот төрелігін жүзеге асыратын органдар үшін аса өзекті екені ғылыми тұрғыда негізделді. Бұл, ең алдымен, бүгінгі таңда сот қызметінің мақсаты, міндеттері, мазмұны мен формасы адамның және азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға бағытталған конституциялық идеялар мен құндылықтарға толықтай негізделуі тиіс екендігімен байланысты. Осыған орай, сот билігі органдарын, яғни сот жүйесін және сот өндірісін әрі қарай конституцияландыру қажеттілігі көрсетілді; судьялардың мәртебесін конституциялық идеялар мен қағидаттар - тәуелсіздік, дербестік және жалпы сот билігінің дербестігі ұғымдары арқылы терең қамтамасыз ету үдерісін жалғастыру; судьялар мен сот жүйесі қызметкерлерінің кәсіби конституциялық құқықтық санасын қалыптастыру және нығайту қажеттілігі атап өтілді.
8. Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулыларында және нақты істер бойынша сот актілерінде көрініс тапқан құқықтық ұстанымдары, сондай-ақ жергілікті соттардың сот шешімдерінде көрініс табатын құқықтық ұстанымдары қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландырудың тиімді құралы болып табылады, егер олар заңдылық, әділдік және мақсаттылық қағидаттарының үштұғырлы жүйесіне сәйкес келсе.

Конституцияландыру, яғни Қазақстан Республикасының Конституциясы идеялары мен қағидаттарын құқық қолдану практикасына енгізу, адам құқықтары мен бостандықтарын қорғауға бағытталған Жоғарғы Соттың барлық дерлік нормативтік қаулыларында айқын көрініс тапқан.

Соттардың нормативтік құқықтық актілердің конституциялылығына қатысты мәселе бойынша конституциялық бақылау органына жүгінуі, республика соттарының сот актілерін шығаруда Конституция нормаларын тікелей қолдануы - сот органдарының қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландыру нысандары болып табылады.

9. Алдыңғы тұжырымдар негізінде қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландыру үдерісін жетілдіру жолдары ұсынылды. Бұл үдерістің басты құрамдас бөліктерінің бірі - конституциялық нормалардың тұрақтылығын сақтау қажеттілігі. Конституциялық реформалар өзекті әрі қажетті болып табылады, дегенмен олар бірізділікпен жүзеге асырылып, сонымен қатар конституциялық құрылыстың негіздеріне өзгеріс енгізілмеуі және олар күрделі реформаларға ұшырамауы тиіс.

Диссертациялық зерттеудің жаңалығы:

• қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландыруға қатысты мәселелер алғаш рет диссертациялық деңгейде кешенді түрде қарастырылып, қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландыру ұғымы, қылмыстық-процестік заңнаманы конституцияландыру кезеңдері мен нысандары, сондай-ақ осы үдерістегі әртүрлі субъектілердің рөлі қамтылды;
• Қазақстан Республикасы Президентінің, Қазақстан Республикасы Парламентінің, Қазақстан Республикасы Үкіметінің, Қазақстан Республикасы Конституциялық Сотының, Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының, Қазақстан Республикасы Бас прокуратурасының конституциялық идеялар мен қағидаттарды ұлттық заңнама жүйесіне және құқық қолдану практикасына енгізудегі үлесіне егжей-тегжейлі талдау жасалды;
• құқықтық жүйені жалпы конституцияландыру үдерісімен, Қазақстан Республикасы Конституциясының үстемдігін және конституциялық құқықтық тәртіпті орнықтыру үдерісімен өзара байланыста қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландырудың құқықтық мәселелерін талдауға кешенді тәсіл қолданылуымен айқындалады;
• қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландыру субъектілерінің қызметі алғаш рет Конституциялық Сот пен Жоғарғы Соттың нормативтік қаулыларындағы құқықтық ұстанымдарын зерттеу, конституциялық идеялар мен қағидаттардың үстемдігі қамтамасыз етілетін нақты істер бойынша сот шешімдерін зерделеу, сондай-ақ қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландыру жолдарын жетілдіру жөнінде ұсыныстар мен ұсынымдар тұжырымдау арқылы ашып көрсетілді.

Заңнаманы және құқық қолдану практикасын талдау негізінде қорғауға ұсынылатын тұжырымдар әзірленіп, қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландыру жолдарын жетілдіруге тікелей немесе жанама түрде әсер ететін нақты ұсыныстар жасалды:

