«6D021400 - Литературоведение» мамандығы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Асан Ақерке Камашкеқызы диссертациясын қорғауы

Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін Асан Ақерке Камашкеқызы «6D021400 – Литературоведение» мамандығы бойынша «ХХ ғасырдың екінші жартысындағы орыс және қазақ прозасындағы магиялық реализм» тақырыбында диссертациясы қорғалады.

Диссертация Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Орыс филологиясы кафедрасы» кафедрасында орындалды.

Қорғау тілі - орыс тілінде

Ресми рецензенттер:

Сафронова Людмила Васильевна – профессор кафедры русского языка и литературы Казахского национального педагогического университета имени Абая, доктор филологических наук, профессор (г. Алматы, Казахстан);

Ананьева Светлана Викторовна – заведующая отделом мировой литературы и международных связей Института литературы и искусства имени М.О. Ауэзова Комитета науки Министерства науки и высшего образования Республики Казахстан, кандидат филологических наук, ассоциированный профессор (г. Алматы, Казахстан).

Диссертациялық кеңестің уақытша мүшелері:

Габидуллина Фарида Имамутдиновна – кандидат филологических наук, доцент кафедры татарской филологии Елабужского института Казанского федерального университета (Казань, Татарстан);

Орынханова Гибадат Аманжоловна – ассоциированный профессор кафедры русского языка и литературы Института филологии Казахского национального женского педагогического университета, кандидат филологических наук (г. Алматы, Казахстан);

Баянбаева Жадыра Амангельдиевна – филология ғылымдарының кандидаты, әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті орыс филологиясы және әлем әдебиеті кафедрасының қауымдастырылған профессоры (Алматы қ., Қазақстан).

Ғылыми кеңесшілері:

Нұрғали Қадиша Рүстембекқызы – филология ғылымдарының докторы, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті орыс филологиясы кафедрасының профессоры (Астана қ., Қазақстан);

Минералова Ирина Георгиевна – филология ғылымдарының докторы, Мәскеу мемлекеттік педагогикалық университетінің профессоры (Мәскеу қ., Ресей);

Қорғау 2026 жылғы 14 қараша, сағат 11:00 Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «6D021400 – Литературоведение» мамандығы бойынша «8D023 – Тілдер және әдебиет» кадрларды даярлау бағыты бойынша диссертациялық кеңесте өтеді. Диссертациялық кеңес мәжілісі оффлайн және онлайн форматта өткізіледі деп жоспарлануда.

Сілтемесі: https://clck.su/qENko

Мекен-жайы: Астана қ., Қ. Сәтбаев көшесі, 2, оқу-әкімшілік ғимарат, №302 ауд.

