«8D06103 - Ақпараттық жүйелер» мамандығы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Қалман Гүлжамал диссертациясын қорғауы
Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Қалман Гүлжамал «8D06103 – Ақпараттық жүйелер» мамандығы бойынша «Пәндік сала бойынша білім негізінде табиғи тілдегі мәтіндердегі референцияны шешудің модельдері мен әдістерін әзірлеу» тақырыбында диссертациясы қорғалады.
Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «» кафедрасында орындалды.
Қорғау тілі - қазақ тілінде
Рецензенттер:
Мансурова Мадина Есимхановна - ғылым кандидаты, доцент, Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық университеті, Кафедра меңгерушісі
Оралбекова Дина Орымбаевна - философия докторы (PhD), Ғылыми қызметкер
Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:
Кайбасова Динара Женисбековна
Тукеев Уалшер Ануарбекович
Барахнин Владимир Борисович
Ғылыми кеңесшілер:
Самбетбаева Мадина Аралбаевна
Сидорова Елена Анатольевна
Қорғау 2024 жылғы 24 сәуір, сағат 11:00 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D06103 – Ақпараттық жүйелер» мамандығы бойынша «8D061 – Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі онлайн форматта өткізіледі деп жоспарлануда.
Сілтемесі: https://clck.ru/39TZvf
Мекен-жайы: Астана қ., Қ.Сатпаев көшесі, 2, 302 аудитория
Аңдатпа (қаз.): Қалман Гүлжамалдың 8D06103 – «Ақпараттық жүйелер» білім беру бағдарламасы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алуға ұсынылған «Пәндік сала бойынша білім негізінде табиғи тілдегі мәтіндердегі референцияны шешудің модельдері мен әдістерін әзірлеу» диссертациялық жұмысының АҢДАТПАСЫ Зерттеу тақырыбының өзектілігі Пәндік сала туралы білім негізінде табиғи тілдегі мәтіндердегі референцияны шешудің модельдері мен әдістерін әзірлеу келесі факторларға байланысты. Мәтіндік деректер көлемінің өсуі. Интернет пен цифрлық технологиялардың пайда болуымен өңдеуге болатын мәтіндік деректердің көлемі айтарлықтай өсті. Бұл мәтіндердің үлкен көлемін өңдей алатын және олардан пайдалы ақпарат ала алатын референциялық шешудің жаңа әдістері мен модельдерін әзірлеу қажеттілігін тудырады. Референцияны дәл шешу қажеттілігі: референцияны шешу мәселесін шешу мәтінді автоматты түрде талдау, ақпараттық іздеу және машиналық аударма сияқты әртүрлі салаларда маңызды. Референцияны шешудегі қателіктер немесе қателіктер мәтіндерді дұрыс түсінбеуге және дұрыс емес тұжырымдарға әкелуі мүмкін. Осы тақырыптың өзектілігіне әсер ететін факторлардың бірі мәтіндерді талдау және қазақ тіліндегі референттік қатынастарды іздеу бойынша зерттеулердің болмауы болып саналады. Референцияны шешу міндеті: референцияны шешу табиғи тілді өңдеудегі күрделі міндет болып табылады, әсіресе мәтінде көп мағыналы өрнектер мен бірдей өрнектерді бірнеше рет қолдануға қатысты. Пәндік сала туралы білімге негізделген референцияны шешудің тиімді әдістері мен модельдерін әзірлеу мәтіндерді дәлірек және тиімді талдауға әкелетін өзекті міндет болып табылады. Пәндік саланы есепке алу қажеттілігі: референцияны тиімді шешу үшін олар көрсеткен өрнектер мен нысандарды қолданатын пәндік сала туралы білімді ескеру қажет. Бұл референцияны шешу үшін пәндік сала туралы білімді қолдана алатын модельдер мен әдістерді әзірлеуді қажет етеді. Диссертациялық зерттеудің мақсаты және ғылыми нәтижелері Пәндік сала туралы білім негізінде табиғи тілдегі мәтіндердегі референцияны шешудің жаңа модельдері мен әдістерін әзірлеу. Осы мақсатқа жету үшін жұмыста келесі міндеттер қойылды: 1. Пәндік сала туралы білім негізінде табиғи тілдегі мәтіндердегі референцияларды шешудің қолданыстағы әдістері мен модельдерін зерттеу. 