Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Жумабаева Айгерим Бауыржанкызы «8D04201 – Құқықтану» білім беру бағдарламасы бойынша «Еңбек құқығындағы міндеттер санаты» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Конституциялық және азаматтық құқық» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Ресми рецензенттер:
Межибовская Ирина Владимировна – доцент, ХАА академигі, «Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті» КЕАҚ Г.С. Сапарғалиев атындағы Мемлекет және құқық институтының жетекші ғылыми қызметкері (Алматы қ., Қазақстан Республикасы);
Томашевский Кирилл Леонидович – профессор, заң факультеті деканының орынбасары, В.Г. Тимирясов атындағы Қазан инновациялық университетінің азаматтық және кәсіпкерлік құқық кафедрасының профессоры (Қазан қ., Ресей Федерациясы).
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Вершинин Александр Павлович – заң ғылымдарының докторы, Санкт-Петербург мемлекеттік университетінің Азаматтық құқық кафедрасының профессоры (Санкт-Петербург қ., Ресей Федерациясы);
Саймова Шолпан Алтынбековна – Ph.D, МТҚБ «Парламентаризм институты» ШЖҚ РМК Жария заңнама және мемлекеттік басқару орталығының бастығы (Астана қ., Қазақстан Республикасы);
Ильясова Гулжазира Актуреевна – Заң ғылымдарының кандидаты, профессор, Академик Е.А. Букетова атындағы Қарағанды университетінің азаматтық және еңбек құқығы кафедрасының зерттеушісі (Қарағанды қ., Қазақстан Республикасы).
Ғылыми кеңесшілері:
Нурмагамбетов Аманжол Магзумович – заң ғылымдарының докторы, профессор, ҚР Конституциялық Сотының жанындағы ғылыми-консультативтік кеңестің мүшесі (Астана қ., Қазақстан Республикасы);
Куренной Александр Михайлович – заң ғылымдарының докторы, профессор, М.В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінің еңбек құқығы кафедрасының меңгерушісі (Мәскеу қ., Ресей Федерациясы).
Қорғау 2025 жылғы 4 сәуір, сағат 15:00-де Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D04201 – Құқықтану» білім беру бағдарламасы бойынша «8D042 – Құқық» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі аралас форматта (оффлайн және онлайн) өткізіледі деп жоспарлануда.
Сілтемесі: https://surl.li/bdydgq
Мекен-жайы: Астана қ., Қ. Сәтпаев к-сі, 2, бас ғимарат, ауд. №302.
Аңдатпа (қаз.): «8D04201 – Құқықтану» білім беру бағдарламасы бойынша философия докторы (PhD) ғылыми дәрежесін алуға арналған «Еңбек құқығындағы міндеттер категориясы» тақырыбындағы Жумабаева Айгерим Бауыржанқызының диссертациялық жұмысы Зерттеу тақырыбының өзектілігі құқықтық ақиқат құбылыстары ретінде құқықтық категорияларды жалпы зерттеудің құқықтық құндылығына байланысты. Еңбек құқығындағы міндеттердің мәні мен мақсатын түсіну еңбек заңнамасы мен еңбек құқығының динамикадағы дамуының негізгі тенденцияларын анықтауға, білуге және бақылауға мүмкіндік береді. Міндет еңбек құқығы саласындағы құқықтық категория ретінде тиісті мінез-құлықтың құрамдас бөлігі ретінде жұмыс істеу міндеті ұғымын қамтиды. Еңбек міндетінің категориясын зерделеу қажеттілігі мәжбүрлі еңбек шектерінің кеңеюіне байланысты ерекше өзекті болып табылады. ҚР Негізгі заңы соңғы өзгерістерге байланысты әкімшілік құқық бұзушылық жасағаны үшін кінәлі деп тану туралы сот актісі негізінде мәжбүрлі еңбекке жол береді. Жоғарыда аталған өзгерістермен бірге азаматтардың жұмыссыздықтан әлеуметтік қорғау құқығын қамтамасыз етуге жәрдемдесудегі мемлекеттің міндетін тарылту қисыны байқалады. ҚР ӘК жаңа талаптарына сәйкес жұмысынан айырылуына байланысты әлеуметтік төлемдер алуға