Аңдатпа (қаз.): Асан Ақерке Камашкеқызының «ХХ ғасырдың екінші жартысындағы орыс және қазақ прозасындағы магиялық реализм» тақырыбындағы диссертациясы 8D02314 – «Әдебиеттану» білім беру бағдарламасы бойынша философия докторы (PhD) дәрежесін алу үшін дайындалған АҢДАТПА Диссертациялық жұмыстың өзектілігі. Магиялық реализм ХХ-XXI ғасырлардағы әдеби үдерісте шынайы мен фантастикалықтың, рационалды және мифологиялық бастаулардың табиғи қатар өмір сүруіне негізделген көркемдік құбылыс ретінде ерекше орын алады. Дәстүрлі түрде оның қалыптасуы, ең алдымен, Латын Америкасы әдебиетімен және Хорхе Луис Борхес, Габриэль Гарсиа Маркес, Алехо Карпентьер, Хулио Кортасар және басқа да жазушылардың шығармашылығымен байланыстырылады. Сонымен бірге соңғы онжылдықтардағы әдебиеттанудың дамуы магиялық реализмнің бір ғана ұлттық немесе аймақтық дәстүр шеңберімен шектелмейтінін және әртүрлі мәдени контекстерде өзіндік сипатта көрініс табатын әлемдік әдеби үдерістің құбылысы екенін көрсетеді. Қазіргі филология ғылымында магиялық реализмді теориялық тұрғыдан пайымдауға қатысты бірқатар пікірталасты мәселелер сақталуда. Олардың қатарында оның әдебиеттанулық категориялар жүйесіндегі мәртебесін анықтау, көркем бейнелеудің фантастикалық, мифологиялық, гротесктік және басқа да түрлерінен ажырату, сондай-ақ оның қызмет етуіндегі ұлттық-мәдени ерекшеліктерді айқындау мәселелері бар. Зерттеудің өзектілігі орыс және қазақ әдебиеті материалында магиялық реализмнің жеткілікті дәрежеде зерттелмеуімен де айқындалады. Сонымен қатар екі әдеби дәстүрде де магиялық реализм қағидаттарымен сабақтас көркемдік модельдердің қалыптасуына негіз болатын өзіндік тарихи-мәдени және мифопоэтикалық алғышарттар бар. Миф пен фольклорға жүгіну, болмысты көркем игерудің әртүрлі тәсілдерінің синтезі, реалды және ирреалды бастаулардың өзара әрекеттесуі, көркемдік кеңістіктің көпөлшемділігі магиялық реализмді тек Латын Америкасына тән құбылыс ретінде емес, әртүрлі ұлттық әдебиеттерде дербес дамитын көркемдік әдіс ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Орыс және қазақ прозасын салыстырмалы тұрғыдан зерттеу магиялық реализмнің жалпы типологиялық заңдылықтарын да, мәдени жадының, мифопоэтикалық сананың, фольклорлық дәстүрлердің және жеке авторлық көркемдік жүйелердің ерекшеліктерімен айқындалатын ұлттық-спецификалық формаларын да анықтауға мүмкіндік береді. Тақырыптың зерттелу деңгейі. Магиялық реализмнің теориялық және тарихи-әдеби аспектілері отандық және шетелдік ғалымдардың зерттеулерінде қарастырылған. Магиялық реализмнің генезисі, терминологиялық анықталуы, эстетикалық табиғаты мен поэтикасы Ю.Б. Борев, А.А. Гугнин, Ю.Н. Гирин, В.Б. Земсков, А.Ф. Кофман, Е.Г. Маслова, Л.И. Мальчуков, М.А. Можейко, О.О. Овчаренко, Н.З. Шамсутдинова, К.Н. Кислицын, И.В. Калита, Н.М. Лейдерман, А.К. Якимович және басқа да зерттеушілердің еңбектерінде зерделенген. Қарастырылып отырған көркемдік әдістің мифопоэтикалық және тарихи-мәдени негіздерін анықтауда Дж.Дж. Фрэзер, В.Н. Топоров, О.