Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Мүтәлі Әлішер Қасымбекұлы «8D05305 – Ядролық физика» білім беру бағдарламасы бойынша «Жоғары энергиялы ауыр иондармен сәулелендіру кезінде нанокерамикалардағы құрылымдық әсерлер» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Ядролық физика, жаңа материалдар мен технологиялар кафедрасы» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - орыс тілінде
Ресми рецензенттер:
Аханова Назым Ерланқызы – философия докторы (PhD), Қазақстан-Британ техникалық университетінің ғылым және инновация жөніндегі проректорының м.а. (Алматы қ., Қазақстан Республикасы);
Панин Евгений Александрович – философия докторы (PhD), қауымдастырылған профессор, «Металдарды қысыммен өңдеу» кафедрасының профессоры, «Қарағанды индустриялық университеті» КеАҚ (Теміртау қ., Қазақстан Республикасы).
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Витюк Владимир Анатольевич – физика-математика ғылымдарының кандидаты, философия докторы (PhD), ҚР ҰЯО РМК бас директорының ғылым жөніндегі орынбасары (Курчатов қ., Қазақстан Республикасы);
Әбдірахманов Асан Рамазанұлы – философия докторы (PhD), Монс университетінің Плазмалық-беттік әрекеттесу химия департаменті (Монс қ., Бельгия);
Сагдолдина Жұлдыз – философия докторы (PhD), қауымдастырылған профессор, Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университетінің «Үстірт инженерия және трибология» ғылыми-зерттеу орталығының аға ғылыми қызметкері (Өскемен қ., Қазақстан Республикасы).
Ғылыми кеңесшілері:
Здоровец Максим Владимирович – физика-математика ғылымдарының кандидаты, ҚР ЭМ ЯФИ Астана филиалының директоры, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Ядролық физика, жаңа материалдар және технологиялар» кафедрасының доценті (Астана қ., Қазақстан Республикасы);
Скуратов Владимир Алексеевич – физика-математика ғылымдарының докторы, Г.Н. Флёров атындағы Ядролық реакциялар зертханасының № 8 секторының меңгерушісі (Дубна қ., Ресей Федерациясы).
Қорғау 2025 жылғы 4 қыркүйек, сағат 14:00 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D05305 – Ядролық физика» білім беру бағдарламасы бойынша «8D053 – Физикалық және химиялық ғылымдар» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Онлайн трансляция Microsoft Teams платформасында жүргізіледі.
Сілтемесі: https://clck.ru/3MnveV
Мекен-жайы: Астана қаласы, Сәтбаев көшесі 2, 302 аудитория
Аңдатпа (қаз.): Мүтәлі Әлішер Қасымбекұлының «8D005305 – Ядролық физика» білім беру бағдарламасы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алуға ұсынылған «Жоғары энергиялы ауыр иондармен сәулелендіру кезінде нанокерамикалардағы құрылымдық әсерлер» диссертациялық жұмысының АҢДАТПАСЫ Диссертациялық жұмыс инертті матрицаларға арналған перспективалы материалдары мен жаңа буын ядролық-энергетикалық қондырғыларының негізгі компоненттері болып табылатын наноқұрылымды керамикалардағы жылдам ауыр иондардың (ЖАИ) радиациялық әсерлерін зерттеуге арналған. Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазіргі заманғы индустриялық қоғамның тұрақты дамуын қамтамасыз етудің негізгі міндеттерінің бірі – энергияға деген үнемі артып келе жатқан сұранысты экологиялық қауіпсіз тәсілдермен қанағаттандыру, сонымен қатар оны өндіруге қойылатын қатаң талаптарды ескеру болып табылады. Жаңа тиімді және таза энергия көздеріне деген қажеттілік энергетикалық құрылғыларды, соның ішінде жетілдірілген ядролық реакторларды әзірлеуге деген қызығушылықты арттыруда. Қазіргі уақытта әзірленіп жатқан реакторлық қондырғылардың жұмыс жағдайлары олардың белсенді аймақтарының материалдарына