құқығы бар адамдар тобы тарылуда. Еңбек құқығы саласындағы міндеттер категориясын жеке және қоғамдық мүдделер категориялары арқылы тиісті мінез-құлық қажеттілігі ретінде анықтау еңбек заңнамасы жүйесіне кейбір міндеттерді алып тастау немесе енгізу үдерісінің себептерін түсіну үшін маңызды. Қызметкердің бәсекелестік туралы шарт бойынша белгілі бір мерзімге еңбек қатынастарына түспеу міндеті 2015 жылдан бастап қолданыстағы ҚР ЕК қабылдаумен қолданылады. Сот практикасын талдау Еңбек құқығы саласында тиісті міндеттерді белгілеу арқылы қызмет пен кәсіп түрін еркін таңдауға конституциялық құқықты шектеу мүмкіндігі туралы ұстанымдардың екіұштылығын көрсетеді. Қазіргі уақытта судьялардың еңбек қатынастарына байланысты азаматтық-құқықтық міндет немесе міндет ретінде бәсекелестік туралы шарттан туындайтын белгілі бір мерзімге еңбек қатынастарына түспеу міндетін түсіну тәсілін үйлестіруге мүмкіндік беретін бірыңғай сот практикасы әзірленбеген. Еңбек құқығындағы міндеттерді толыққанды категория ретінде зерделеу еңбек саласындағы міндеттердің мазмұны мен мәнін қолданыстағы шындықтың көрінісі ретінде анықтауға мүмкіндік береді және сонымен бірге еңбек қатынастары тараптарының мүдделерінің ақылға қонымды тепе-теңдігін негізге ала отырып, еңбек заңнамасы мен еңбек құқығын одан әрі дамытудың дұрыс бағытын анықтауға мүмкіндік береді. Диссертацияның зерттеу тақырыбы - еңбек құқығындағы міндеттер категориясы, оның құқықтық табиғаты, маңызды сипаттамалары, еңбек қатынастарындағы нормативтік бекіту және іске асыру ерекшеліктері. Бұл категория құқықтық реттеудің маңызды элементі болып табылады, өйткені ол жұмысшылар мен жұмыс берушілердің құқықтары мен міндеттерінің тепе-теңдігін қамтамасыз ете отырып, еңбек құқығы субъектілерінің мінез-құлқының шегі мен мазмұнын анықтайды. Зерттеу міндет категориясының теориялық және құқықтық аспектілерін, оның құқықтармен арақатынасын, еңбек міндеттерін орындамағаны үшін жауапкершілікті, сондай-ақ еңбек саласындағы құқықтық тәртіпті қамтамасыз етудегі рөлін қамтиды. Жұмыс шеңберінде еңбек құқығындағы міндеттерді түсінудің қолданыстағы ғылыми тәсілдері, олардың жіктелуі және құқықтық табиғаты талданады. Жұмысшылар мен жұмыс берушілердің міндеттерін заңнамалық реттеуге ерекше назар аударылады, еңбек қатынастарын реттейтін нормативтік құқықтық актілердегі кемшіліктер мен қайшылықтар анықталады. Зерттеудің мақсаттары мен міндеттері. Диссертациялық жұмыстың мақсаты - ҚР Еңбек құқығындағы міндеттер категориясының негізгі ерекшеліктерін анықтауға және айқындауға тікелей бағытталған ғылыми негізделген ережелерді әзірлеу болып табылады. Диссертациялық зерттеуде жоғарыда аталған мақсатқа жету үшін мынадай міндеттер қойылады: құқықтық міндеттің мәні, мазмұны зерттеледі; құқықтық міндет ұғымы, оның борыш, қызығушылық категориясымен арақатынасы айқындалады; құқықтық міндет пен мәжбүрлеу категориялары арақатынасының негізгі сипаттамалары зерттеледі; құқықтық міндет пен жауапкершілік категорияларының арақатынасының негізгі заңдылықтары анықталды; құқықтық категория ретінде жұмыс істеу міндетінің генезисін талдау арқылы еңбек құқығындағы міндеттер категориясының тиісті мінез-құлқының мазмұнында жұмыс істеу міндетінің рөлі мен маңызы анықталды; еңбек құқығы қағидаттарының еңбек міндеттерін қалыптастыруға өзара әсері талданды; құқық теориясындағы құқықтық құбылыстарды жіктеудің жалпы және арнайы әдістері негізінде еңбек құқығындағы міндеттерге жіктеу берілген; әдеттегідей емес жұмыспен қамту жағдайында еңбек саласындағы міндеттерді іске асырудың өзекті мәселелері анықталды, шешу жолдары ұсынылды; қызметкердің коммерциялық құпияны сақтау міндетін іске асырудың ерекшеліктері және оның еңбек саласындағы құқықтық реттеу тетігіне әсері қарастырылды; еңбек заңнамасын жетілдіру бойынша нақты ұсыныстар әзірленді. Зерттеу тақырыбының толық пайдаланушылығы: Азаматтық құқықтағы міндеттер категориясын В.