«8D07113 - Көлік, көлік техникасы және технологиялары» білім беру бағдарламасы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Даньярова Асия Саматовна диссертациясын қорғауы

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Даньярова Асия Саматовна «8D07113 – Көлік, көлік техникасы және технологиялары» білім беру бағдарламасы бойынша «Экскаватордың көп функционалды жұмыс жабдығының тиімділігін арттыру» тақырыбында диссертациясы қорғалады.

Диссертация Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Көлік инженериясы кафедрасы» кафедрасында орындалды.

Қорғау тілі - орыс тілінде

Ресми рецензенттер:

Жунусбекова Жанар Жумашевна – Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті» КеАҚ, “Көлік техникасы және логистикалық жүйелер” кафедрасының  қауымдастырылған профессоры (доцент), философия докторы (PhD), Қарағанды қ., Қазақстан

Камзанов Нұрбол  Садыканович – Қ.И Сәтбаев атындағы «Қазақ ұлттық техникалық зерттеу университеті» КЕАҚ «Көлік инженериясы» білім беру бағдарламасының жетекшіс,  философия докторы (PhD), Алматы қ., Қазақстан

Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:

Жаркенов Нурсултан Балгаевич – «Әбілқас Сағынов атындағы Қарағанды техникалық университеті» КеАҚ, «Көлік техникасы және логистикалық жүйелер» кафедрасының  меңгерушісі, қауымдастырылған профессор(доцент), философия докторы (PhD), Қарағанды қ., Қазақстан

Сембаев Нұрболат Сәкенұлы - «Торайғыров университеті» КЕАҚ «Көлік техникасы және логистика» кафедрасының меңгерушісі, қауымдастырылған профессор, т.ғ.к., Павлодар қ., Қазақстан.

Раджибаев Давран Октамбаевич –Ташкент мемлекеттік көлік университетінің профессоры, техника ғылымдарының докторы (DSc), Ташкент қ., Өзбекстан.

Ғылыми кеңесшілері:

Тогизбаева Баглан Болсынова – техника ғылымдарының докторы, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Көлік инженериясы» кафедрасының меңгерушісі, профессор.

Jan vlnka - PhD докторы, қауымдастырылған профессор, Словакия техникалық университеті, Братислава, Словакия.

Қорғау 2026 жылғы 5 маусым, сағат 15:00 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «8D07113 – Көлік, көлік техникасы және технологиялары» мамандығы бойынша «8D071 – Инженерия және инженерлік іс» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес отырысы офлайн және онлайн форматта өтеді.

Сілтемесі: https://teams.microsoft.com/meet/42344932398024?p=4RRzA32TugubMzGqat 

Мекен-жайы: Астана қ., Қ. Сатпаев к.,2, №302 ауд.

