Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Евнеева Динара Оралбаевна «8D05208 – Экология және табиғатты пайдалану» білім беру бағдарламасы бойынша «Талдыкөл көлінің гидробиоценозының экологиялық сипаттамасы және оны қалпына келтірудегі микробиологиялық тәсілдер» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Қоршаған ортаны қорғау саласында басқару және инжиниринг кафедрасы» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Ресми рецензенттер:
Шорабаев Ерик Жарылкасынович – биология ғылымдарының кандидаты, «Өнеркәсіптік микробиология» ЖШС-нің директоры (Алматы қ., Қазақстан Республикасы).
Шамшеденова Самал Саламатовна – философия докторы (PhD), Х. Досмұхамедов атындағы Атырау университетінің, экология кафедрасының қауымдастырылған профессоры м.а. (Атырау қ., Қазақстан Республикасы).
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Канаев Ашимхан Токтасынович – биология ғылымдарының докторы, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің «Биоалуантүрлілік және биоресурстар» кафедрасының профессоры (Алматы қ., Қазақстан Республикасы).
Заядан Болатхан Казыханулы – биология ғылымдарының докторы, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің биотехнология кафедрасының профессоры (Алматы қ., Қазақстан Республикасы).
Попкова Анна Владимировна – биология ғылымдарының кандидаты, доцент, Патрис Лумумба атындағы Ресей халықтар достығы университеті (Мәскеу қ., Ресей Федерациясы).
Ғылыми кеңесшілері:
Абжалелов Ахан Бегманович – биология ғылымдарының докторы, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, «Қоршаған ортаны қорғау саласындағы басқару және инжиниринг» кафедрасының профессоры.
Кузметов Абдулахмет Раимбердиевич – биология ғылымдарының докторы, «Медициналық биология. Жалпы генетика» кафедрасының профессоры, Әл-Фарағанус университеті (Ташкент қ., Өзбекстан).
Қорғау 2026 жылғы 13 наурыз, сағат 11:00 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D05208 – Экология және табиғатты пайдалану» мамандығы бойынша «8D052 – Қоршаған орта» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі онлайн форматта өткізіледі деп жоспарлануда.
Сілтемесі: https://twi.kz/GGC3j
Мекен-жайы: Астана қаласы, Қажымұқан көшесі, 13, №3 оқу ғимараты №333 аудиториясы.
Аңдатпа (қаз.): Зерттеудің жалпы сипаттамасы. Жұмыс Астана қаласының урбандалған аумағында орналасқан Талдыкөл көлдер жүйесіне кешенді экологиялық және микробиологиялық зерттеу жүргізуге арналған. Зерттеудің өзектілігі су экожүйелерінің жаһандық деградация үдерістерімен, антропогендік жүктеменің артуымен және климаттың өзгермелілігімен байланысты. Бұған Талдыкөл көлдер жүйесі мысал бола алады, мұнда бірегей табиғи ерекшеліктер мен ұзақ мерзімді антропогендік ықпалдың салдарлары қатар байқалады. Талдыкөл көлінің экологиялық проблемаларына көпжылдық ағынды сулардың түсуі, жоғары биогендік жүктеме, лайлану және судың қайталанатын «гүлденуі» жатады. Сонымен қатар, Талдыкөл табиғи динамикалық су айдыны болып қала береді, мұнда көптеген түрлер мен қауымдастықтар экологиялық факторлардың индикаторлары ретінде қызмет атқарады. Көл бір жағынан күшейіп келе жатқан деградация жағдайында болса, екінші жағынан табиғи биоценоздар мен өзін-өзі тазарту үдерістерін қалпына келтіру әлеуеті сақталған. Урбандалу мен климат өзгерісі күшейген жағдайда Талдыкөл көлдерінің биоценоздарын зерттеу ерекше маңызға ие. Бұл зерттеу судың табиғи тазалану үдерістеріне қандай организм топтары қатысатынын; биоценоз құрылымы антропогендік жүктеме дәрежесін қалай көрсететінін; экожүйені бағалау мен қалпына келтіруге негіз бола алатын қандай механизмдер мен биологиялық индикаторлардың бар екенін анықтауға мүмкіндік береді. Су экожүйелерінің тұрақты қызмет етуінде микроорганизмдерге ерекше рөл тиесілі, өйткені олар заттардың айналымындағы