С.Ем «Кеңестік азаматтық құқықтағы міндеттер категориясы. Теория мәселелері» (1981) тақырыбында ғылым кандидаты ғылыми дәрежесін алуға арналған диссертациясында зерттеді. Міндетті жалпы құқықтық категория ретінде И.В. Коршунова «Міндет құқықтық категория ретінде» (2004) тақырыбында ғылым кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін диссертациясында зерттеді. Р.Р. Каримова ғылым кандидаты ғылыми дәрежесін алуға арналған «Заңды міндеттер: іске асырудың мәні мен мәселелері» (2008 ж.) диссертациясында міндетті жүйелі әлеуметтік құбылыс ретінде қарастырады. Азаматтық құқықтағы құқықтық міндеттердің табиғатын О.А. Шемчук диссертациясында «Азаматтық құқықтағы «міндет» категориясы (2014 ж.) тақырыбында ғылым кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін зерттеді. Еңбек міндеттемелерінің мәселелерін С.С. Степанов «Ресей Еңбек құқығындағы міндеттемелер жүйесі» (2021 ж.) тақырыбында ғылым кандидаты ғылыми дәрежесін алуға арналған диссертациясында зерттеді. Еңбек құқығы аясындағы міндеттер категориясын зерттеу белгілі бір дәрежеде келесі отандық ғалымдардың еңбектерінде ұсынылған: Т.М.Абайдельдинов, К.А.Абжанов, С.А.Бухарбаева, С.А.Димитрова, С.Б.Идрисова, А.К.Надирова, Е.Н.Нургалиева, А.М.Нурмагамбетов, Э.Б.Омарова, В.Н.Уваров, Ж.А.Хамзина, М.Х.Хасенов, Д.К.Шайбеков және т.б. Еңбек құқығындағы міндеттер категориясындағы мәселелер, белгілі бір аспект бойынша, кеңестік және посткеңестік кезеңдегі еңбек ғалымдарының зерттеу тақырыбы ретінде болды. Олардың ішінде: Н.Г.Александров, Л.Ю.Бугров, Л.Я.Гинцбург, С.Ю.Головина, И.К.Дмитриева, А.М.Куренной, В.М.Лебедев, А.М.Лушников, М.В.Лушникова, Л.Н.Лютов, А.С.Пашков, Б.Ф.Хрусталев, Л.А.Чиканова және т.б. Құқықтық міндет ҚР құқық теориясының жалпы құқықтық категориясы ретінде құқықтың әртүрлі салаларында маманданған отандық ғалымдардың зерттеу тақырыбы ретінде болды: С.К.Амандыкова, З.К.Аюпова, М.Т.Баймаханов, А.У.Бейсенова, К.С.Биржанова, Д.А.Булгакова, Р.К.Джиембаев, Н.О.Дулатбеков, А.С.Ибраева, С.Н.Сабикенов, М.К.Сулейменов және т.б. Кеңес және орыс ғалымдарының құқық категориясы ретіндегі міндеттері туралы пікірлері - С.С.Алексеев, С.Н.Братусь, В.П.Грибанов, С.Ф.Кечекьян, Ю.К.Толстой, Р.О.Халфина, Г.Ф.Шершеневич және т.б. еңбектерде келтірілген: Цифрландыру жағдайында еңбек саласындағы міндеттерді іске асыру мәселелерін келесі шетелдік зерттеушілердің ғылыми еңбектерінен табуға болады: Н.Аберкромби, С.Хилл, Б.С. Тернер, К.Pearson, N.Negroponte, М.Sarabdeen, Н.Alofaysan, A.L.Kalleberg, S.P.Vallas. Зерттеудің нормативтік негізі. Диссертацияның эмпирикалық базасын еңбек саласындағы міндеттерді орындау немесе тиісінше орындамау жөніндегі еңбек және азаматтық-құқықтық дауларды қарауға байланысты отандық және шетелдік сот және өзге де практика материалдары, кодификацияланған және өзге де заңнамалық актілер, ҚР КС және ҚР ЖС нормативтік қаулылары құрады. Зерттеудің әдіснамалық негізі. Диссертациямен жұмыс кезінде әртүрлі жалпы ғылыми және арнайы зерттеу әдістері қолданылды. Танымның диалектикалық әдісі жалпы құқықтық категорияның да, еңбек қатынастарының да құқықтық табиғаты