Аңдатпа (қаз.): АННОТАЦИЯ Даньярова Асия Саматовның «Экскаватордың көпфункционалды жұмыс органының тиімділігін арттыру» атты докторлық диссертациясына, «8D07113 - Көлік, көлік техникасы және технологиялары» білім беру бағдарламасы бойынша PhD докторы ғылыми дәрежесін алу үшін ұсынылған Диссертациялық зерттеудің мақсаты. Аспалы жабдықтың ауысу жылдамдығының, пайдалану қауіпсіздігінің және жоғары жөндеуге жарамдылығының оңтайлы үйлесімін қамтамасыз ететін орта тоннажды экскаваторлар үшін жобалаудың ғылыми негізделген әдістемесін әзірлеу және дәйекті аралас механизмнің конструкциясын жасау. Ұсынылған техникалық шешім күш ағынының жұмыс беттеріне біркелкі таралуын қамтамасыз етеді, бұл кернеу концентрациясын болдырмайды және қосылыстың жүк көтергіштігін сапалы арттырады. Зерттеу барысында қолданыстағы аналогтардың көпшілігінің басты кемшілігі фиксацияның гидрожүйедегі қысымды үздіксіз ұстап тұруға тәуелділігі, яғни белсенді қауіпсіздік принципін қолдану болып табылады. Осы жұмыстың негізін қалаған тұжырымдамалық шешім ретінде құрт жұбының геометриялық өзін-өзі тежелуі арқылы жүзеге асырылатын пассивті қауіпсіздікке көшу ұсынылды. Бұл тәсіл диссертациялық зерттеудің негізгі идеясын құрайды. Зерттеу міндеттері 1. Қолданыстағы жүйелерге шолу: Жылдам бөлшектеуге арналған қолданыстағы шешімдердегі негізгі техникалық және пайдалану шектеулерін анықтау. 2. Пайдалану жүктемелерін анықтау: Қалыпты жұмыс жүктемелерінен бастап қазу кезіндегі ең жоғары жүктемелерге дейінгі жүктеме үлгісін анықтау. 3. Жаңа кинематикалық сұлбаны әзірлеу: Сызықтық қозғалысқа арналған интеграцияланған біріктірілген механизмді жобалау және негіздеу. 4. Кинематикалық зерттеу және траекторияны тексеру: Шанақтардың кері бағытта дәл түзу сызықты қозғалысын көрсету. 5. Жауапты бөлшектердің беріктігін бағалау: Шекті кернеулерді, беріктік қоры коэффициенттерін есептеу және жылжымалы торапқа арналған материалдарды таңдау. 6. Компьютерлік тексеру: SOLIDWORKS Simulation бағдарламасында шекті элементтер әдісі (FEA) көмегімен нәтижелерді тексеру (кернеу мен деформация графиктері). 7. Салыстыру және қорытындылар: Теориялық және модельдеу деректерін салыстыру арқылы құрылымның функционалдығы мен сенімділігін бағалау. Зерттеу әдістері. Жұмыста әдістер кешені қолданылды, оның ішінде: теориялық механика әдістері, материалдар кедергісі, машиналар мен механизмдер теориясы, математикалық модельдеу, шекті элементтер әдісі (МКЭ) және эксперименттік зерттеулер. Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырымдар 1. Біріктірілген механизмнің кинематикалық сұлбасы. Біріктірілген механизмнің кинематикалық сұлбасы (червяктік + кривошипті-шатундық берілістер) әзірленді. 2. Бекіту күшін және өздігінен тежелу шарттарын есептеудің математикалық моделі мен әдістемесі. 3. Тәжірибелік үлгінің есептік сипаттамаларға сәйкестігін растайтын эксперименттік зерттеулердің нәтижелері. Зерттеудің негізгі нәтижелерінің сипаттамасы 1. Біріктірілген механизмнің кинематикалық сұлбасы (червяктік + кривошипті-шатундық берілістер) әзірленді. Жылдам ауыстырылатын механизмді (ЖАМ) жетектеу үшін червяктік беріліс пен симметриялы кривошипті-шатундық механизмнің комбинациясы қолданылады, бұл шанақтардың қисаюсыз қатаң түзу сызықты қарсы қозғалысына кепілдік береді. 2. Динамикалық жүктеме кезінде гидравликалық жетек пен бекітудің механикалық жүйесінің бірлескен жұмысын ескеретін математикалық модель әзірленді. 3. Беріктікті талдаудың кешенді әдістемесі. Беріктіктің екі сатылы талдау әдісі (аналитикалық есептеу + CAE-модельдеу) әзірленіп, расталды, бұл беріктік қорын дәл анықтауға және шанақтардың құрылымын оңтайландыруға мүмкіндік берді.