М. Фрейденберг және миф, ритуал мен дәстүрлі мәдениетті зерттеген басқа да ғалымдардың еңбектері маңызды орын алады. Қазақ әдебиетін зерттеу барысында Б. Майтанов, Ж. Аймухамбетова, Р. Нургали, К. Нургали, С. Алтыбаева, С. Ананьева, С.А. Каскабасов, С. Кондыбай, Р.Б. Бердибаев, Ш.И. Ибраев, З. Наурызбаева, Б.А. Жетписбаева, Б.А. Абдигазиұлы, В.В. Савельева, А.Ж. Жаксылыков, А.С. Исмакова, Л.В. Сафронова, Г.Ж. Орда және басқа да ғалымдардың қазақ прозасындағы мифологизм, ұлттық поэтика, интертекстуалдық және көркемдік трансформациялар мәселелеріне арналған зерттеулері ескерілді. Зерттеулердің едәуір көлемде болуына қарамастан, орыс және қазақ прозасындағы магиялық реализмді көркемдік әдіс ретінде салыстырмалы тұрғыдан зерделеу одан әрі жүйелеуді және теориялық пайымдауды қажет етеді. Зерттеу нысаны – ХХ ғасырдың екінші жартысындағы әлемдік, орыс және қазақ әдебиетіндегі магиялық реализмнің генезисі, эволюциясы және жеке авторлық көркемдік жүйелердегі репрезентациясы, сондай-ақ оның ХХ ғасырдың соңы мен XXI ғасырдың басындағы әдебиетте кейінгі трансформациясы мен қызмет етуі тұрғысынан қарастырылатын көркемдік әдіс ретіндегі сипаты. Зерттеу пәнін орыс және қазақ прозасындағы, ең алдымен Анатолий Ким, Владимир Орлов, Мұхтар Мағауин және Талаптан Ахметжан шығармаларындағы магиялық реализмнің поэтикалық, нарративтік, стильдік және рецептивтік ерекшеліктері құрайды. Негізгі көркем материал ретінде Анатолий Кимнің «Отец-лес», «Посёлок кентавров» шығармалары; Владимир Орловтың «Альтист Данилов», «Аптекарь», «Шеврикука, или Любовь к привидению» романдары мен «Останкинские истории» циклі; Мұхтар Мағауиннің «Кыпчакская красавица» повесі; Талаптан Ахметжанның «Тұма» шығармасы, сондай-ақ магиялық реализмнің әртүрлі формалары мен модификацияларын айқындауға мүмкіндік беретін орыс және қазақ әдебиетінің бірқатар басқа мәтіндері қарастырылады. Зерттеудің мақсаты – ХХ ғасырдың екінші жартысындағы орыс және қазақ прозасындағы магиялық реализмнің көркемдік әдіс ретіндегі ерекшелігін анықтау, оның қызмет етуіндегі жалпы типологиялық заңдылықтар мен ұлттық-мәдени ерекшеліктерді айқындау, сондай-ақ зерттеліп отырған шығармалардағы аталған әдістің жеке авторлық жүзеге асу формаларын сипаттау. Қойылған мақсатқа жету үшін мынадай міндеттерді шешу көзделеді: – «магиялық реализм» ұғымын анықтауға қатысты негізгі шетелдік және отандық ғылыми тәсілдерді жүйелеу және оның әдебиеттанулық мәртебесін нақтылау; – әлемдік әдеби үдерістегі магиялық реализмнің генезисі мен дамуының негізгі кезеңдерін қарастыру; – магиялық реализмді көркемдік әдіс ретінде қарастыруға мүмкіндік беретін көркемдік қағидаттар мен тәсілдердің жиынтығын анықтау; – орыс және қазақ әдеби дәстүрлеріндегі магиялық реализмнің қалыптасуының тарихи-мәдени және мифопоэтикалық алғышарттарын айқындау; – орыс және қазақ прозасындағы магиялық реализмнің жүзеге асуындағы типологиялық ұқсастықтар мен ұлттық-спецификалық айырмашылықтарды анықтау; – Анатолий Ким мен Владимир Орлов шығармашылығындағы магиялық реализмнің ерекшеліктерін зерттеу; – Мұхтар Мағауин мен Талаптан Ахметжан шығармаларындағы магиялық реализмнің ерекшелігін айқындау және олардың