1. Превентивтік конституциялық бақылаудың тиімділігін арттыру мақсатында заң жобаларын Парламентте қарау сатысында олардың Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігін міндетті түрде тексеруді енгізу қажеттігі негізделді. Осыған байланысты Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің Регламентінің 29 тармағының 5 абзацын заң жобаларына Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігі тұрғысынан сараптама жүргізу міндетті болып табылатыны туралы ережемен толықтыру ұсынылады.
2. Қазақстан Республикасы Конституциясының үстемдігін қамтамасыз етуде жүйелі тәсілдің маңыздылығын ескере отырып, «Құқықтық актілер туралы» Қазақстан Республикасы Заңының 49 бабының 1 тармағын заң жобаларының Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкестігін тексеруді көздейтін жаңа тармақшамен толықтыру орынды деп саналады.
3. Жалпы юрисдикция соттары мен Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотының қылмыстық-процестік заңнамадағы олқылықтар мен қайшылықтарды анықтаудағы, сондай-ақ адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын қорғауды қамтамасыз етудегі рөлінің артуын ескере отырып, заң шығару бастамасы субъектілерінің шеңберін кеңейтудің орындылығы негізделді. Атап айтқанда, Қазақстан Республикасы Конституциясының 61 бабының 1 тармағында белгіленген тізбеге Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты мен Қазақстан Республикасының Конституциялық Сотын, сондай-ақ азаматтық қоғам мүдделерін білдіретін қоғамдық ұйымдарды енгізу мүмкіндігін қарастыру ұсынылады.
4. Судьялардың қатысуымен сот жүйесінің қылмыстық-процестік заңнамаға өзгерістер мен толықтырулар дайындауға практикалық тұрғыдан тартылуын ескере отырып, 2022 жылғы 6 мамырдағы Қазақстан Республикасы Әділет министрінің бұйрығымен бекітілген Заң жобалау қызметі мәселелері жөніндегі ведомствоаралық комиссияның құрамын тек сот жүйесі қызметкерлерімен ғана емес, сондай-ақ әрекет етуші судьялармен толықтыру арқылы кеңейту қажеттігі негізделді.
5. Құқық нормаларын біркелкі және конституциялық бағдарланған қолдануды қамтамасыз ету мақсатында сот төрелігін жүзеге асыру кезінде Қазақстан Республикасы Конституциясын тікелей және жанама қолданудың өзекті мәселелерін түсіндіретін Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының нормативтік қаулысын қабылдау қажеттігі негізделді.
6. Құқық қолдану практикасын талдау Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінде жеке тұлғаның конституциялық кепілдіктерін толық көлемде қамтамасыз етпейтін нормалардың бар екенін көрсетеді. Атап айтқанда, Қазақстан Республикасы Конституциясының 13 бабында әркімнің өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғау құқығы бекітілгеніне қарамастан, жекелеген процестік ережелер қылмыстық сот ісін жүргізудің барлық сатыларында оны толыққанды іске асыруды қамтамасыз етпейді.

Мәселен, 2021 жылғы 9 маусымдағы Заңмен Қазақстан Республикасы ҚПК-не белгілі бір мән-жайларда қорғауға құқығы бар куә мәртебесін иеленетін тұлға туралы норманы қамтитын 65-1 бап енгізілді. Алайда аталған мәртебенің қолданыстағы құқықтық реттелуі қорғау құқығының барлық элементтерін толық қамтамасыз етпейді, өйткені қылмыстық қудалау аясына іс жүзінде тартылған тұлға ұзақ уақыт бойы күдіктіге тән процестік құқықтар мен кепілдіктер берілместен осы мәртебеде қалуы мүмкін.

Қазіргі таңда сотқа дейінгі тергеп-тексеру сатысында тұлға қорғауға құқығы бар куә ретінде танылып, бүкіл тергеу кезеңі бойы осы мәртебеде болып, тек тергеу аяқталардан екі-үш күн бұрын күдікті деп танылып, айыптау актісі жасалып, іс сотқа жолданатын практика қалыптасқан. Нәтижесінде мұндай куә күдіктіге берілетін барлық құқықтарға ие болмай, сотқа дейінгі өндіріс кезеңінде өз қорғауын толық әрі жан-жақты жүзеге асыра алмайды.

Сонымен қатар, қылмыстық құқық бұзушылық жасағаны үшін сотталған адам сот үкімі заңды күшіне енгеннен кейін қылмыстық құқық бұзушылықты өзі емес, қорғауға құқығы бар куә жасағаны туралы өтінішхат береді. Соның нәтижесінде ҚПК-нің 505 бабы негізінде сот актілері жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша күші жойылады. Алайда аталған куә оның құқықтары мен мүдделеріне қатысты жаңадан ашылған мән-жайлар бойынша сот актілерінің күшін жою туралы қаулыға шағым жасау құқығына ие емес.

Осыған байланысты Қазақстан Республикасы Қылмыстық-процестік кодексінің 507 бабының 1 бөлігі мен 502 бабының 1 бөлігіндегі тұлғалар тізбесін кеңейту қажет, оған сотталған, ақталған, жәбірленуші немесе олардың заңды өкілдері мен қорғаушылары, прокурормен қатар куәны да енгізу ұсынылады.

7. Қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландыру ісінде басқа да құқық қорғау мекемелері мен органдарының рөлін күшейту мақсатында, шартты түрде мерзімінен бұрын босату және тағайындалған жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түріне ауыстыру мәселелерін қарау (ҚПК-нің 476 бабына сәйкес) сот құзыретінен шығарып, оны құқық қорғаушылар, депутаттар, заңгерлер, психолог, қылмыстық-атқару жүйесі өкілдері мен прокурордан тұратын арнайы комиссияның қарауына беру орынды деп есептейміз.