өте қатаң талаптар қояды. Ядролық энергетикадағы ең өзекті мәселелердің бірі – радиоактивті қалдықтарды (РҚ) қауіпсіз басқару және пайдаланылған ядролық отынның (ПЯО) жинақталуы. Олардың радиоуыттылығы деңгейін төмендету құрамында ұзақ жартылай ыдырау кезеңімен сипатталатын және радиоактивтіліктің жоғары деңгейіне айтарлықтай үлес қосатын минорлы актинидтерді (МА – нептуний, америций және кюрий радиоактивті изотоптары) трансмутациялау арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. МА дисперстік ядролық отынға қосылып, арнайы инертті матрицаларды пайдалану арқылы реакторларда «жанып кетеді». Бұл матрицалар ректордың активті зонасында бөлінетін элементтерді қоршап тұратын оксидті бөлшектер немесе керамикалар түрінде болады. Мұндай конструкциялық шешімдерді қолдану бөлінетін өнімдердің жиналуын болдырмауға, отынның жану дәрежесін арттыруға, сондай-ақ жоғары температуралы ядролық реакторларға тән жоғары температуралық жағдайларда жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Мұндай матрицаларға қойылатын негізгі талаптар – нейтрондарды аз сіңіру, жоғары жылу-физикалық және механикалық қасиеттер, сондай-ақ отын құрамымен және жылу бөлетін элементтердің (ЖБЭ) қаптау материалымен үйлесімділік. Сонымен қатар, бұл матрицалар нейтрондармен қатар ұзақ уақыт бойы бөлініс өнімдерінің (БӨ) сәулеленуіне төзімді болуы қажет, өйткені олар реакторда жұмыс істеу барысында осындай сәулеленуге үнемі ұшырайды. Бұл әсерді үдеткіш қондырғыларда алынатын жылдам ауыр иондармен (ЖАИ), атап айтқанда массалары Xe және Kr ядролары массалары аймағындағы және энергиясы шамамен 1 МэВ/нуклон болатын зарядталған бөлшектермен модельдеуге болады. Ядролық реакторларға арналған перспективалы материалдарды зерттеу теориялық тұрғыдан да, практикалық тұрғыдан да өзекті міндет болып табылады. Радиацияға төзімді материалдардың аясын кеңейту ядролық энергетиканың одан әрі дамуына айтарлықтай ықпек. Инертті матрицаларға арналған дисперсті ядролық отын материалдары ретінде ең келешектісі – оксидті керамикалар, сондай-ақ карбидтер мен нитридтер, олардың қоспалары немесе керамика-металл композиттері болып табылады. Соңғы уақытта ғалымдардың назарын нанокристалды керамикалық материалдар аударуда, себебі олар микро- және поликристалды материалдармен салыстырғанда жоғары функционалдылыққа. Сонымен қатар, мұндай материалдар энергетикалық қолданбалар үшін маңызды химиялық, механикалық және электрлік қасиеттерімен ерекшеленеді. Наноқұрылымдалған материалдар жоғары радиациялық төзімділік те көрсете алады. Оксидті ультра-дисперсті нанобөлшектер жоғары көлемдік тығыздыққа ие беріктендіру элементтері ретінде ферритті-мартенситті болаттардың құрамына кіреді. Бұл болаттар жоғары температурада (~550°C-тан жоғары) жеткіліксіз жылу төзімділігі мәселесін азайту үшін қолданылады. Көптеген зерттеулер көрсеткендей, оксидтермен дисперсті беріктендірілген (ОДБ) болаттағы нанобөлшектердің жоғары тығыздығы оның механикалық қасиеттерін жақсартып қана қоймай, сонымен қатар радиациялық төзімділігін арттырады. Нанобөлшектер дислокацияларға тосқауыл ретінде қызмет етеді, өйткені дислокациялар бөлшек шекараларына жеткенде олардың қозғалысы тоқтайды. Сонымен қатар, олар сәулелену кезінде түзілетін вакансиялар мен түйінаралық атомдардың аннигиляциясына арналған жоғары тиімді тосқауылдар болып табылады. Бұған қоса, нанобөлшектер мен матрица арасындағы шекаралар гелий атомдары мен вакансияларды тиімді ұстаушы ретінде әрекет етіп, гелий-вакансиялық кешендердің қозғалғыштығын айтарлықтай шектейді және бос қуыстықтардың әрі қарай өсуін тежейді. Соның