көркемдік жүйелерінің қалыптасуындағы қазақтың фольклорлық-мифологиялық дәстүрінің маңызын анықтау; – көпөлшемді көркемдік шындықты қалыптастырудағы және әдеби шығарманың рецептивтік мүмкіндіктерін кеңейтудегі магиялық реализмнің рөлін анықтау; – қазіргі Еуразиялық әдеби үдерістегі магиялық реализмнің орнын сипаттау. Зерттеу жұмысының теориялық-әдіснамалық негізін магиялық реализмнің теориясы мен тарихы, салыстырмалы әдебиеттану, көркемдік әдіс теориясы, мифопоэтика, семиотика және әдебиет тарихы салаларындағы еңбектер құрайды. Магиялық реализмнің табиғаты мен оның типологиялық сипаттарын анықтау барысында Ю.Б. Борев, А.А. Гугнин, Ю.Н. Гирин, В.Б. Земсков, А.Ф. Кофман, Е.Г. Маслова, Л.И. Мальчуков, М.А. Можейко, О.О. Овчаренко, Н.З. Шамсутдинова, И.В. Калита, К.Н. Кислицын, Н.М. Лейдерман, А.К. Якимович еңбектерінде ұсынылған ғылыми тұжырымдар ескерілді. Зерттелетін құбылыстың теориялық-әдеби және тарихи-мәдени ерекшеліктері Дж.Дж. Фрэзер, В.Н. Топоров, О.М. Фрейденберг және миф, ритуал мен дәстүрлі мәдениетті зерттеген басқа да ғалымдардың іргелі еңбектеріне сүйене отырып пайымдалады. Қазақ прозасы мен оның мифопоэтикалық негіздерін қарастыру барысында ұлттық поэтика, мифологизм, интертекстуалдық және ХХ–XXI ғасырлар әдебиетінің көркемдік дамуы мәселелеріне арналған қазақстандық әдебиеттанушылардың еңбектері ескерілді. Зерттеуде салыстырмалы-тарихи, тарихи-мәдениеттанулық, құрылымдық-семиотикалық және компаративтік әдістер қолданылады. Салыстырмалы-тарихи әдіс орыс және қазақ прозасындағы магиялық реализмнің қалыптасуы мен дамуындағы типологиялық ұқсастықтар мен айырмашылықтарды анықтауға, әдебиетаралық өзара ықпалдастық формаларын зерделеуге, сондай-ақ аталған көркемдік әдістің қызмет етуінің жалпы және ұлттық-спецификалық модельдерін айқындауға мүмкіндік береді. Тарихи-мәдениеттанулық әдіс магиялық реализмнің пайда болуы мен дамуының тарихи және мәдени алғышарттарын, соның ішінде оның халық мәдениетімен, мифпен және ритуалмен байланысын анықтау үшін қолданылады. Құрылымдық-семиотикалық әдіс шығармалардың көркемдік құрылымын, образдар жүйесін, жанрлық және стильдік ерекшеліктерін талдауда қолданылады. Компаративтік әдіс әртүрлі ұлттық әдеби дәстүрлердегі магиялық реализмнің ерекшелігін айқындауға және оның әлемдік әдеби үдерістегі орнын анықтауға мүмкіндік береді. Диссертациялық зерттеудің ғылыми жаңалығы мынада, алғаш рет: – магиялық реализм бойынша шетелдік және қазақстандық зерттеулер жинақталып, Қазақстан әдебиеттануы аясында оны әдебиеттанулық тұрғыдан пайымдаудың негізгі тәсілдері жүйеленді; – Анатолий Ким мен Владимир Орлов шығармашылығы магиялық реализмнің жүзеге асу ерекшеліктері тұрғысынан зерттелді; – қазақ әдебиетіндегі магиялық реализм көріністеріне ғылыми тұрғыдан пайымдау ұсынылып, аталған құбылыстың ұлттық әдеби дәстүрдегі алғышарттары, қазіргі жай-күйі мен даму перспективалары қарастырылды; – Мұхтар Мағауин мен Талаптан Ахметжан шығармалары магиялық реализмге тән белгілердің көрініс табуы тұрғысынан зерттелді; – магиялық реализм феномені оның Еуразиялық әдеби үдерістегі функциялары мен маңызы тұрғысынан қарастырылды. Қорғауға ұсынылған тұжырымдар: 1. «Магиялық реализм» ұғымының мазмұнына қатысты шетелдік және отандық ғылыми тәсілдерді зерделеу оның терминологиялық мазмұнының динамикалы екенін көрсетеді. Зерттеушілер аталған феноменнің әртүрлі доминантты белгілерін бөліп көрсетеді, осыған байланысты оның теориялық анықтамасы таңдалған талдау қағидаттарына және қарастырылатын көркемдік тәсілдер жиынтығына тәуелді болады. 