және су айдындарының өзін-өзі тазарту үдерістеріндегі негізгі қатысушылар болып табылады. Олар органикалық қосылыстардың минералдануын, азот, фосфор және күкірт қосылыстарының трансформациясын қамтамасыз етеді, органикалық ластағыштардың биодеградациясына және уытты заттардың детоксикациясына қатысады. Жоғары бейімделгіштігі мен метаболизмдік белсенділігінің арқасында микроорганизмдер орта жағдайлары өзгерісіне алғашқылардың бірі болып жауап береді, бұл оларды экожүйелердің сезімтал индикаторлары ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Зерттеудің мақсаты мен міндеттері. Жұмыстың мақсаты – Талдыкөл көлінің гидробиоценоз құрылымына сапалық және сандық сипаттама беру, сондай-ақ су айдынының өзін-өзі тазарту үдерістеріне қатысатын белсенді штаммдар негізінде микробтық консорциум құру. Зерттеудің негізгі міндеттері: Талдыкөл көлінің гидрохимиялық құрамын зерттеу және су сапасының өзгеру үрдістерін анықтау. Су айдынының экологиялық жағдайының индикаторлары ретінде фитопланктон, зоопланктон және зообентос құрылымын және олардың маусымдық өзгергіштігін зерттеу. Бактериопланктонға микробиологиялық зерттеу жүргізіп, белсенді микроорганизм штаммдарын бөліп алу және идентификациялау. Бөлінген микроорганизмдердің биохимиялық белсенділігін және олардың өзін-өзі тазарту үдерістеріндегі рөлін анықтау. Көлдің қазіргі экологиялық проблемаларын бағалау және автохтонды микробтық консорциумдарды қолдана отырып гидробиоценозды қалпына келтіру шараларын ұсыну. Ғылыми жаңалығы. Алғаш рет Талдыкөл көлінің ұзақ мерзімді және көпфакторлы антропогендік трансформациясы құрылымы мен қызметі бойынша ерекше гидробиоценоздың қалыптасуына әкелгені көрсетілді; ол гидробионт қауымдастықтарының жеңілдетілген құрылымымен сипатталады. Осы жағдайда микробтық қауымдастықтардың биогендік үдерістерді реттеуге және су айдынының экологиялық жағдайын сақтауға қатысатын гидробиоценоздың функционалдық маңызы бар компоненті екені анықталды. Бұрын жүргізілген зерттеулерден айырмашылығы, антропогендік өзгеріске ұшыраған тайыз көл жағдайында гидробиологиялық құрылымға, микроорганизмдердің түрлік ерекшеліктеріне және олардың функционалдық белсенділігіне алғаш рет кешенді баға берілді. Алғаш рет Талдыкөл көлі үшін судан бөлініп алынған өсірілетін бактериялардың таксономиялық құрамы генетикалық идентификация (16S rRNA генін секвенирлеу) арқылы анықталды. Бөлінген штаммдардың протеолитикалық, амилолитикалық, липолитикалық, целлюлозолитикалық белсенділіктерді қамтитын кең ауқымды ферменттік белсенділікке ие екені көрсетілді, бұл автохтонды микробиотаның органикалық ластағыштарды биодеструкциялау әлеуетінің жоғары екенін дәлелдейді. Теориялық және ғылыми маңыздылығы. Жұмыстың теориялық маңыздылығы урбандалу және антропогендік жүктеме жағдайында аридті аймақтың тайыз, ағынсыз көлдеріндегі биоценоздардың қалыптасу және трансформация заңдылықтары туралы түсініктерді кеңейтуде жатыр. Алынған нәтижелер тұщы су экожүйелеріндегі микробтық қауымдастықтардың биогеохимиялық циклдерді реттеуші ретіндегі құрылымы мен қызметі туралы ғылыми білімді толықтырады. Ғылыми маңыздылығы Талдыкөл көлдер жүйесіндегі фитопланктондық, зоопланктондық, бентостық және микробтық қауымдастықтардың құрылымдық-функционалдық ұйымдасу ерекшеліктерін анықтаумен сипатталады. Зерттеу органикалық және минералдық заттарды трансформациялауды реттейтін, өзін-өзі тазарту және тұщы су экожүйелерін биотикалық тұрақтандыру үдерістеріне қатысатын микробтық кешендердің қызметі туралы теориялық түсініктерді толықтырады. Алынған деректер негізінде сапробтылық және алуантүрлілік индекстерін, қауымдастықтардың құрылымын және микробиотаның белсенділігін қамтитын биотикалық және абиотикалық көрсеткіштердің кешені арқылы су экожүйелерінің жай-күйіне бағалау жүргізілді. Бұл