2. Пәндік сала туралы білімнің теориялық негіздері мен тәжірибелік қырлары және оларды табиғи тілді өңдеу міндеттерінде қолдануды зерттеу. 3. Тіл және пәндік сала туралы білімге негізделген референцияны шешудің жаңа әдістері мен модельдерін әзірлеу. 4. Тіл және пәндік сала туралы білімге негізделген референцияны шешу жүйесінің түпүлгінің құрылымын әзірлеу. 5. Сарапшылық салыстырмалы зерттеу жүргізу үшін үш тілде деректер мен деректер жиынтығын дайындау әдістемесін әзірлеу. 6. Сарапшылық зерттеулер жүргізу және тестілік деректер жиынтығында әзірленген модельдер мен әдістердің сапасын бағалау. Қорғауға мыналар шығарылады: қазақ тіліне арналған референция моделі, референтті шешу әдісі, деректерді дайындау әдістемесі, референтті шешу әдісін бағдарламалық қамтамасыз ету. Ғылыми жаңалығы: алғаш рет қазақ тіліндегі ғылыми-көпшілік мәтіннің референттік құрылымы кешенді түрде зерттелді: мәтіннің пәндік саласы мен жанры белгілеген жалпы прагматикалық көзқарастардан бастап жекелеген тілдік құралдарды референттік түсіндіруге дейін. 1. Қазақ тіліндегі кореференттік және анафоралық қатынастарды сипаттайтын қазақ тіліне арналған референция моделі әзірленді. 2. Морфологиялық, синтаксистік және пәндік білім негізінде қазақ, орыс, ағылшын тілдеріндегі мәтіндердегі референтті шешу әдісі ұсынылды. Зерттеу нысаны - қазақ, орыс және ағылшын тілдерінің мысалында табиғи тілдегі мәтіндерде референтті өрнектеу тәсілдері. Зерттеу пәні - қазақ тіліндегі мәтіндердегі референттерді шешу әдістері мен алгоритмдері. Зерттеу әдістемесі мен әдістері Диссертацияда онтологиялық инженерия әдістері мен әдістемесі, мәтіндерді кешендік зерттеу әдістері, лексикографиялық зерттеу әдістері, сондай-ақ ақпараттық технологияларға қатысты және табиғи тілдегі мәтіндерді өңдеуде пайдаланылатын әдістер қолданылды, атап айтқанда: - сипаттамалық-аналитикалық әдіс - зерттеу нысаны мен тақырыбына байланысты ғылыми әдебиеттердің қағидаларын таңдау және ұсыну; - лексиканың семантикалық жіктелуі - ғылыми-көпшілік мақаланың "референттік әлемінің" құрылымын анықтау; - тұлғалық және топтық/жиындық мағынасы бар лексиканы анықтамалық талдау - ғылыми-көпшілік мақала нысандарының прагматикалық жағдаятқа қатысушыларымен арақатынасының түрлерін анықтау - семантикалық-синтаксистік талдау – мәтін үзінділеріндегі референциалдық қасиетті анықтау; - контекстік талдау - тұлғалар мен олардың жиындығын білдіретін тілдік өрнектердің референттерінің көлемі мень мазмұнын анықтау; - компьютерлік модельдеу - референциалдық құрылымды және референциалдық қақтығыстарды шешу үрдістерін модельдеу - іріктемелерді таратудың сандық талдауы - есептеуді жүргізу және зерттеудің сандық қорытындыларын алу. Автордың жеке үлесі. Зерттеу жұмысының нәтижелерін алуға автордың қосқан үлесі айтарлықтай. Диссертация материалдары бойынша Scopus, Web of Science, ҒЖБССҚК ҚРҒЖБМ базаларында келтірілген журналдарда мақалалар жарияланды. Диссертацияда ұсынылған барлық әдістер мен бағдарламаларды автор жеке өзі немесе оның тікелей қатысуымен әзірлеген және жүзеге асырған. Зерттеудің тәжірибелік маңыздылығы Ақпараттық іздеу: әзірленген модельдер мен әдістерді мәтіндік деректердің үлкен көлемінде ақпараттық іздеу сапасын жақсарту үшін пайдалануға болады. Олар мәтіндердегі қандай нысандар ізделген сұрауларға қатысты екенін дәл анықтауға және қате нәтижелерді азайтуға көмектеседі. Мәтінді автоматты талдау: әзірленген модельдер мен әдістерді мәтінді автоматты түрде талдаудың сапасын жақсарту үшін пайдалануға болады, мысалы, ауруларды диагностикалау және емдеу үшін мәтінді талдаудың дәлдігі мен тиімділігі маңызды болып табылатын медициналық саласында. Машиналық аударма: машиналық аударманың сапасын жақсарту үшін әзірленген модельдер мен әдістерді қолдануға болады, әсіресе мәтіндерде тақырыптық пәндік салаға байланысты әр түрлі мағынаға ие болуы мүмкін өрнектер қолданылған жағдайларда. Диссертация нәтижелерін апробациялау. Диссертациялық жұмыстың негізгі нәтижелері мен зерттеу нәтижелері келесі шетелдік, халықаралық, республикалық ғылыми-практикалық конференцияларда баяндалды және талқыланды: Scopus деректер базасына кіретін нөлдік емес импакт-факторы бар халықаралық басылымдарда 2 мақала: 1. Yerzhan zhumabay, Gulzhamal Kalman, Madina Sambetbayeva, Aigerim Yerimbetova, Assem Ayapbergenova, Almagul Bizhanova. Building a model for resolving referential relations in a multilingual system. Eastern-european journal of enterprise technologies: Vol. 2 No. 2 (116), 2022. Pp-27–35. ISSN:1729-3774 Https://doi.Org/10.15587/1729-4061.2022.255786 2. Gulzhamal Kalman, Yerzhan Zhumabay, Elmira Nurgalieva, Assel Kuanysheva, Musatay Esmaganbet. Algorithm for solving pronominal anaphora in the kazakh language. Journal of theoretical and applied information technology 31st march 2023. Vol.101. No 6 ISSN: 1992-8645 E-ISSN: 1817-3195 ҒЖБССҚК ҚРҒЖБМ ұсынған рецензияланатын баспа басылымдарындағы 2 мақала: 1. Қалман Г., Есмағанбет М.Ғ., Жаманкарин М.М., Габдулина А.И., Плескачев Д.В. Кластерлеу әдісін қолданып кореференциян шешу. // ҚР ҰҒА Хабарлары. Физика-математика сериясы. Алматы. 2023. (1), 121–135б. 2. Қалман Г., Самбетбаева М.А., Актаева Д., Илюбаев А., Машиналық оқыту әдістеріне негізделген анафораны шешу моделі. // ҚР ҰҒА Хабарлары. Физика-математика сериясы. Алматы. 2022. (4), 56–67б. Алыс шет елдер мен ҚР халықаралық конференцияларының материалдарындағы 5 мақала: 1. Е.С. Жұмабай, Г Қалман, М.А.Самбетбаева. Көптілді жүйеде Референциялық қатынастарды шешу үшін модель әзірлеу, Сәтбаев оқулары-2022. Қазіргі ғылымизерттеулердің трендтері" халықаралық ғылыми-практикалық конференция еңбектері 12 сәуір 2022 ж. IIтом 2. Г.Қалман, Е.С.Жұмабай, М.А.Самбетбаева. Референциялық қатынасты шешу алгоритмі. Сәтбаев оқулары-2022. Қазіргі ғылыми зерттеулердің трендтері" халықаралық ғылыми-практикалық конференция еңбектері 12 сәуір 2022 ж. II том. 3. Г. Қалман. Табиғи тілге арналған мультиагенттік жүйе. «Қазіргі ғылым: жаңа тәсілдер мен өзекті зерттеулер» халықаралық ғылыми конференцияның материалдар жинағы 24-25 желтоқсан 2020 4. Guljamal Kalman, Madina Sambetbayeva, Yerzhan Zhumabay. Algorithm for Solving Pronominal Anaphora in the Kazakh Language. 7th Intl. Conf. “Digital Technologies in Education, Science and Industry” DESI-2022. kazakhstan 5. Kalman G., Dauletbek A., Creating a genre model of a scientific publication. International Scientific-Practical conference «Advances in Science and Technology» Research and Publishing Center «Actualnots.RF», Moscow, Russia January, 31, 2023, pp 107. Moscow, Диссертацияның көлемі мен құрылымы. Диссертациялық жұмыс қазақ тілінде жазылған, кіріспеден, өзара байланысты үш бөлімнен, өз кезегінде, олар ішкі бөлімдерге бөлінген, қорытынды және пайдаланылған дереккөздер тізімінен тұрады. Жұмыс 90 беттен тұрады, 20 сурет, 8 кесте бар. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 122 элементтен тұрады. Кіріспеде зерттеудің ғылыми аппараты көрсетіледі, тақырыптың өзектілігі, оның теория мен практикадағы даму дәрежесі негізделеді, зерттеудің мақсаты, объектісі, пәні мен міндеттері айқындалады, зерттеудің ғылыми жаңалығы, жұмыстың теориялық және практикалық маңыздылығы ашылады, зерттеу әдістері анықталады, қорғауға ұсынылған тұжырымдар көрсетіледі, автордың жеке үлесі, жарияланымдар тізімі және жұмыс нәтижелерінің апробациясы ұсынылады. Бірінші бөлімде Бұл бөлімде референциялық қатынасты шешудегі жаңа әдістерді әзірлеуге бағытталған теориялық зерттеу жасалады; референция ұғымы және оның типтері, салыстырмалы талдау әдістерін пайдалана отырып ағылшын тілі, орыс тілі және қазақ тіліндегі есімдік анафорансының типтері өзара салыстырып зерттеледі. қазіргі кездегі референцияны шешу модельдері мен әдістеріне теориялық зерттеулер жасалынып, қазақ тіліндегі референция ұғымы және контекстік жағдайы және болашағы туралы айтылады. Екінші бөлім Бұл бөлімде қазақ тіліндегі референциялық қатынастардың ерекшеліктерін ескере отырып, қазақ тіліндегі референцияны шешу моделі әзірленеді және морфологиялық, синтаксистік және пәндік сала біліміне негізделген референцияны шешу әдісінің жалпы сипаттамасы баяндалады. Үшінші бөлімде Бұл бөлімде пәндік білім сала негізінде қазақ тіліндегі референциялық қатынасты шешу моделі мен морфологиялық, синтаксистік және пәндік сала біліміне негізделген референцияны шешу әдісінің visual c++ бағдарламалық ортасында жүзеге асуы, және референцияны шешу жүйесінің прототипінің архитектурасы, оның компоненттерінің сипаттамасы, мәліметтер мен деректер жиынтығын дайындау әдістемесі, эксперименттік зерттеулер жүргізу және әзірленген модель мен әдістің тиімділігін бағалаудың және зерттелген жұмыстың сандық көрсеткіштері баяндалады. Қорытындыда зерттеу нәтижелері жинақталып, қорғауға ұсынылған тұжырымдар негізгі қорытындылардың ақиқаттығын растайды және дәлелдейді. Қосымшада практикалық зерттеу материалдары берілген.
Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы
Диссертациялық кеңестің шешімі
Диссертация қорғауының бейнежазбасы: https://www.youtube.com/watch?v=roA3uU9vt2Y