2. Магиялық реализмді, ең алдымен, белгілі бір көркемдік құралдар мен тәсілдер жиынтығын вариативті қолдануды көздейтін көркемдік әдіс ретінде қарастырған жөн. Оның маңызды сипаттарына әдебиетішілік және көркемдік синтез, көркем образ құрылымындағы мифке сүйену, сондай-ақ реалды және фантастикалық бастаулардың өзара әрекеттесуінің әртүрлі формалары жатады. 3. Әлемдік, орыс және қазақ әдебиеттеріндегі магиялық реализмнің генезисін, қазіргі жай-күйі мен даму перспективаларын пайымдау автордың аталған көркемдік әдіске қатыстылығы міндетті түрде тікелей мәлімделмейтінін көрсетеді. Ол поэтика, жеке стиль, образдар жүйесі және көркемдік шындықты ұйымдастыру тәсілдері деңгейінде көрініс табуы мүмкін. 4. Анатолий Ким мен Владимир Орлов шығармашылығын зерттеу орыс магиялық реализмінің ұлттық моделін, негізінен, Латын Америкасы әдебиеті материалында қалыптасқан магиялық реализм туралы дәстүрлі түсініктерден ерекшелендіретін өзіндік белгілерін анықтауға мүмкіндік береді. 5. Магиялық реализм белгілері Жүсіпбек Аймауытов, Оралхан Бөкей, Мұхтар Мағауин, Төлен Әбдік, Әнес Сарай және Талаптан Ахметжан прозасында көрініс тапқан. 6. Мұхтар Мағауин мен Талаптан Ахметжан прозасындағы магиялық реализмнің ерекшелігі жазушылардың фольклорлық жанрларға, мифологиялық түсініктерге және қазақ халқының дәстүрлі мәдениет формаларына жүгінуімен тікелей байланысты. 7. Магиялық реализм қазіргі Еуразия әдеби кеңістігінің дамуында маңызды рөл атқаруын жалғастыруда. Бұл, атап айтқанда, Анатолий Ким мен Мұхтар Мағауиннің көркемдік жүйелерінен байқалады. 8. Магиялық реализм көпөлшемді көркем қабылдаудың қалыптасуына ықпал етіп, әдеби шығарманың рецептивтік мүмкіндіктерін кеңейтеді. Диссертациялық зерттеудің теориялық маңызы орыс және қазақ әдеби дәстүрлеріне қатысты магиялық реализмнің типологиялық моделін әзірлеуден, сондай-ақ трансұлттық әдеби үдерістегі магиялық реализмнің көркемдік әдіс ретіндегі мәртебесін нақтылаудан тұрады. Зерттеу нәтижелері магиялық реализмнің әмбебап қағидаттары мен олардың ұлттық-мәдени модификацияларының арақатынасы туралы түсініктерді нақтылауға мүмкіндік береді. Зерттеудің практикалық маңызы. Диссертация нәтижелерін әдебиет теориясы мен тарихын оқытуда, атап айтқанда «көркемдік әдіс», «стиль», «поэтика», «магиялық реализм» категорияларын меңгертуде, сондай-ақ әлемдік әдеби үдерісті және жекелеген орыс және қазақ жазушыларының шығармашылығын қарастыруда пайдалануға болады. Зерттеу материалдары оқу және оқу-әдістемелік құралдарын әзірлеуде, ХХ–XXI ғасырлардағы орыс және қазақ әдебиетінің тарихы, әдебиет теориясы, салыстырмалы әдебиеттану бойынша курстарда, сондай-ақ магиялық реализм поэтикасына арналған арнаулы курстарда қолданылуы мүмкін. Диссертация тақырыбы бойынша жарияланымдар: Web of Science Core Collection және Scopus дерекқорларына кіретін халықаралық рецензияланатын журналдарда: 1. Асан А.