биоценоздарды экологиялық үдерістердің индикаторлары ретінде қарастыруға және сукцессиялық өзгерістердің бағыттарын диагностикалау үшін қолдануға мүмкіндік береді. Жұмыстың практикалық маңыздылығы алынған нәтижелерді Астана қаласы мен Ақмола облысының су ресурстарын экологиялық мониторингтеу және басқару бағдарламаларын әзірлеуде қолдану мүмкіндігімен анықталады. Әзірленген ұсынымдар Талдыкөл көлдерін және Қазақстанның урбандалған су айдындарын қалпына келтіру мен биоремедиациялау үшін пайдаланылуы мүмкін. Бөлінген бактериялық дақылдар биогендік жүктемені төмендетіп, су сапасын жақсартуға қабілетті биопрепараттар жасауға негіз болады. Зерттеу материалдары экология және табиғатты қорғау, денсаулық сақтау, зоология, ауыл шаруашылығы салаларындағы ғалымдар мен мамандарға, сондай-ақ бейіндік студенттерге пайдалы болуы мүмкін. Сонымен қатар нәтижелер Талдыкөл көлдер жүйесінің акваториясында ерекше қорғалатын табиғи аумақ ұйымдастыру кезінде қолданылуы ықтимал. Қорғауға ұсынылатын негізгі қағидалар. Үлкен және Кіші Талдыкөл көлдерінің гидрохимиялық жағдайы органикалық заттар, биогендік элементтер және тұздар бойынша нормативтік көрсеткіштердің тұрақты түрде артуымен сипатталады; бұл олардың эвтрофты типке жататынын және экологиялық жағдайының қолайсыз екенін көрсетеді. Фитопланктон, зоопланктон және зообентос маусымдық динамикасы су ортасының сапасы өзгерісіне гидробиоценоздың жауабын көрсетеді және бұл қауымдастықтарды көлдің экологиялық жағдайының индикаторлары ретінде қолдануға мүмкіндік береді. Көктемде түрлік алуантүрлілік ең жоғары деңгейде байқалады, жазда эвритопты және төзімді түрлердің басым болуына байланысты төмендейді, күзде қауымдастық құрылымы ішінара қалпына келеді. Бұл заңдылықтар экожүйенің жоғары сезімталдығын және сыртқы биологиялық жүктемеге тәуелділігін дәлелдейді. Микробиологиялық талдау нәтижесінде 76 табиғи изолят анықталды, олардың ішінде Aeromonas, Bacillus, Pseudomonas және Serratia туыстарының өкілдері басым, бұл жоғары органикалық жүктемені және микробтық қауымдастықтың белсенді деструкциялық әлеуетін көрсетеді. Бөлінген микроорганизм штаммдары айқын ферменттік белсенділікке (протеолитикалық, амилолитикалық, липолитикалық, целлюлозолитикалық) ие және органикалық әрі биогендік заттардың трансформациясына қатысады, бұл олардың су айдынының өзін-өзі тазарту үдерістеріндегі рөлін дәлелдейді. Қалыптастырылған жергілікті микробтық консорциум қосылыстарды биологиялық ыдырату қабілетін көрсетті және ластанған суларды биоремедиациялау үшін қолданылуы мүмкін. Су айдынының автохтонды бактерияларынан құрылған консорциум зертханалық сынақтарда тұрақтылық пен жоғары белсенділік көрсетті, бұл оны урбандалған аумақтардың су экожүйелерін қалпына келтіруге арналған табиғи биотехнологиялық құрал ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Жұмыстың апробациясы. Зерттеудің жекелеген нәтижелері келесі конференцияларда баяндалды: «Фундаменталды және қолданбалы микробиологияның жай-күйі және даму перспективалары» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияда (Ташкент қ., 2025 жылғы 24–25 қыркүйек) және «Экологиялық биотехнология мен биоэнергетиканың аспектілері мен инновациялары» атты халықаралық ғылыми-тәжірибелік конференцияда (Алматы қ.: Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, 2021). Жарияланымдар. Диссертациялық жұмыстың мазмұны 9 жарияланымда көрініс тапқан: Scopus дерекқорында индекстелетін халықаралық рецензияланатын басылымда 2 мақала; Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитетінің №2 және №3 тізіміне енгізілген отандық журналдарда 3 мақала; халықаралық ғылыми конференциялар жинақтарында 4 тезис; сондай-ақ пайдалы модельге 1 патент.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://www.youtube.com/watch?v=do7QdauNF6w