нәтижесінде ОДБ-болаттардың радиациялық ісінуі мен гелий қуыстықтары төмендейді. Бұл құбылыс поликристалды материалдардың қасиеттерінен ерекшеленеді, өйткені поликристалды құрылымдарда ақаулар бөлшек көлемінде жинақталады. Бұл өз кезегінде радиациялық ретсізденуді және аморфизациялануды жылдамдатады. Дегенмен, кейбір жағдайларда қарама-қарсы құбылыс байқалады: әдетте иондаушы сәулеленуге төзімді материалдар оңай аморфизацияланады. Сонымен қатар, нанокристалды керамика радиациялық әсерден туындайтын бөлшектердің өсуіне сезімтал болуы мүмкін, бұл көптеген инженерлік жүйелер үшін қолайсыз фактор болып табылады. Қазіргі таңда мұндай құрылымдық өзгерістер негізінен жеңіл иондар мен нейтрондық сәулелену жағдайында зерттелген, яғни радиациялық зақымданудың серпімді шашырау каналы арқылы жүру механизмінде қарастырылған. Алайда, осындай наноматериалдардың радиациялық төзімділігіне қатысты көптеген зерттеулерге қарамастан, жоғары энергиялы иондармен сәулелендіру әсерлері басқа сәулелену түрлерімен салыстырғанда әлі де аз зерттелген. Жоғары энергиялы ауыр иондар құрылымдық өлшемдері бөлшектің өлшеміне жақын латентті тректер (созылған ақаулар) түзе отырып, ерекше ақаулар қалыптастырады. Мұндай құрылымдық ақаулардың пайда болуы, ядролық отынның бөлініс өнімдерімен сәулеленетін материалдың ұзақ мерзімді радиациялық тұрақтылығын анықтайтын шешуші фактор болуы мүмкін. Наноқұрылымды материалдардың жоғары энергиялы ЖАИ әсеріне құрылымдық жауабы ең аз зерттелген аспектілердің бірі болып табылады. Сонымен қатар, жоғары тығыздықты ионизацияның радиацияға төзімді нано- және көлемді материалдарға әсерін салыстыратын жүйелі зерттеулер бұрын жүргізілмеген. Сондықтан, жоғары тығыздықты ионизация жағдайында ақау түзілу механизмін анықтау, құрылымдық тұрақтылық пен бөлшек өлшемінің өзгеруі арасындағы байланыс, сондай-ақ нанокристалды және көлемді материалдардың радиациялық төзімділігінің шекті шарттарын белгілеу – ашық сұрақ күйінде қалып отыр. Осы зерттеулер нәтижесінде алынған жаңа эксперименттік деректер қолданыстағы теорияларды тексеруге ғана емес, сонымен қатар радиациялық төзімді материалдардағы тректердің түзілу механизмінің жаңа модельдерін қалыптастыруға мүмкіндік береді. Бұған қоса, алынған нәтижелер молекулалық динамика (МД) әдістерін қолдана отырып, тректердің қалыптасу үдерістерін компьютерлік модельдеу үшін бастапқы параметрлер ретінде пайдаланылуы мүмкін. Бұл тәсіл – қазіргі заманғы микроқұрылымдық зерттеу әдістерін, атап айтқанда трансмиссиялық электронды микроскопия (ТЭМ) және компьютерлік модельдеуді біріктіру арқылы қойылған ғылыми міндеттерді шешудің ең тиімді жолы болып табылады. Осыған байланысты, оксидті нанобөлшектердің (Y4Al2O9, Y2Ti2O7, TiO2, CeO2) және нитридтердің (Si3N4) ауыр иондардың жоғары энергиялы сәулеленуіне радиациялық төзімділігін жан-жақты зерттеуге бағытталған эксперименттік және теориялық зерттеулер жүргізу орынды және бұл осы диссертациялық жұмыстың өзектілігін айқындайды. Нанобөлшектер мен массивті үлгілердегі трек түзілу процестерін молекулалық динамика әдістерін пайдалана отырып теориялық модельдеу олардың нақты пайдалану жағдайларындағы мінез-құлқын болжау дәлдігін арттырады. Алынған деректердің салыстырмалы талдауы керамикалардың радиациялық төзімділігі туралы түсініктерді кеңейтуге, жоғары энергиялы сәулеленудің кристалды материалдардың құрылымы мен қасиеттеріне әсерін олардың бөлшек өлшемдеріне байланысты зерттеуге, сондай-ақ әртүрлі иондану әсеріне сезімтал материал комбинацияларының мінез-құлқын анықтауға мүмкіндік береді. Бұл диссертацияның мақсаты – электрондық