-экономикалық негіздеу жүргізілді. Алынған нәтижелердің жаңатылығы мен маңыздылығының негізделуі Ғылыми жаңатылығы – күш ағынының жұмыс беттері бойынша біркелкі таралуын қамтамасыз ететін тізбекті біріктірілген сұлбасы бар жаңа жылдам ауыстырылатын механизмді әзірлеу, бұл кернеулердің шоғырлануын болдырмайды және қосылыстың көтергіштік қабілетін сапалы түрде арттырады. Зерттеудің практикалық маңыздылығы ұсынылып отырған ЖАМ қолданыстағы жүйелердің анықталған кемшіліктерін тікелей жоюға, қондырмаларды ауыстыру уақытын қысқартуға, оператордың қауіпсіздігін арттыруға және құрылыс алаңдарында машинаның әмбебаптығын арттыруға мүмкіндік беретіндігімен расталады. Енгізу актілерінің болуы зерттеу нәтижелерін практикалық іске асыру кезеңіне жеткізуді растайды, бұл жұмыстың сөзсіз артықшылығы болып табылады. Ғылымды дамыту бағыттарына немесе мемлекеттік бағдарламаларға сәйкестігі Қазақстанның транзиттік әлеуетін нығайту негізгі мемлекеттік бағдарламаларға: «Нұрлы Жолға», 2029 жылға дейінгі Ұлттық даму жоспарына және ҚР Стратегиялық даму жоспарына, сондай-ақ цифрландыру саласындағы ғылыми басымдықтарға (локализацияланған машина жасау және жол-құрылыс қамтамасыз етілген цифрлық транзиттік дәліз) толығымен сәйкес келеді, бұл 2024–2028 жылдарға арналған Машина жасауды дамытудың кешенді жоспарын іске асыруды тікелей қолдайды. Өтінушінің әрбір жарияланымды дайындауға қосқан үлесінің сипаттамасы Өтінуші төменде тізімделген барлық жұмыстардың әзірлеушісі және авторы болып табылады және диссертацияға қатысты ғылыми еңбектерді жариялауға елеулі үлес қоскан. Әрбір мақала ғылыми диссертация тарауларының қорытындысы болып табылады. 1. Тогизбаева Б., Шеров К., Даньярова А. и др. Обзор разработанных систем быстросъемного устройства гидравлического экскаватора // Вестник Евразийского Национального Университета имени Л.Н. Гумилева. – 2023. – №143(2). – С. 193-203. 2. Даньярова А.С., Тогизбаева Б.Б., Сазамбаева Б.Т. и др. Оценка эффективности конструкций быстросъемного механизма для ковшей экскаваторов: сравнительное исследование // Наука и техника Казахстана. – 2024. – №2. – С. 253-261. 3. Даньярова А.С., Навийхан Б., Кенесбек И.Б. Разработка и проектирование технологического процесса сборки // Матер. 12-й междунар. науч.-практ. конф. «Актуальные проблемы транспорта и энергетики: пути их инновационного решения». – Астана, 2024. – С. 311-316. 4. Даньярова А., Тогизбаева Б., Балабекова К. и др. Выбор метода расчета усилий копания и нагрузок, действующих на элементы рабочего оборудования гидравлического экскаватора // Вестник Евразийского Национального Университета имени Л.Н. Гумилева – 2023. – №145(4). – С. 188-203. 5. Danyarova A., Togizbayeva B. et al. Investigation of Strength and Calculation of Wear Resistance of A Quick-Release Mechanism in Connection With The Working Attachment of A Hydraulic Excavator // Strojnícky časopis. – 2025. – Vol. 75, Issue 1. – P. 9-16. 6. Пат. 9769 РК. Механическое быстросменное устройство для экскаватора / Даньярова А.С., Қалас А.Ж., Тогизбаева Б.Б. и др.; опубл. 10.09.24. 7. Пат. 37648 РК. Гидравлическая быстросменная система для экскаватора / Даньярова А.С., Қалас А.Ж., Тогизбаева Б.Б. и др.; опубл. 30.10.24. 8. Даньярова А.С. Обоснование эффективности разработанного гидравлического быстросъемного механизма экскаватора // Международная научно-практической конференции «Развитие машиностроительной отрасли и подготовка высококвалифицированных кадров новой формации». – Астана, 2025. – С. 43-45. Жүргізілген зерттеу нәтижелері бойынша Qazpatent сараптамасының оң қорытындысын алған өнертабыс әзірленгенін атап өткен жөн. Жүргізілген талдау экскаваторға арналған гидравликалық жылдам өзгеретін жүйенің патентке қабілеттілік шарттарына, атап айтқанда "өнеркәсіптік қолдану", "жаңалық" және "өнертапқыштық деңгей" критерийлеріне сәйкес келетіндігін көрсетті. Өнертабысқа патент алынды. Диссертацияның құрылымы. Диссертация кіріспеден, бес тараудан және қорытындыдан тұрады, қосымшаны (4 бет) есептегенде 123 бетте жазылған. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі 96 дереккөзден тұрады, диссертацияда 15 кесте және 59 сурет берілген.

Диссертация

Ғылыми еңбектер тізімі

Ғылыми кеңесшінің пікірі

Шетелдік кеңесшінің пікірі

Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы