«8D05323 - Техникалық физика» білім беру бағдарламасы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Омархан Айтолқын Шаяхметханқызы диссертациясын қорғауы

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Омархан Айтолқын Шаяхметханқызы «8D05323 – Техникалық физика» білім беру бағдарламасы бойынша Экстремалды қысымдағы тұрақты марганец боридтері мен нитридтерін және олардың механикалық қасиеттерін кванттық химиялық зерттеу тақырыбында диссертациясы қорғалады.

Диссертация Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Техникалық физика кафедрасы» кафедрасында орындалды.

Қорғау тілі - орыс тілінде

Ресми рецензенттер:

Сергеев Даулет Максатович – физика-математика ғылымдарының кандидаты, қауымдастырылған профессор, подполковник, Қазақстан Республикасы Қорғаныс министрлігінің «Кеңес Одағының екі мәрте Батыры Т.Я. Бегелдинов атындағы Әуе қорғанысы күштерінің әскери институты» республикалық мемлекеттік мекемесінің Радиоэлектрондық жабдықтарды құрастыру және пайдалану кафедрасының меңгерушісі, Ақтөбе қаласы, Қазақстан Республикасы;

Каптагай Гулбану Алибековна – философия докторы (PhD), қауымдастырылған профессор, Қазақ ұлттық қыздар педагогикалық университетінің Физика кафедрасы, Алматы қаласы, Қазақстан Республикасы.

Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:

Алдонгаров Ануар Акылханович – философия докторы (PhD), «Техникалық физика» кафедрасының доценті, Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті, Астана қаласы, Қазақстан Республикасы;

Жантурина Нургуль – ф.-м.ғ.к., қауымдастырылған профессор, Қ. Жұбанов атындағы Ақтөбе өңірлік мемлекеттік университеті, Ақтобе қ., Қазақстан Республикасы;

Калытка Валерий Александрович - физика-математика ғылымдарының кандидаты, философия докторы (PhD), қауымдастырылған профессор, «Энергетикалық жүйелер» кафедрасының профессоры м.а., "Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті" КеАҚ, Қарағанды қ-сы, Қазақстан Республикасы.

Ғылыми кеңесшілері:

Акилбеков Абдираш Тасанович – физика-математика ғылымдарының кандидаты, профессор, Л.Н. Гумилев атындағы ЕҰУ Техникалық физика кафедрасы, Астана қ., Қазақстан Республикасы;

– Беккер Татьяна Борисовна – геология-минералогия ғылымдарының докторы, Ресей ғылым академиясы профессоры, В. С. Соболев атындағы Геология және минералогия институты (РҒА Сібір бөлімшесі) жетекші ғылыми қызметкері, Новосибирск қ., Ресей Федерациясы

Қорғау 2026 жылғы 2 мамыр, сағат 14:00 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D05323 – Техникалық физика» мамандығы бойынша «8D053 – Физикалық және химиялық ғылымдар» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңестің отырысы офлайн және онлайн форматта өтеді.