К. А.А. Ким романдарындағы көркемдік синтез: жанр, стиль, әдіс // Ресей халықтар достығы университетінің хабаршысы. Серия: Әдебиеттану. Журналистика. – 2024. – Т. 29. – № 3. – Б. 413–430. ҚР ҒЖБССҚК тізіміне кіретін журналдарда келесі мақалалар жарияланды: 1. Асан А.К. А. Ким мен О. Бөкей прозасындағы магиялық реализм // Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау мемлекеттік университетінің хабаршысы. Филология сериясы. – Көкшетау, 2016. – № 2. – Б. 194–200 2. Асан А.К. ХХ ғасырдың екінші жартысындағы әдебиеттегі философиялық-эстетикалық тәжірибе және оны жүзеге асыру жолдары // ҚарМУ хабаршысы. Филология сериясы. – 2019. – № 1 (93). – Б. 50–59. – ISSN 2518-198Х (Print), ISSN 2663-5127 (Online). 3. Асан А.К. MAGICAL REALIZM: JUSTIFICATION OF THE TERM AND FEATURES OF DEVELOPMENT // ПМУ хабаршысы. Филология сериясы. – Павлодар, 2019. – № 3. – Б. 59-64. – ISSN 1811-1823. 4. Сагидуллиева С.С., Сағынадин Г.С., Асан А.К. Көркем прозадағы магиялық мотивтердің тәпсірленуі. Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің ХАБАРШЫСЫ. Филология сериясы. – 2026. – № 3 (156). – Б. 216-226. ISSN (Print) 2616-678Х. ISSN (Online) 2663-1288 Халықаралық конференциялар мен симпозиумдардың жинақтарына кірген мақалалар: 1. Асан А.К. А. Ким мен О. Бөкей прозасындағы магиялық реализм / ғылыми жетекші: К.Р. Нұрғали // Қазіргі компаративистиканың интегративтік функциялары: ҚР ҰҒА академигі Р.Н. Нұрғалидың 75 жылдығына арналған II халықаралық симпозиум: Л.Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университеті докторанттары мен магистранттарының еңбектер жинағы, 19–20 қараша. – Астана, 2015. – Б. 59–69. 2. Асан А.К. Анатолий Кимнің «Радости рая» романындағы модернистік сипаттар // Русистика және қазіргі заман: XIX халықаралық ғылыми конференцияның ғылыми мақалалар жинағы: 2 томдық. – Астана, 2016. – Т. 2. – Б. 265–269. 3. Асан А.К. Анатолий Ким шығармашылығындағы магиялық реализм («Радости рая» романы негізінде) // Қазақстан Республикасы Тәуелсіздігінің 25 жылдығына арналған «IX Дулатов оқулары: М.Х. Дулати және түркі әлемі» халықаралық ғылыми-практикалық конференциясының материалдары. – Тараз: Тараз университеті, 2016. – Б. 294–296. 4. Асан А.К. Қазақ поэзиясындағы магиялық реализм сипаты (М. Жұмабаев шығармашылығы негізінде) // «Ғылым және білім – 2018» студенттер мен жас ғалымдардың XIII халықаралық ғылыми конференциясының материалдары. – Астана, 2018. – Б. 2883–2888. 5. Асан А.К. Владимир Орловтың «Что-то зазвенело» әңгімесіндегі магиялық реализм поэтикасы // «XXI ғасырдағы филология ғылымы. Жастар көзқарасы» жас филолог ғалымдардың халықаралық ғылыми-әдістемелік конференциясы. – Мәскеу: МПМУ, 25 мамыр 2017 ж.

Диссертация

Ғылыми еңбектер тізімі

Ғылыми кеңесшінің пікірі

Шетелдік кеңесшінің пікірі

Зерттеулерді этикалық бағалау жөніндегі комиссияның қорытындысы