тежеу деңгейі мен иондардың флюенсіне байланысты наноөлшемді радиациялық төзімді керамикаларда жоғарыэнергетикалық ауыр иондар тудырған радиациялық ақаулардығ қалыптасу заңдылықтарын көлемдік материалдармен салыстыра отырып, трансмиссмялық электрондық микроскопия және молекулалық динамика әдістерімен анықтау. Зерттеу мақсаттары: Осы мақсатқа жету үшін келесі міндеттер белгіленді: 1. Керамикалық материалдардағы (Y4Al2O9, Y2Ti2O7, TiO2, CeO2, Si3N4) ионизация құрылымдық әсерлерін эксперименттік зерттеу, сәйкесінше үлгілерді дайындау және сәулелендіру, сәулелендіруге дейінгі және кейінгі зерттеу жұмыстарын жүргізу, сондай-ақ оларды трансмиссиялық электрондық микроскопия әдістерімен талдау. 2. Латентті тректердің түзілуі үшін қажетті ауыр иондардың меншікті ионизация энергиясының шекті деңгейлерін анықтау. Оксид және нитрид нанобөлшектеріндегі латентті трек аймақтарының микроқұрылымдық талдауы, жылдам ауыр иондармен сәулелендіру процесінде электрондық тежеу деңгейіне байланысты зерттеу. 3. Керамикалық нанобөлшектерде жылдам ауыр иондардың трек түзу процестерін классикалық молекулалық динамика әдісімен әртүрлі сәулелендіру жағдайларында сандық зерттеу. Зақымданған аймақтардың морфологиясын анықтау және тректердің түзілуі үшін қажетті ионизация энергиясының шекті мәндерін белгілеу. Алынған есептеу нәтижелерін трансмиссиялық электрондық микроскопия деректерімен салыстырмалы талдау. Зерттеу объектісі. Зерттеу объектілері – оксидтер мен нитридтер негізіндегі керамикалар. Олар инертті матрицалы дисперсиялық ядролық отынға арналған материалдар, қорғаныш жабыны, сондай-ақ болат пен басқа да заманауи құрамдас бөліктердің толтырғыштары ретінде қолданылуы мүмкін. Бұл материалдардың сипаттамаларын жақсартуға, сол арқылы олардың физика-механикалық және радиациялық қасиеттерін арттыруға мүмкіндік береді. Зерттеу пәні. Оксид және нитрид нанобөлшектерінің құрылымдық өзгерістерін жоғары энергиялы ауыр иондардың электрондық тежелу деңгейі мен флюенсіне байланысты зерттеу. Зерттеу әдістері. Үлгілерді сәулелендіру БЯЗИ ЯРЗ-дағы ИЦ-100, У-400 циклотрондарында (Дубна қ., Ресей) және ЯФИ АФ-дағы ДЦ-60 циклотронында (Астана қ., Қазақстан) жүргізілді. Эксперименттік нәтижелер 200 кВ кернеуде жұмыс істейтін FEI Talos™ F200i S/TEM және JEOL ARM200F электронды микроскоптарын пайдалану арқылы алынды. ТЭМ кескіндерін талдау Velox™ және Gatan DigitalMicrograph бағдарламалық пакеттерін қолдану арқылы жүзеге асырылды. Жылдам ауыр иондардың тректеріндегі қозған электрондық ансамбльдің эволюциясын сипаттау үшін асимптотикалық оқиғалар траекториясы алгоритміне негізделген Monte Carlo TREKIS коды пайдаланылды. Модельде электрондық және атомдық жүйелердің ұжымдық жауабын сипаттайтын шашырау қималары динамикалық құрылымдық фактор формализмі аясында ескерілді. Иондардың тор арқылы өтуіне жауап ретінде тордың мінез-құлқын модельдеу үшін LAMMPS молекулалық динамика (МД) коды қолданылды. Модельдеу нәтижелері арнайы бағдарлама арқылы визуализацияланды. Қорғауға ұсынылатын негізгі ережелер: 1. Ауыр иондардың меншікті ионизациялық шығындары деңгейіне тәуелді латенттік трек өлшемдері және Y4Al2O9, Y2Ti2O7, TiO2, Si3N4 нанобөлшектеріндегі трек түзілуі үшін қажет шекті энергия шығындары. 2. Y2Ti2O7 материалында латенттік тректердің эксперименттік және есептік параметрлерінің нанобөлшек өлшеміне тәуелділігі. 3. Кремний нитридінің нано- және поликристалдық түрлеріндегі трек параметрлерін салыстырмалы талдау нәтижелері. 