мен міндетінің мәнін зерттеу аясында қолданылды. Талдау және синтез әдісін қолдану арқылы осы құқықтық категорияның тарихи даму объективі арқылы жұмыс істеу міндетінің негізгі сипаттамалары қарастырылды, оның ерекшеліктері нарықтық қатынастар жағдайында анықталды. Ресми-құқықтық, сондай-ақ салыстырмалы-құқықтық зерттеу әдістерін қолдану қолданыстағы заңнаманы талдауға, қақтығыстар мен кемшіліктерді анықтауға, сондай-ақ нақты шешу жолдарын ұсынуға мүмкіндік берді. Зерттеудің ғылыми жаңалығы тұжырымдамалық аппаратты, еңбек құқығындағы міндеттер категориясына тән белгілерді еңбек құқығының жеке-құқықтық және жария-құқықтық сипатын ескере отырып, осы құқық категориясын заңды міндеттердің басқа категорияларынан ажырата отырып, тиісті мінез-құлық қажеттілігі ретінде құқықтық міндеттің жалпы тұжырымдамасы арқылы дамыту болып табылады. Зерттеудің ғылыми маңыздылығы еңбек құқығындағы міндеттер категориясын, оның құқықтық табиғатын, еңбек қатынастары жүйесіндегі функциялары мен орнын терең зерттеу болып табылады. Диссертациялық жұмыс еңбек құқығының теориялық негіздерін дамытуға, ұғымдық аппаратты нақтылауға және жұмысшылар мен жұмыс берушілердің міндеттерін жіктеуге ықпал етеді. Зерттеу еңбек міндеттерін реттеудің заманауи тенденцияларын талдайды, заңнамадағы кемшіліктер мен қайшылықтарды анықтайды және оларды жою жолдарын ұсынады. Зерттеудің практикалық маңыздылығы еңбек құқығындағы міндеттерді нормативтік реттеуді жетілдіру бойынша ұсыныстар әзірлеу болып табылады, бұл құқық қолдану практикасының тиімділігін арттыруға ықпал етуі мүмкін. Қорытындылар мен ұсыныстар заң шығару қызметінде, ұйымдардың жергілікті нормативтік актілерін әзірлеу кезінде, сондай-ақ еңбек құқығы саласындағы мамандарды даярлау үшін білім беру үдерісінде пайдаланылуы мүмкін. Бұл еңбек қатынастарының тұрақтылығы мен әділдігін қамтамасыз етуге көмектеседі. Зерттеу нәтижелерін апробациялау. Диссертация Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Конституциялық және азаматтық құқық» кафедрасында дайындалды, онда оны талқылау және рецензиялау жүргізілді. Талаптарға сәйкес диссертацияның негізгі ережелері Scopus-та индекстелетін ғылыми журналдарда 1 мақала, сондай-ақ ҚР ҒЖБМ ҚЖБССҚК ұсынған-5 мақала жарияланды. Докторанттың жеке үлесі еңбек құқығындағы міндеттер категориясына, оның құқықтық табиғатын, еңбек қатынастары жүйесіндегі функциялары мен маңыздылығын негіздеуге дербес кешенді зерттеу жүргізу болып табылады. Жұмыс шеңберінде қолданыстағы ғылыми тәсілдер талданды, Еңбек міндеттерін нормативтік реттеудегі кешіліктер мен қайшылықтар анықталды, оларды жою жолдары ұсынылды. Докторант қызметкерлер мен жұмыс берушілердің міндеттерін реттеудің тиімділігін арттыруға бағытталған заңнаманы жетілдіру бойынша авторлық ұсыныстар әзірледі. Зерттеу нәтижелері білім беру үдерісіне енгізілді және құқық қолдану практикасында, сондай-ақ нормативтік құқықтық актілердің жобаларын дайындау кезінде пайдаланылуы мүмкін. Диссертацияның барлық материалдарын, диссертацияның қорғауға шығарылған барлық жарияланымдары мен ережелерін автор жеке өзі орындады және әзірледі. Диссертациялық жұмыс машинкамен басылған мәтіннің 149 бетінде баяндалған, дәстүрлі қағидат бойынша құрылған, нормативтік сілтемелерден, анықтамалардан, белгілеулер мен қысқартулардан, кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан, 275 дереккөзді қамтитын пайдаланылған дереккөздер тізімінен тұрады.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://www.youtube.com/watch?v=0OEi2OkbYZM