Комиссияның шартты түрде мерзімінен бұрын босату және жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру туралы өтініштерді қанағаттандыру немесе қанағаттандырудан бас тарту жөніндегі шешімдерімен келіспеген жағдайда, олар сот тәртібімен шағымданылуы мүмкін.

Сондай-ақ жазаны өтеуден шартты түрде мерзімінен бұрын босату және жазаның өтелмеген бөлігін неғұрлым жеңіл жаза түрімен ауыстыру туралы материалдарды алқабилердің қатысуымен соттың қарауын айқындауды мүмкін деп санаймыз.

8. Құқық қорғау органдары қызметкерлері мен судьялардың біліктілігін арттыру және қайта даярлау жүйесінде Конституцияны қолданудың әдіснамалық негіздерін, сондай-ақ құқықтық коллизиялар мен олқылықтар жағдайында конституциялық нормалар мен қағидаттардың үстемдігін қамтамасыз ету идеяларын оқытуды міндетті курс ретінде енгізу қажет.

Міне, сіздің мәтініңіз қазақ тіліне аударылған нұсқасы:

Диссертациялық зерттеудің теориялық және практикалық маңызы оның қылмыстық сот ісін жүргізуді конституцияландыру мәселелерін кешенді әрі жүйелі түрде қарастыруға, сондай-ақ бұл мәселелердің Қазақстан Республикасында конституциялық құқықтық тәртіп пен конституциялық заңдылықты қамтамасыз етудегі маңызын терең түсінуге бағытталғанында жатыр. Зерттеу барысында алынған қорытындылар мен ұсыныстар қылмыстық-процестік қатынастар саласындағы конституцияландыру үдерістеріне қатысты ғылыми түсініктерді кеңейтіп, нақтылап, құқықтық жүйенің барлық салаларын конституцияландыруға, сондай-ақ конституциялық нормалар мен қағидалардың басымдығын қамтамасыз етудегі мемлекеттік институттардың рөліне қатысты теориялық білімдерді әрі қарай дамытуда қолданылуы мүмкін.

Зерттеу нәтижелері конституциялық құқық пен қылмыстық-процестік құқық теориясы мен практикасының дамуына, сондай-ақ конституциялық заңдылықты нығайту жағдайында сот билігі мен құқық қорғау органдарының қызметін ғылыми тұрғыдан зерделеуге үлес қосады. Тұжырымдалған ережелер мен қорытындылар заң үстемдігі, конституцияланушылық және Конституцияны салалық заңнама мен құқық қолдану практикасы арқылы жүзеге асыру мәселелерін одан әрі зерттеу кезінде қолданылуы мүмкін.

Диссертациялық зерттеудің практикалық маңызы әзірленген ұсыныстар мен ұсынымдарды қылмыстық-процестік заңнаманы конституцияландыруды және оны қолдану практикасын жетілдіруге бағытталған құқықтық актілерді жасау және құқық қолдану шараларында қолдануға мүмкіндік беруінде жатыр. Диссертация материалдары жоғары оқу орындарында «Мемлекет және құқық теориясы», «Конституциялық құқық», «Қылмыстық процесс», «Прокурорлық қадағалау», «Конституциялық қадағалау», «Соттар және әділет» және басқа да факультативтік курстарды оқытуды ұйымдастыруда пайдаланылуы мүмкін.

Диссертация тақырыбы Қазақстан Республикасының Үкіметі жанындағы "Елдің зияткерлік әлеуеті" жоғары ғылыми-техникалық комиссиясы бекіткен ғылымды дамытудың 4-ші басым бағытына сәйкес келеді, сондай-ақ ұлттық құқықты, құқық қорғау және сот жүйелерін, сыртқы саяси және сыртқы экономикалық қызметті, сондай-ақ құқықтық білім беруді және құқықтық насихатты дамытудың басым бағыттарын айқындайтын мемлекеттік жоспарлау жүйесінің стратегиялық бағдарларымен өзара байланыс байқалады.

Зерттеудің негізгі нәтижелерінің сипаттамасы. Ғылыми зерттеу нәтижелері Scopus деректер базасында индекстелетін журналдарда 2 мақала,  ҚР БжҒМ ҒББҚСжБҚ ұсынған журналдарда 3 мақала, халықаралық конференцияларда 4 мақала жарияланды.

Диссертациялық зерттеудің құрылымы мен көлемі жұмыстың ғылыми-тәжірибелік сипатын көрсететін мақсаттар мен міндеттерге негізделген.

Диссертация

Ғылыми еңбектер тізімі

Ғылыми кеңесшінің пікірі

Шетелдік кеңесшінің пікірі

Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы

Ресми рецензенттердің пікірі

Ресми рецензенттердің пікірі

Диссертациялық кеңестің шешімі

Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://www.youtube.com/watch?v=kKDlag70WDY