4. CeO2 нанокристалдарының жоғарыэнергиялық ауыр иондар әсеріне құрылымдық жауабы бойынша ПЭМ зерттеулері мен молекулалық-динамикалық модельдеу нәтижелері. Ғылыми жаңалық. Диссертациялық зерттеу барысында алынған және қорғауға ұсынылатын нәтижелер жаңа болып табылады, олардың ғылыми жаңалығы келесілерден тұрады: 1. Алғаш рет әртүрлі кинетикалық энергияға ие жылдам ауыр иондармен сәулелендіру Y4Al2O9 жеке нанобөлшектерінде латенттік тректердің түзілуіне әкелетіні анықталды. Латенттік тректер Y4Al2O9 бөлшектеріндегі аморфты құрылымдар болып табылады. Мұндай нәтижелер алғаш рет алынды. 2. Алғаш рет Y4Al2O9, Y2Ti2O7, TiO2, CeO2, Si3N4 жеке нанобөлшектерінде латенттік тректердің түзілуіне қажетті меншікті ионизация энергиясының шекті мәндері анықталды. Сондай-ақ, латенттік тректердің өлшемдерінің электрондық тежелу деңгейінің және жылдам ауыр иондар флюенсінің кең диапазонында өзгеру заңдылықтары зерттелді. 3. Ақау пайда болу процестерін модельдеу жүргізілді. Модельдеу нәтижелерінің эксперименттік деректермен жақсы үйлесетіні анықталды. Жұмыстың ғылыми-практикалық құндылығы. Жүргізілген зерттеулердің нәтижелері нанобөлшектер мен көлемді үлгілердегі ақау түзілу механизмдерін тереңірек түсінуге мүмкіндік береді, бұл материалдардың радиациялық әсерден туындайтын құрылымдық және морфологиялық ерекшеліктері туралы білімді кеңейтуге ықпал етеді. Алынған ғылыми нәтижелер мен қорытындылар иондаушы сәулелену жағдайында материалдардың жұмыс барысындағы сипаттамаларын бағалауға пайдалы болмақ, бұл оларды құрамдас ядролық отынның инертті матрицасының құрамдас бөлігі ретінде және реакторларда жылу бөлетін элементтердің қаптамасында қолданылатын болаттардың негізгі компоненттері ретінде қолдану шекаралық шарттарын анықтауға мүмкіндік береді. Аталған материалдардың ядролық энергетикадағы қолдану перспективаларын ескере отырып, бұл диссертациялық жұмыс жалпы алғанда реакторлардың қауіпсіздігі мен тиімділігін арттыруға, соның салдарынан Атом электр станциясы (АЭС) өндірген электр энергиясының құнын төмендетуге бағытталған. Қазақстан Республикасы үшін, ядролық энергияны тиімді және қауіпсіз пайдалану саласын белсенді дамытып жатқан жетекші елдердің бірі ретінде, бұл зерттеудің нәтижелері ғылыми және практикалық қызығушылық тудырады. Автордың жеке үлесі. Диссертацияда келтірілген нәтижелер автордың өзі немесе оның тікелей қатысуымен БЯЗИ Г.Н. Флеров атындағы ЯРЗ (Дубна қ., Ресей), ҚР ЭМ ЯФИ АФ және Н. Мандела университетінің ЖА ТЭМ Орталығы қызметкерлерімен бірге алынған. Автор жұмыстың мақсаты мен міндеттерін тұжырымдап, үлгілерді дайындап, бірқатар эксперименттік зерттеулерді жоспарлап және жүргізіп, эксперименттік нәтижелерді өңдеп, қорытындылар жасаған. Жұмыс нәтижелерінің сенімділігі Жұмыста тұжырымдалған ғылыми қағидалар мен қорытындылардың шынайылығы диссертация тақырыбы бойынша әдебиеттерді талдаумен; сертификатталған жабдықтарда жүргізілген заманауи тікелей және жанама эксперименттік зерттеу әдістерін пайдаланумен (мысалы, С/ТЭМ, РҚД), олардың жұмыстың мақсаты мен қойылған міндеттеріне сәйкес келуімен; алынған нәтижелердің сапалы талдауы мен оларды басқа зерттеушілердің нәтижелерімен салыстыруымен; семинарларда, халықаралық форумдарда, конгрестерде және конференцияларда ұсынылуымен; импакт-факторлы рецензияланатын журналдарда мақалалар жариялаумен қамтамасыз етіледі. Диссертация нәтижелерінің сыннан (апробация) өтуі. Диссертациялық жұмыстың материалдары келесі республикалық және халықаралық конференцияларда ұсынылды және баяндалды: – XIV Халықаралық конференция «Взаимодействие излучений с твердым телом» (Минск қ., Беларусь, 2021 ж.). – III Халықаралық ғылыми форум «Ядролық ғылым және технологиялар» (Алматы