Сілтемесі: https://share.kz/gVk8 

Мекен-жайы: Астана қаласы, Қажымұқан көшесі, 13, № 310 аудитория

Аңдатпа (қаз.):Диссертациялық зерттеудің мақсаты Диссертациялық зерттеудің мақсаты - марганец боридтері мен нитридтерінің тұрақты құрылымдарын анықтау, сондай-ақ тұрақты құрылымдардың механикалық қасиеттерін бағалау. Зерттеу міндеттері 1. 0-200 ГПа қысым диапазонында Mn–B және Mn–N жүйелерінде тұрақты кристалдық құрылымдарды теориялық іздеуді жүргізу. 2. Спин поляризациясын ескере отырып, марганец боридтері мен нитридтерінің анықталған құрылымдарының тұрақтылық аралықтарын анықтау. 3. Фонондық дисперсиялық қисықтарды есептеу және табылған құрылымдардың динамикалық тұрақтылығын анықтау. 4. Табылған марганец боридтері мен нитридтерінің фазалық P–T диаграммаларын есептеу. 5. Серпімді тұрақты Cij-ді есептеу және олардың көмегімен марганец боридтері мен нитридтерінің механикалық қасиеттерін бағалау. Зерттеу әдістері Осы зерттеуде тұрақты кристалдық құрылымдарды іздеу есебі USPEX бағдарламалық пакетінде енгізілген эволюциялық алгоритмдер арқылы жүргізілді. Барлық есептеулер VASP бағдарламалық пакетін қолдана отырып, тығыздық функционалдығы теориясы аясында жүргізілді. Фонондық дисперсті қисықтар суперклеткалық әдіс және Phonopy бағдарламасында жүзеге асырылған соңғы ауысым әдісі арқылы есептелді. Серпімді тұрақты Cij «деформация-кернеу» қатынасымен есептелді және одан әрі серпімді модульдер Фойгт-Рейсс-Хилл орташалануымен есептелді. Викерстің қаттылығы Чен мен Тианның эмпирикалық модельдері арқылы бағаланды. Негізгі ережелері (дәлелденген ғылыми гипотезалар және жаңа білім болып табылатын басқа да тұжырымдар) 1. Mn–B жүйесінде 0-200 ГПа қысым аралығында сегіз тұрақты аралық қосылыс бар: Mn2B, MnB, Mn3B4, Mn2B3, MnB2, MnB3, MnB4 және MnB6. Бұл қосылыстардың алтауы қатты материалдар ретінде жіктеледі. 2. MnN жүйесіндегі температураның фазалық тепе-теңдікке әсерін есепке алу бұрын жарияланған теориялық және эксперименттік нәтижелер арасындағы қайшылықтарды жояды. Осылайша, 0-200 ГПа қысым аралығында төрт термодинамикалық тұрақты MnN модификациясы бар: F4 ̅3m, I4/mmm, P63/mmc и Pnma. 3. Mn-N жүйесінде 0-200 ГПа қысым аралығында алты тұрақты аралық қосылыс бар: Mn3N, Mn5N2, Mn2N, MnN, MnN2 және MnN4. Бұл қосылыстардың төртеуі қатты материалдар ретінде жіктеледі. Зерттеудің негізгі нәтижелерінің сипаттамасы Диссертация алғаш рет Mn-N жүйесіндегі жаңа құрылымды болжады және Mn-B, Mn-N жүйелері үшін фонон спектрлерін есептеу арқылы динамикалық тұрақтылық орнатылды. Табылған MnxBy және MnxNy құрылымдарының тұрақтылық өрістері анықталды, онда 0-200 ГПа қысым диапазонында қандай стехиометриялар тұрақты және қандай стехиометриялар изохимиялық қоспаларға ыдырап, белгілі бір қысымдарда тұрақсыз болатыны көрсетілді. Алынған нәтижелердің жаңалығы мен маңыздылығының негіздемесі Автор алған негізгі жаңа нәтижелер: 1. Mn–B және Mn–N жүйелеріндегі аралық қосылыстардың барлық фазалық қатынастары алғаш рет есептеліп, сәйкес P–T диаграммалары салынды. 2. 180 ГПа-дан жоғары тұрақтандырылған және C2/m құрылымы бар бір жаңа Mn5N2 марганец нитриді болжанады. 3. ~55 ГПа-дан жоғары эксперименталды түрде синтезделген жаңа жоғары барикалық MnN фазасы ромбтық симметрияның (Pnma) NiAs типінің бұрмаланған құрылымына ие болуы керек екендігі анықталды. 4. Mn–B және Mn–N жүйелеріндегі барлық аралық қосылыстардың механикалық қасиеттері алғаш рет бағаланды. Ғылымның даму бағыттарына немесе мемлекеттік бағдарламаларға сәйкестігі Диссертациялық жұмыс Қазақстан Республикасында іске асырылатын ғылымды дамытудың басым бағыттарына сәйкес келеді және жаңа ғылыми негізделген теориялық нәтижелерді қамтиды, олардың жиынтығы зерттелетін ғылыми бағыттарды дамыту үшін маңызды. Ізденушінің әрбір жарияланымды дайындаудағы үлесін сипаттау Диссертациялық зерттеудің барлық теориялық есептеулері автордың тікелей өзі тарапынан орындалды. Зерттеу жұмыстары Новосибирск мемлекеттік университетінің Жер мантиясының эксперименттік геохимиясы және петрологиясы зертханасының және Ресей ғылым академиясы Сібір бөлімшесінің В.С. Соболев атындағы Геология және минералогия институтының Жер заттарының жоғары қысымдағы фазалық түрленулері мен күй диаграммалары зертханасының қызметкерлерінің қатысуымен жүргізілді. Нәтижелерді өңдеу мен талдау ғылыми кеңесшілермен бірлесіп орындалды. Диссертациялық зерттеу материалдары бойынша Web of Science және Scopus халықаралық дерекқорларында индекстелетін рецензияланатын ғылыми журналдарда 3 мақала жарияланды: 1. Sagatov N., Bazarbek A., Omarkhan S., Akilbekov A., Sagatova D. Structure searching and phase relationships in MnN up to 50 GPa: a DFT study. Physical Chemistry Chemical Physics, 2024, volume 26, pp. 28947. (квартиль Q2) 2. Bazarbek A., Sagatov N., Omarkhan S., Sagatova D., Akilbekov A. High-pressure stability and mechanical properties of manganese nitrides: A DFT study. Computational Materials Science, 2025, volume 14 (8), 730, pp. 1-13. (квартиль Q2) 3. Bazarbek A., Sagatov N., Omarkhan S., Sagatova D., Bekker T., Akilbekov. A. DFT investigation of Mn–B compounds under high pressures: Thermodynamic stability and mechanical properties. Vacuum, 2026, volume 243, pp. 11843. (квартиль Q2) Жұмыстың апробациясы Диссертациялық зерттеу нәтижелері халықаралық ғылыми конференциялардың еңбектер жинақтарында жарияланған 2 тезис пен баяндама түрінде ұсынылды: – «Ғылым және білім – 2023» атты студенттер мен жас ғалымдардың халықаралық ғылыми конференциясы (Астана, 2023); – «Фараби әлемі – 2023» атты студенттер мен жас ғалымдардың халықаралық ғылыми конференциясы (Алматы, 2023). Диссертацияның құрылымы мен көлемі Диссертация кіріспеден, үш бөлімнен, қорытындыдан және пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады. Жұмыстың жалпы көлемі 132 машинкамен терілген беттен тұрады, оның ішінде 50 сурет, 24 кесте және 236 пайдаланылған әдебиет көзі бар.

Диссертация

Ғылыми еңбектер тізімі

Ғылыми кеңесшінің пікірі

Шетелдік кеңесшінің пікірі

Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы

Ресми рецензенттердің пікірі

Ресми рецензенттердің пікірі