Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Шамиева Раушан Конисбайевна «8D05323 – Техникалық физика» білім беру бағдарламасы бойынша «Өтпелі және сирек жер иондары қоспалары бар сілтілік және сілтілік жер металдарының сульфаттарындағы электронды-кемтіктік қармау орталықтары» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Техникалық физика кафедрасы» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Ресми рецензенттер:
Сагимбаева Шынар Жанузаковна – физика-математика ғылымдарының кандидаты, Қ. Жубанов атындағы Ақтөбе өңірлік университетінің физика кафедрасының қауымдастырылған профессоры, Ақтөбе қ., Қазақстан Республикасы;
Асылбаев Руслан Намысович – философия докторы (PhD), Павлодар мемлекеттік педагогикалық университеті Жаратылыстану жоғары мектебінің доценті, Павлодар қ., Қазақстан Республикасы.
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Ердыбаева Назгуль Кадырбековна – физика-математика ғылымдарының докторы, Д. Серикбаев атындағы Шығыс Қазақстан техникалық университетінің профессоры, Өскемен қаласы, Қазақстан;
Касымканова Райгүл Нұрбекқызы – философия докторы (PhD), Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ «Техникалық физика» кафедрасының доценті м.а., Астана қ., Қазақстан Республикасы;
Тұрлыбекұлы Аманжол – философия докторы (PhD), Қауымдастырылған профессор, «National Laboratory Astana» ЖМ аға ғылыми қызметкері, Назарбаев Университеті, Астана қаласы, Қазақстан Республикасы.
Ғылыми кеңесшілері:
Нурахметов Турлыбек Нурахметович – ф.-м.ғ.д., Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ Техникалық физика кафедрасының профессоры, Астана қ., Қазақстан Республикасы;
Балапанов Малик Хамитович – ф.-м.ғ.д., Жалпы физика кафедра меңгерушісі, профессоры, Физика-техникалық институты, Уфа ғылым және технологиялар университеті, Уфа қ., Ресей Федерациясы.
Қорғау 2025 жылғы 24 маусым, сағат 14:00-де Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D05323 – Техникалық физика» білім беру бағдарламасы бойынша «8D053 – Физикалық және химиялық ғылымдар» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі аралас форматта (оффлайн және онлайн) өткізіледі деп жоспарлануда.
Сілтемесі: https://clck.ru/3M64ay
Мекен-жайы: Астана қаласы, Қажымұқан көшесі, 13, №3 оқу ғимараты № 310 аудитория.
Аңдатпа (қаз.): Бұл диссертациялық жұмыстың өзектілігі энергияны матрицадан сәулелендіргіштерге беру релаксациялық процестерін сілтілік және сілтілік-жер металдарының активтендірілген сульфаттарында зерттеумен байланысты. Энергияны сәулелендіргіштерге тиімді жеткізу үшін көптеген жағдайларда сенсибилизаторлар қолданылады. Кейбір жағдайларда сенсибилизатор ретінде ауыспалы иондар – Pb^(2+), Bi^(3+) және Bi^(2+) иондары қолданылады. Мұндай энергия беру механизмдері инфрақызыл спектр аймағында орта визуализациялау құрылғыларында, жарықдиодтарға арналған люминофорларда, сондай-ақ оптикалық күшейткіштерде қолданыс табуда. Диссертациялық жұмыстың мақсаты – Na2SO4-Pb, CaSO4-Pb, CaSO4-Bi, CaSO4-Dy жүйелерінде электронды-сәулелендіргіш біріктірілген күйлердің түзілу процестерін және олардың ыдырау механизмдерін, сонымен қатар матрицадан сәулелендіргіштерге энергия беру жолдарын зерттеу болып табылады. Негізгі нәтижелердің сипаттамасы. Диссертациялық жұмысты орындау барысында матрицадан сәулелендіргіштерге энергияны тиімді жеткізуді қамтамасыз ететін сілтілік және сілтілік-жер металдарының активтендірілген сульфаттарында біріктірілген электронды-сәулелендіргіш күйлердің түзілу және ыдырау процестерін зерттеу бойынша қойылған ғылыми міндетті шешуге мүмкіндік берген жаңа ғылыми нәтижелер алынды. Атап айтқанда: - Na2SO4-Pb және CaSO4-Pb люминофорларында алғаш рет 5,6–5,7 эВ энергиялы фотондармен қоздырылатын 3,4 эВ және 3,6 эВ энергиялы ішкіорталықтық өздік сәуле шығару жолақтары анықталды, бұл Pb²⁺ иондарының локализацияланған орталықтарында рекомбинациялық процестердің жүретінін көрсетеді. - Аталған люминофорларда 3,9–4,0 эВ және 4,5–4,6 эВ энергиялы фотондармен қоздырылатын 2,9 эВ және 3,1 эВ энергиялы біріктірілген электронды-сәулелендіргіш күйлердің түзілуі анықталды. Бұл күйлер өздік (SO4^(3-)-SO4^-) және қоспалық (Pb^(2+)-SO4^-) қармау орталықтарынан тұрады және сыртқы әсерден алынған энергияны жинақтай алады. - CaSO4-Bi люминофорында Bi^(2+) иондары қатысатын жаңа біріктірілген электронды-сәулелендіргіш күйлердің түзілуі алғаш рет тәжірибелік жолмен дәлелденді. Бұл күйлердің ыдырауы нәтижесінде 2,2–2,4 эВ және 2,6–2,7 эВ энергиялы рекомбинациялық сәуле шығару пайда болады, бұл өздік және қоспалық тұзақтардың комбинациясымен байланысты. - CaSO4-Dy люминофорында сыртқы қоздыру энергиясы біріктірілген электронды-сәулелендіргіш күй түрінде жинақталатыны көрсетілді (SO4^(3-)-SO4^-) және (Pb^(2+)-SO4^-), ал олардың ыдырауы кезінде 2,95 эВ және 3,1 эВ энергиялы өздік рекомбинациялық жолақтар мен 2,56 эВ және 2,16 эВ энергиялы қоспалық сәуле шығару байқалды. - CaSO4-Bi люминофорын сәулелендірген кезде заряд тасымалдау процестері қозған аниондық кешендерден көршілес иондар мен қоспаларға өтіп, электронды-діректік қармау орталықтарының түзілуіне әкелетіні алғаш рет анықталды. Бұл люминесценттік жүйелердегі энергия алмасу процестерін басқаруға жол ашады. - Кең температуралық диапазонда жүргізілген қоздыру спектрлерін зерттеу нәтижесінде біріктірілген күйлердің люминесценциясы температураға сезімтал екені көрсетілді, бұл мұндай материалдарды термосезімтал оптоэлектрондық құрылғыларда қолдануға мүмкіндік береді.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://youtu.be/Zff3TE1Uj1o