қ., Қазақстан, 2021 ж.). – 8-ші Халықаралық Конгресс «Energy Fluxes and Radiation Effects EFRE 2022» (Томск қ., Ресей, 2022 ж.). – IV Халықаралық ғылыми форум «Ядролық ғылым және технологиялар» (Алматы қ., Қазақстан, 2022 ж.). – 29-шы Халықаралық ғылыми конференция ICACS & SHIM 2022 (Хельсинки қ., Финляндия, 2022 ж.). – VII Халықаралық ғылыми конференция «MSSA-2022» (Йоханнесбург қ., ОАР, 2022 ж.). – 21-ші Халықаралық конференция «The 21st International Conference on Radiation Effects in Insulators (REI-21)» (Фукуока қ., Жапония, 2023 ж.). – 21-ші Халықаралық конференция «The 21st International Conference on Defects in Insulating Materials (ICDIM)» (Астана қ., Қазақстан, 2024 ж.). – V Халықаралық ғылыми форум «Ядролық ғылым және технологиялар» (Алматы қ., Қазақстан, 2024 ж.). Диссертацияның қорғауға ұсынылатын негізгі ережелері, қорытындылары мен нәтижелері БЯЗИ Конденсирленген күй физикасы жөніндегі бағдарламалық-консультативтік комитетінің 59-шы сессиясында, сондай-ақ Г.Н. Флеров атындағы ЯРЗ Қолданбалы физика орталығының семинарларында баяндалды және талқыланды. Жарияланымдар Диссертация жұмыс материалдары бойынша 15 жұмыс жарияланған, оның ішінде 4 мақала Scopus дерекқорына енгізілген, импакт-факторы нөлден жоғары басылымдарда жарық көрген, 1 мақала Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитеті ұсынған тізімге кіретін журналдарда жарияланған, ал 10 жұмыс халықаралық конференция материалдарында жарияланған. Диссертацияның құрылымы мен көлемі. Диссертация кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан және 200 дереккөзден тұратын пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Жұмыстың жалпы көлемі 107 бетті құрайды, оның ішінде 8 кесте, 50 сурет және 1 қосымша бар. Кіріспе бөлімінде диссертация тақырыбының өзектілігі талқыланып, зерттеудің мақсаты, ғылыми жаңалығы, теориялық және практикалық маңыздылығы, алынған нәтижелердің сенімділігі баяндалады. Сонымен қатар, қорғауға шығарылатын негізгі ережелер, жарияланған жұмыстардың тізімі және диссертацияның мазмұны ұсынылады. Бірінші бөлімінде жылдам ауыр иондармен сәулелендірілген керамикалық материалдардағы электрондық қозумен туындайтын радиациялық процестерге қатысты қысқаша әдеби шолу берілген. Иондық сәулелендіруді пайдаланудың артықшылықтары, радиациялық зақымдану теориясының негіздері, атап айтқанда, энергияның берілу процестері және үдетілген бөлшектер мен зат атомдары арасындағы өзара әрекеттесу сипатталған. Жоғары энергиялы иондаушы әсерлердің құрылымдық өзгерістеріне ерекше назар аударылып, латенттік тректердің түзілу механизмдері мен оларды зерттеу әдістері қарастырылады. Екінші бөлімде жылдам ауыр иондармен үлгілерді сәулелендіру әдістемесі және олардың құрылымдық зерттеулері сипатталған. Бөлімнің басында зерттеу нысандарының сипаттамасы берілген. Үлгілерді дайындау және микроқұрылымын зерттеу әдістері егжей-тегжейлі баяндалады. Үшінші бөлімде зерттеу нәтижелері ұсынылып, олар талқыланып, модельдеу деректерімен салыстырылды. Жылдам ауыр иондармен сәулелендірілген нанокерамикалардың ТЭМ суреттері талданды. Алынған эксперименттік деректер негізінде тректердің түзілуіне әкелетін шекті иондаушы энергия шығындарының мәндері және латенттік тректердің радиустары анықталды. Қорытындыда инертті матрицалар материалы ретінде наноқұрылымды материалдарды минорлы актинидтердің трансмутациясы үшін пайдалану перспективалары қарастырылады.. Қорытынды бөлімінде диссертацияның негізгі тұжырымдары келтірілген.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://www.youtube.com/watch?v=qUQLYWHUpuI&ab_channel=ENUOFFICIAL
